Кіріспе

Неміс романтикалық композиторы (1786–1826)

Карл Мария Фридрих Эрнст фон Вебер (шамамен 18 қараша 1786 – 5 маусым 1826) – неміс композиторы, дирижер, виртуоз пианист, гитарист және ерте романтика дәуірінің музыкалық сыншысы. Операларымен ең танымал, ол неміс романтикалық операсының (Romantische Oper) дамуындағы маңызды тұлға болды. Жастық шағында әкесі Франц Антон отбасын Гамбург, Зальцбург, Фрайберг, Аугсбург және Вена қалалары арасында үздіксіз көшіріп жүрді. Осының салдарынан ол көптеген ұстаздардан – әкесі Иоганн Петер Гейшкель, Михаил Хайдн, Джованни Валеси, Иоганн Непомук Кальчер және Георг Иосиф Фоглерден – сабақ алды. Олардың жетекшілігімен ол төрт опера жазды, бірақ олардың ешқайсысы толық күйінде сақталған жоқ. Опералық емес музыкасы да аз емес, оның ішінде екі симфония, екі концерт, кларнет пен оркестрге арналған концертино, фагот концерті, валторна концертиносы, фортепиано мен оркестрге арналған екі концерт және Konzertstück, «Биге шақыру» сияқты фортепиано туындылары бар; сонымен қатар, виртуоз кларнетші Генрих Берман үшін жазылған көптеген кларнетке арналған шығармалар бар. Оның толыққанды опералары – «Силвана» (1810), «Абу Хасан» (1811), «Der Freischütz» (1821), «Die drei Pintos» (1820–21 ж. құрастырылған), «Euryanthe» (1823), «Oberon» (1826) – кейінгі неміс композиторларына, оның ішінде Маршнер, Мейербер және Вагнерге зор әсер етті; фортепианоға арналған шығармалары Мендельсон, Шопен және Листтің шығармаларына ықпал етті. Оның ең танымал туындысы – «Der Freischütz» – ең маңызды неміс операларының бірі болып табылады.

Балалық шақ

Карл Мария Фридрих Эрнст фон Вебер 1786 жылғы 18 қарашада Любек епископтығының Еутин қаласында дүниеге келді. Ол Франц Антон фон Вебер мен оның екінші әйелі, веналық әнші Генуэфа Вебердің үш баласының үлкені болды. 1786 жылғы 20 қарашада Карл Фридрих Эрнст деген атпен католик дініне шомылдырылды; Мария есімді екінші аты кейін ғана пайда болды. Оның інісі мен қарындасы сәби кезінде қайтыс болды. Әкесі мен анасы екеуі де католик болған, және Германияның оңтүстігінен келген. Әкесі "фон" атағын бекер пайдаланған, себебі ол аристократ емес еді және сол кезде жойылған оңтүстік неміс ақсүйек отбасынан шыққанмын деп мәлімдеген. 1779 жылғы сәуірде Франц Антон Еутин епископтық оркестрінің директоры болып тағайындалды, бірақ 1781 жылы қаржыны үнемдеу үшін оркестр таратылды. Содан кейін ол Еутин қалалық музыка директоры лауазымын иеленді. Бұл лауазымнан қанағаттанбаған ол 1787 жылы қызметтен кетіп, Гамбургте театр труппасын құрды. Венада қысқа уақыт тұрғаннан кейін, ол Иоганн Фридрих Тоскани (Елизавета Тосканидің күйеуі) мен Питер Карл Санторинидің театр компаниясына қосылды, олар Кассель, Марбург және Хофгейсмарда өнер көрсетті. Ол өз труппасын құруға бірнеше рет тырысты, бірақ толыққанды табысқа жете алмады. Франц Антонның жартылай інісі , , Цецилия Штаммға үйленді және төрт қызы болды – Жозефа, Алоизия, Констанца және София, олардың барлығы белгілі әншілерге айналды. Вольфганг Амадей Моцарт Алоизияға құда түсуге тырысып, оған арнап бірнеше пьеса жазды. Ол оның ұсыныстарын қабылдамағандықтан, Моцарт Констанцаға үйленді, демек Моцарттың әйелі Карл Мария фон Вебердің туысы болды. Дарынды скрипкашы Франц Антон Веберді Моцарт сияқты бала кезінде дарынды болуға тәрбиелеуді армандаған. Вебер тумысынан жамбас сүйегінің бұзылуымен дүниеге келді және төрт жасқа дейін жүре алмады. Бірақ сол кезде ол өте жақсы әнші және пианист болды.

Білім

Франц Антон Веберге жан-жақты білім берді, бірақ отбасының көшіп-қонуы оқу процесін жиі үзеді. 1796 жылы Вебер музыка білімін Хилдбургхаузенде жалғастырды, онда ол гобойші Иоганн Петер Хьюшкельден сабақ алды. 1797 жылдың күзінде Зальцбургке көшкеннен кейін, Вебер 1798 жылдан бастап Майкл Хайднмен, әйгілі Джозеф Хайднның інісімен оқыды, ол Веберге тегін сабақ беруге келісті. Оның Зальцбургтегі уақытын 13 наурызда туберкулезден қайтыс болған анасы Женовефа мен 29 желтоқсанда Мюнхенде бір жасар қарындасы Антонеттаның өлімі көлеңкеледі. Карлдың анасы қайтыс болғаннан кейін, оның әкесінің әпкесі Аделаида оның күтімін өз мойнына алды. Вебер Жозеф Хайднге Виенаға барып, одан оқуын жетілдіруді үміттенді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 1798 жылдың күзінде Вебер Мюнхенге көшіп, онда Иоганн Евангелист Валлисхаузерден ән салуды және Вебердің алғашқы операсын бақылаған Иоганн Непомук Кальхерден композицияны оқыды («Махаббат пен шараптың күші»). Осы кезеңдегі өзге шығармалары сияқты, бұл опера да жоғалып кетті. Он екі жасар Вебердің фортепианоға арналған алты фюгетасы Лейпцигте жарияланды. Вебердің музыкалық білімі литографияны меңгеру арқылы кеңейтілді, ол оны Алоис Сенфельдердің (осы процестің ойлап табушысы) және Франц Глейснердің шеберханасында (1799 жылдың күзінде) үйренді. Вебердің өзі «Пианофортқа арналған вариациялар» жинағын литографиялық әдіспен жасады. 1800 жылы отбасы Саксониядағы Фрайбергке көшіп, онда 14 жастағы Вебер «Сыбыр орман қызы» (Das stumme Waldmädchen) атты опера жазды. Ол Фрайберг пен Кемниц театрларында, содан кейін Санкт-Петербургте (1804), Венада және Прагада (1806) қойылды. Жас Вебер музыка сыншысы ретінде мақалалар жариялай бастады, мысалы, 1801 жылы «Лейпцигтің жаңа газетінде». 1801 жылы отбасы Зальцбургке оралды, онда Вебер Майкл Хайднмен оқуын жалғастырды. Вебер «Питер Шмолл және оның көршілері» (Peter Schmoll und seine Nachbarn) атты үшінші операсын жазды, оны оның ұстазы мақұлдады. 1802 жылы концерттік турнеден кейін Веберлер Аугсбургке қайтып келді, онда «Питер Шмоллдың» премьерасы болды деп есептеледі. 1803 жылдың ортасында Вебер Мангейм, Стокгольм және Дармштадт қалаларындағы маңызды музыка мектептерінің негізін қалаушы Аббе Фоглермен Венада оқуын жалғастырды. Дармштадттағы Фоглердің тағы бір белгілі шәкірті Якоб Мейер Бир, кейін Джакомо Мейербер деп аталған, Вебердің жақын досы болды. Олар бір-біріне жазған хаттарында бір-бірін «бауырласым» деп атады.

Карьерасының алғашқы жылдары 18041810

Воглер 17 жасар Веберді 1804 жылы Бреслау операсының директоры лауазымына ұсынды; Веберге бұл лауазым ұсынылып, ол оны қабылдады. Ол операны реформалауды, ескі әншілерді зейнеткерлікке шығаруды, оркестрді кеңейтуді және күрделі репертуарды игеруді көздеді. Оның оркестр директоры ретіндегі амбициялық және адал еңбегі мойындалды, бірақ темпі жиі тым жылдам деп сынға ұшырады. Күнделікті жұмыс оның өзінің шығармашылық жұмысына жеткілікті уақыт қалдырмағандықтан, Вебер екі жылдық мерзімін ұзартуға тырыспады. Вюртемберг герцогы Евгенийдің сарайындағы қызметтен кейін, 1807-1810 жылдары Вебер Вюртемберг королі Фредерик I-нің інісі герцог Людвигтің жеке хатшысы болып қызмет етті. Вебердің Вюртембергтегі уақыты қиындықтарға толы болды. Ол үлкен қарызға батып, жұмыс берушісінің қаржылық манипуляцияларына, мысалы, сатып алушыны әскери қызметтен босататын герцогтік қызметті растау куәліктерін сатуға тартылды. Вебер тұтқындалып, пара алу және мемлекеттік қаржыны жымқыру айыптары тағылды. Ол айыптауларды жоққа шығара алғандықтан, іс патшаның інісін, іс жүзіндегі манипуляторды қорғау үшін азаматтық құқық бойынша қарастырылды. Вебер шығындарды төлеуге келісті (соңғы төлем 1816 жылы жасалды) және әкесімен бірге Вюртембергтен қуылды. Қызықтысы, Вебер шығындарын және хат-хабарларын тіркеп, сондай-ақ ерекше оқиғалар туралы ой-пікірлерін жаза бастады. Осы кезеңде Вебер композитор ретінде өнімді болды, көбінесе католиктік мисса үшін діни музыка жазды. Бірақ бұл оған литургияда дәстүрлі ән салуды қайта жаңғыртуға ұмтылған консерваторлардың наразылығын тудырды. Варрак Вебердің өмірбаянында Вебердің шебер гитарист болғанын атап өтті. Осы жылы оның гитарамен сүйемелдеумен жазылған "Liebeszauber" атты алғашқы әні жарық көрді. Оның ең өзгеше және инновациялық әндерінің кейбірі келесі жылдары жазылды, соның ішінде "Er an Sie" (1808) және "Was zieht zu deinem Zauberkreise" (1809).

Кейінгі еңбек жолы 18101826

1810 жылы Вебер Германияның бірнеше қалаларын аралады; 1811 жылы оның мансабындағы маңызды жыл болды, ол Мюнхен сарайының кларнетисі Генрих Берманмен танысып, осымен бірге жұмыс істеді және E-мажордағы Концертино, Op. 26, J. 109, сондай-ақ J. 114 және J. 118 нөмірлі екі концерт шығармаларын жазды. 1811 жылдың желтоқсанынан 1812 жылдың наурызына дейін Вебер Берманмен бірге гастрольдік сапарда болып, кларнетке арналған шығармаларын орындады. Осы гастрольдегі соңғы концерттер Вебердің туындыларына қатысты халықтың, сыншылардың және патшалық сарайдың пікірін өзгертті, сондай-ақ оған сол жылы Берлинде «Сильвана» операсын сәтті қоюға көмектесті. 1813-1816 жылдары Вебер Прага операсының директоры болды; 1816-1817 жылдары Берлинде жұмыс істеді, ал 1817 жылдан бастап ол Дрездендегі беделді операның директоры қызметін атқарды. Ол 18-шы ғасырдан бері Еуропалық музыкалық аренада үстемдік құрып келген итальяндық операға қарсы тұрып, неміс операсын дамытуға күш салды. Осы жолы ол «Sturm und Drang» кезеңінің идеалдарынан, сондай-ақ Арним мен Брентаноның «Des Knaben Wunderhorn» атты неміс халық әндері жинағынан шабыт алды. 1816 жылы ол гитара мен фортепианоға арналған Op. 38 «Дүэт» шығармасын жазды, бұл туынды Венада Хуммель мен Диабелли сияқты композиторлардың ұқсас шығармаларынан шабыттанған болуы мүмкін. 1817 жылдың 4 қарашасында ол «Сильвана» операсының басты рөлін ойнаған әншіге үйленді. 1819 жылы ол, әдетте, өзінің ең танымал фортепианолық шығармасы – «Бейге шақыру» туындысын жазды. 1821 жылдың 18 маусымында Берлинде «Der Freischütz» операсының сәтті премьерасы Еуропаның барлық аймандарында қойылымдарға жол ашты. Премьера күні Вебер фортепиано мен оркестрге арналған F минорындағы Концерттік туындысын аяқтады және бір аптадан кейін оны алғаш рет орындады. 1823 жылы Вебер Хельмина фон Чезидің либреттосына негізделген, толыққанды «Эврианте» операсын жазды, оның кейбір бөлімдері (әсіресе, Лиззарт пен Эглантин сияқты жаман кейіпкерлерге арналған музыкасы) Рихард Вагнердің ертедегі романтикалық операларын көре алады. 1824 жылы Вебер Лондонның Корольдік операсынан шақыру алды. Ол Кристоф Мартин Виландтың сол аттас поэмасына негізделген «Оберон» операсын жазуға және қоюға шақырылды. Вебер шақыруды қабылдады және 1826 жылы Англияға сапар шегіп, туындыны аяқтады және 12 сәуірде премьерасын өткізді. Вебер Лондонға келген кезде туберкулезбен ауырып жүрген. Ол сәуір және мамыр айларында Лондонда «Оберон» операсының премьерасын және он екі сатылып кеткен қойылымын жүргізді. Денсаулығы нашарлап бара жатқандықтан, ол жеке концерттер мен қайырымдылық шараларына қатысуын жалғастырды. 1826 жылдың 5 маусымында түнде ол жақсы досы және қонақ үй иесі сэр Джордж Смарттың үйінде ұйықтағанда қайтыс болды; ол 39 жаста еді. Ол Лондон қаласында жерленді. Он сегіз жыл өткен соң, 1844 жылдың желтоқсанында оның сүйегі Дрездендегі Ескі Католик зиратындағы отбасылық жерлеу учаскесіне көшірілді, онда оның ең кіші ұлы Александр, 19 жасында жеті апта бұрын қызылшадан қайтыс болған еді. Готфрид Семпердің жобалаған қарапайым қабір тасы солтүстік шекара қабырғасына орналасқан. Вагнер қайта жерлеуге арналған «Вебердің қабірі» WWV 72 атты мақтау сөз жазды. А капелла хорына арналған туындының премьерасы 1844 жылдың 16 желтоқсанында Дрезденде өтті. Бұл оқиғаға арналған Вагнер Вебердің «Эврианте» операсынан WWV 73 нөмірімен белгіленген «Желге арналған қоштасу музыкасын» да жазды. Вебердің аяқталмаған «Die drei Pintos» (Үш Пинтос) комикалық операсын оның жесірі бастапқыда Мейерберге аяқтау үшін берді; оны ақырында Густав Малер аяқтады, ол 1888 жылдың 20 қаңтарында Лейпцигте алғашқы қойылымды жүргізді.

Мұра

Вебердің "Der Freischütz", "Euryanthe" және "Oberon" опералары Германиядағы Романтикалық операның (Romantische Oper) дамуына зор ықпал етті. "Der Freischütz" алғашқы неміс операсы деп есептелді, "Euryanthe" лейтмотивтерді бұрынғыдан да жоғары деңгейде дамытты, ал "Oberon" Мендельсонның "Жазғы түнгі арман" музыкасына әсер еткен болуы мүмкін, сонымен қатар Вебердің батыс емес мәдениеттер музыкасына өмір бойы қызығушылығын көрсетті. Бұл қызығушылық алғаш рет Вебердің Шилердің Гоццидің "Турандот" аудармасына арналған аралық музыкасында көрінді, онда ол қытай мелодиясын пайдаланды, бұл оны Моцарт және басқалар танымал еткен псевдо түрік үлгісі емес, Азия әуенін қолданған алғашқы батыс композиторы етті. Вебердің кларнет, фагот және мүйіз үшін жазған шығармалары музыкалық репертуарда маңызды орын алады. Оның кларнетке арналған екі концерті, концертино, квинтет, дуэт концертанты және "Silvana" операсының тақырыбындағы вариациялары бүгін де жиі орындалады. Мүйіз бен оркестрге арналған концерті орындаушыдан "мультифоника" деп аталатын техникада ойнағанда бір уақытта екі нотаны шығаруды талап етеді. Фагот концерті және Andante e Rondo ungarese (бұрын виола мен оркестр үшін жазылған шығарманың жаңа өңделуі) фаготистер арасында да танымал. Вебердің вокалдық және хорлық музыкаға қосқан үлесі де зор. Оның католиктік діни музыкасы 19 ғасырдағы Германияда кең таралды, ал ол "Сүйіктінің жоғалтуына арналған төрт темперамент" (Die Temperamente beim Verluste der Geliebten) атты алғашқы ән циклдерінің бірін жазды. Вебер сондай-ақ фортепиано немесе скрипкасыз дирижерлік еткен алғашқы дирижерлердің бірі болды. Вебердің оркестрлеу өнері де кейінгі композиторлар тарапынан жоғары бағаланып, үлгі алынды. Берлиоз өзінің аспаптану туралы трактатында оған бірнеше рет сілтеме жасады, ал Дебюсси Вебер оркестрінің дыбысы әр аспаптың жанын зерттеу арқылы қол жеткізілетінін айтты. Оның опералары кейінгі опера композиторларының, әсіресе Германиядағы Маршнер, Мейербер және Вагнер сияқты, сондай-ақ Глинка сияқты 19 ғасырдың ұлтшыл композиторларының жұмысына әсер етті. 20 ғасырдың көптеген композиторлары, мысалы Дебюсси мен Стравинский Веберге құрмет көрсетті. Малер Вебердің аяқталмаған "Die drei Pintos" комикалық операсын аяқтады және "Euryanthe" мен "Oberon" операларын қайта қарады, ал Хиндемит Карл Мария фон Вебердің тақырыптарына негізделген "Симфониялық метаморфоза" шығармасын жазды. Вебер музыка туралы мақалалар жазды, халық әндеріне қызығушылық танытты және өзінің шығармаларын басу үшін литографияны үйренді. Виртуоз пианист болған Вебер төрт соната, екі концерт және Шопен, Лист және Мендельсон сияқты композиторларды шабыттандырған F минорындағы концерттік пьеса (Konzertstück) жазды. Концерттік пьеса бір бөлімнен тұратын концерттер үшін жаңа үлгі болды (Лист сияқты композиторлар осы пьесаны жиі орындады), ал Стравинский оны фортепиано мен оркестрге арналған "Каприччо" шығармасының үлгісі деп мойындады. Вебердің "Бейге шақыру" сияқты кішкентай фортепианолық пьесаларын Берлиоз оркестрледі, ал "Polacca Brillante" пьесасын Лист фортепиано мен оркестрге бейімдеді. Алайда Вебердің фортепианолық музыкасы репертуардан көбінесе шығып кетті. Соло фортепианоға арналған негізгі шығармалардың көптеген жазбалары бар, соның ішінде фортепиано сонаталарының толық жазбалары және кішкентай фортепианолық пьесалар, сондай-ақ Клаудио Арау (1-соната), Альфред Корто және Эмиль Гиллс (2-соната), Свиатослав Рихтер (3-соната) және Леон Флейшер (4-соната) орындауындағы жеке сонаталардың жазбалары бар. "Бейге шақыру" Берлиоздың оркестрлеуінде ("Der Freischütz" балетінің бөлігі ретінде) жақсы танымал болса да, көптеген пианистер оны орындап, жазбаға түсірген (мысалы, Бенно Моисеевич Карл Таусигтің өңдеуінде). "Бейге шақыру" Бенни Гудманның "Let's Dance" радио бағдарламасының тақырыптық әніне де негіз болды.