Кіріспе

Неміс композиторы (1809–1847) Якоб Людвиг Феликс Мендельсон Бартольди (3 ақпан 1809 – 4 қараша 1847), көбінесе Феликс Мендельсон деп танылатын, ерте Романтикалық дәуірдің неміс композиторы, пианиношы, органшы және дирижері болған. Мендельсонның шығармаларына симфониялар, концерттер, фортепиано музыкасы, орган музыкасы және камералық музыка жатады. Оның ең белгілі туындыларына «Жазғы түнгі арман» (ішінде «Той маршы») овертурасы мен қосымша музыкасы, «Италиялық симфония», «Шотландиялық симфония», «Павелдің ораториясы», «Илияның ораториясы», «Гебридтер» овертурасы, жетілген скрипка концерті, Струнный октет және «Аңдаушы періштелер ән салады» рождестволық әніне қолданылған мелодия кіреді. Мендельсонның «Сөзсіз әндері» – оның ең танымал соло фортепиано туындылары. Мендельсонның әкесі атақты еврей философы Мозес Мендельсон болған, бірақ Феликс жеті жасқа толғанға дейін дінсіз тәрбиеленді, содан кейін Реформаланған христиан шіркеуінде крещение рәсімінен өтті. Ол ерте жасынан музыкалық дарынды бала ретінде танылды, бірақ оның ата-анасы сақтықпен қарады және оның талантын пайдалануға тырыспады. Оның әпкесі Фанни Мендельсон да осындай музыкалық білім алды және өзінің талантты композиторы және пианиношысы болды; оның алғашқы әндерінің кейбіреулері ағасының атымен жарияланды, ал оның Пасхалық сонатасы 1970 жылдары жоғалып, қайта табылуынан кейін біраз уақыт оған қателікпен жатқызылды. Мендельсон Германияда ерте табысқа жетті және Иоганн Себастьян Бахтың музыкасына деген қызығушылықты қайта жандандырды, әсіресе 1829 жылы «Матайдың құмарлығы» қойылымы арқылы. Ол композитор, дирижер және солист ретінде Еуропа бойынша саяхаттағанда кеңінен танылды; оның Ұлыбританияға жасаған он сапары – оның көптеген маңызды туындыларының тұңғыш көрсетілімдері болды – оның ересек өмірінің маңызды бөлігін құрайды. Оның негізінен консервативті музыкалық талғамдары Франц Лист, Рихард Вагнер, Шарль Валентин Алкан және Гектор Берлиоз сияқты өзгеше музыкалық замандастарынан ерекшеленді. Ол құрған Лейпциг консерваториясы осы радикалды көзқарасқа қарсы бекініске айналды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы музыкалық талғамдардың өзгеруіне және антисемитизмге байланысты ұзақ уақыт бойы сынға ұшырағаннан кейін, оның шығармашылық түпнұсқалығы қайта бағаланды. Қазір ол Романтикалық дәуірдің ең танымал композиторларының біріне айналды.

Балалық шақ

Феликс Мендельсон 1809 жылғы 3 ақпанда Гамбургте, сол кездегі тәуелсіз қала-мемлекетте дүниеге келді. Бір жылдан кейін оның скрипкалық концертінің тұңғыш орындаушысы және арналған адамы Фердинанд Дэвид осы үйде туды. Мендельсонның әкесі, банкир Абрахам Мендельсон, неміс еврей философы Мозес Мендельсонның ұлы болды, оның отбасы неміс еврей қауымдастығында белгілі болған. Мендельсон жеті жасқа толғанда дінге қатысы болмай өсті. Оның анасы Леа Соломон Ициг отбасының мүшесі және Якоб Соломон Бартольдидің әпкесі болды. Мендельсон төрт баланың екіншісі болды; оның үлкен әпкесі Фанни де ерекше және ерте музыкалық дарынымен көзге түсті. 1811 жылы отбасы Берлинге көшіп келді, Гамбургтен Наполеонның Континенттік жүйе блокадасын бұзудағы Мендельсон банкінің рөлі үшін француз жазасынан қорқып, құпия түрде қашып кетті. Авраам мен Леа Мендельсон балалары – Фанни, Феликс, Пол және Ребеккаға – мүмкіндігінше жақсы білім беруге тырысты. Фанни Берлиндегі музыкалық ортада композитор ретінде танымал пианист болды; бастапқыда Авраам Феликс емес, оның музыкаға көбірек бейімделгенін ойлаған. Алайда, әйелдің музыка саласында мансап қууы Авраам мен Феликс үшін лайық емес деп есептелді, сондықтан ол белсенді, бірақ кәсіби музыкант емес болып қалды. Авраам бастапқыда Феликске музыкалық мансапты жалғастыруға рұқсат беруге құштар болмады, бірақ оның осы салаға адал екенін анық көрді. Мендельсон зияткерлік ортада өсті. Берлиндегі ата-анасы ұйымдастырған салонға суретшілер, музыканттар мен ғалымдар жиі келіп тұратын, олардың ішінде Вильгельм және Александр фон Гумбольдт, математик Питер Густав Лежун Дирихле (кейіннен Мендельсонның әпкесі Ребеккаға үйленген) болды. Музыкант Сара Ротенбург осы үй туралы: «Еуропа олардың тұрғын үйіне келді» деп жазған.

Тегі

Авраам Мендельсон Феликс туылмас бұрын яһуди дінінен бас тартты, сондықтан ол және оның әйелі Феликске сүндет жасатудан бас тартты. Феликс және оның бауырлары бастапқыда діни білімсіз тәрбиеленді; 1816 жылдың 21 наурызында олар отбасылық Берлин пәтерінде Иерусалим шіркеуінің реформаланған протестант пасторы арқылы жеке шарада крещение рәсімінен өтті, сол кезде Феликске қосымша есімдер берілді – Якоб Людвиг. 1822 жылы Авраам мен оның әйелі Лея крещение рәсімінен өтіп, өздері мен балалары үшін Мендельсон Бартольди тегін (олар 1812 жылдан бері қолданған) ресми түрде қабылдады. Бартольди тегін Леяның ағасы Якоб Соломон Бартольди ұсынды, ол Луизенштадтта осы аттас мүлікті мұраға алған және оны өзінің тегі ретінде қабылдаған. 1829 жылы Феликске жазған хатында Авраам Бартольди тегін қабылдаудың мақсаты – оның әкесі Мұсаның дәстүрлерінен түбегейлі үзіліс жасау екенін түсіндірді: «Мұсаның дәстүрлерінен түбегейлі үзіліс жасау екенін түсіндірді: «Яһуди Конфуций болғандай, христиан Мендельсон да болмайды». (Феликске жазылған 8 шілдедегі 1829 жылғы хат). Феликс музыкалық мансабын бастағанда Авраам сұрағандай Мендельсон тегін толығымен тастамады, бірақ әкесіне құрмет көрсету үшін хаттарына «Мендельсон Бартольди» деп қол қойды және визиткаларын осылай басып шығарды. 1829 жылы оның әпкесі Фанни оған «Бартольди [ ] – бұл есім бізге есім бізге ұнамайды» деп жазды.

Музыкалық білім беру

Мендельсон алты жасында анасынан фортепиано сабақтарын ала бастады, ал жеті жасында Парижде Мари Бигодан жеке сабақтар алды. Кейін Берлинде Мендельсонның төртеуі де Людвиг Бергерден фортепианоны оқыды, ал ол өзі Муцио Клементидің бұрынғы шәкірті болған. Кем дегенде 1819 жылдың мамыр айынан бастап Мендельсон (алғашқыда қарындасы Фаннимен бірге) Берлинде Карл Фридрих Зельтерден контрапункт және композицияны оқыды. Бұл оның болашақ мансабына маңызды ықпал етті. Зельтерді мұғалім ретінде оның тәтесі Сара Леви ұсынған болуы мүмкін, ол В. Ф. Бахтың шәкірті және К. П. Е. Бахтың демеушісі болған. Сара Леви клавишада ойнау ішінде талантты болды және Берлин Сингакадемиясында Зельтердің оркестрімен жиі орындады; ол және Мендельсон отбасы оның маңызды демеушілерінің қатарында болды. Сара Бах отбасының қолжазбаларының маңызды жинағын жасады, оны Сингакадемияға мұра етіп қалдырды; музыкалық талғамдары консервативті болған Зельтер Бах дәстүрін де құрметтеді. Бұл, әрине, Феликс Мендельсонның музыкалық талғамын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, өйткені оның шығармалары барокко және ерте классикалық музыканы зерделеуді көрсетеді. Оның фугалары мен хоралдары әсіресе Иоганн Себастьян Бахты еске түсіретін тоналдық айқындық пен контрапункт қолдануын көрсетеді, оның музыкасы оған терең әсер еткен.

Ерте мерзімі

Мендельсон тоғыз жасында алғашқы концерттік өнерін көрсеткен болуы мүмкін, ол сыбызғы дуэтімен бірге камералық музыка концертіне қатысқанда. Ол ерте жасынан өнімді композитор болды. Жасөспірім шағында оның шығармалары көбінесе Берлиндегі зиялы элитасының арасындағы бай ата-анасының достарлары үшін жеке оркестрмен үйде орындалған. 12 мен 14 жас аралығында Мендельсон мұндай концерттер үшін 13 скрипкалық симфония және бірнеше камералық шығармалар жазды. Оның алғашқы туындысы – фортепианолық квартет – 13 жасында жарық көрді. Осы квартеттің «Шлезингер» үйінен жариялануын қамтамасыз еткені, әлдебір Абрахам Мендельсон болды. 1824 жылы 15 жасында ол толық оркестрге арналған алғашқы симфониясын (C минорында, Op. 11) жазды. 16 жасында Мендельсон E-flat мажордағы Скрипкалық октетін жазды, бұл шығарма «композитор ретінде оның қалыптасуының бастамасы» деп есептеледі. Осы октет және оның Шекспирдің «Жазғы түнгі түсі» пьесасына жазған увертюрасы, ол бір жылдан кейін, 1826 жылы жазылған, оның ерте туындыларының ең танымалдары болып табылады. (Кейін, 1843 жылы, ол пьесаға қосымша музыка да жазды, соның ішінде әйгілі «Той маршы» да бар.) Увертюра, бәлкім, концерттік увертюраның ең ерте мысалы – яғни, сахналық қойылымға сүйемелдеу үшін емес, концерттік аламанда орындалғанда әдеби тақырыпты ойға түйдіретін туынды; бұл музыкалық романтизмде кең таралған жанр болды. 1824 жылы Мендельсон композитор және фортепиано виртуозы Игнац Мошелестен сабақ алды, ол күнделігінде оған үйрететін көп нәрсе қалмағанын мойындады. Мошелес пен Мендельсон жақын әріптестер және өмір бойы достас болды. 1827 жылы Мендельсонның «Die Hochzeit des Camacho» операсының тұңғыш көрсетілісі және оның өміріндегі жалғыз қойылымы өтті. Бұл қойылымның сәтсіздігі оны қайтадан осы жанрға бет бұрудан сақтандырды. Музыкадан басқа, Мендельсонның біліміне өнер, әдебиет, тілдер және философия да кірді. Ол классикалық әдебиетке ерекше қызығушылық танытты және 1825 жылы өзінің ұстазы Хейзе үшін Теренцийдің «Андриясын» аударды; Хейзе әсерленді және оны 1826 жылы «оның шәкірті F****» [яғни «Феликс» (түпнұсқадағы жұлдызшалармен)] еңбегі ретінде жариялады. Бұл аударма Мендельсонды Берлин университетінде оқуға да мүмкіндік берді, онда 1826 жылдан 1829 жылға дейін Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің эстетика, Эдуард Ганстың тарих және Карл Риттердің география пәндерінен лекцияларын тыңдады.

Дюссельдорф

Зельтер 1832 жылы қайтыс болғаннан кейін Мендельсон Сингакадемияның дирижері лауазымына оның орнын басады деп үміттенген, бірақ 1833 жылғы қаңтарда өткен дауыс беруде Карл Фридрих Рунгенхаген одан озып кетті. Мұның себебі Мендельсонның жастығы және мүмкін болатын жаңалықтарға деген қорқыныш болуы мүмкін; сондай-ақ, кейбіреулер бұл оның еврей тегімен байланысты деп күдіктенді. Осы сәттен бастап Мендельсон келесі бірнеше жылдағы кәсіби уақытының көп бөлігін Ұлыбритания мен Дюссельдорф арасында бөліп, 1833 жылы музыкалық директор болып тағайындалды (музыкант ретінде алғашқы төленген лауазымы). Сол жылы көктемде Мендельсон Дюссельдорфтағы Төменгі Рейн музыка фестиваліне жетекшілік етті, ол Лондоннан тапқан түпнұсқа партитурасы бойынша дайындалған Георг Фридрих Гендельдің «Мысырдағы Израиль» ораториясымен басталды. Бұл Германияда Гендельдің қайта жандануына әкелді, бұл оның «Матайдың құмарлығын» орындауынан кейін И.С. Бахқа деген қызығушылықтың қайта оянуына ұқсас болды. Мендельсон драматург Карл Иммерманмен бірлесіп жергілікті театрлардың деңгейін жақсарту үшін жұмыс істеді және 1833 жылдың соңында Иммерманның қойылымындағы Моцарттың «Дон Жуан» операсында алғаш рет опера дирижері ретінде өнер көрсетті, онда ол билет бағасы туралы көрермендердің наразылығына наразылық білдірді. Дюссельдорфтағы күнделікті міндеттері мен қаланың провинциалдығына көңілі толып, 1834 жылдың соңында лауазымынан кетті. Оған Мюнхен мен Лейпцигтен маңызды музыкалық лауазымдар ұсынылды, атап айтқанда Мюнхен операсының директоры, беделді Лейпциг музыкалық журналы «Allgemeine musikalische Zeitung» редакторы және Лейпциг Гевандхаус оркестрінің директоры; ол соңғысын 1835 жылы қабылдады.

Лейпциг пен Берлин

Лейпцигте Мендельсон оркестрмен, опера театрымен, Томаннерхормен (оның директоры Бах болған) және қаланың басқа да хорлық және музыкалық мекемелерімен жұмыс істеу арқылы қаланың музыкалық өмірін дамытуға күш салды. Мендельсонның концерттеріне көптеген өзінің шығармаларынан басқа, он сегізінші ғасыр музыкасын қамтитын үш «тарихи концерттер» сериясы және оның замандастарының бірқатар туындылары кірді. Ол өсіп келе жатқан және болашақ композиторлардың музыкалық ұсыныстарымен толы болды; олардың арасында өзінің алғашқы симфониясын ұсынған Рихард Вагнер болды, бірақ Мендельсон Вагнердің наразылығына орай, оның ноталарын жоғалтып қойды немесе қатып қалдырды. Мендельсон Франц Шуберт музыкасына деген қызығушылықты қайта жандандырды. Роберт Шуман Шуберттің Тоғызыншы симфониясының қолжазбасын тауып, оны Мендельсонға жіберді, ол 1839 жылғы 21 наурызда, Шуберт қайтыс болғаннан кейін он жылдан астам уақыт өткен соң, Лейпцигте тұсаукесерін өткізді. Мендельсонның Лейпцигтегі жылдарындағы маңызды оқиға – оның «Паулюс» ораториясының премьерасы (ағылшын тілінде «Сент-Пол» деп белгілі) болды, ол 1836 жылы Дюссельдорфтағы Төменгі Рейн фестивалінде композитордың әкесі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай өтті, бұл оған қатты әсер етті; Феликс «Мен енді оның мақұлдауын сезіне алмаймын, бірақ оның құрметіне ие болуға тырысуды ешқашан тоқтатпаймын» деп жазды. Көптеген замандастары үшін «Святой Павел» – Мендельсонның ең керемет туындысы саналды және оның еуропалық беделін нығайтты. 1840 жылы Фридрих Вильгельм IV Пруссия тағына отырып, Берлин қаласын мәдени орталық ретінде дамытуға (оның ішінде музыка мектебін құру және шіркеу музыкасын реформалау) ниеттенді, осы реформаларға жетекшілік етуге Мендельсон ең лайықты кандидат болды. Ол бұл міндетті қабылдауға құлшынбады, әсіресе Лейпцигтегі өзінің берік орны бар екенін ескерді. Дегенмен Мендельсон Берлинде біраз уақыт өткізді, «Die Deutsche Liturgie» сияқты шіркеу музыкасын жазды және корольдің өтініші бойынша Софоклдің «Антигона» (1841 – увертюра және жеті бөлім) және «Эдип Колонда» (1845), «Жазғы түннің арманы» (1843) және Расиннің «Аталия» (1845) қойылымдары үшін музыка жазды. Бірақ мектепке қаражат бөлілмеді, ал Мендельсонға қатысты қаржы, атақ және концерттік бағдарламалар туралы көптеген уәделер орындалмады. Сондықтан ол Лейпцигке оралуға мүмкіндік алғанын қуантты. 1843 жылы Мендельсон ірі музыкалық мектеп – Лейпциг консерваториясын құрды, қазіргі Hochschule für Musik und Theater "Felix Mendelssohn Bartholdy", және Игнац Мошелесті және Роберт Шуманды өзіне қосылуға көндірді. Басқа да көрнекті музыканттар, соның ішінде скрипкашылар Фердинанд Давид және Йозеф Йоахим, сондай-ақ музыка теориясының маманы Мориц Хауптман да штатқа алынды. Мендельсон 1847 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның музыкалық консервативті дәстүрі Мошелес консерваторияның директоры болған кезде жалғасты.

Мендельсон Ұлыбританияда

Мендельсон алғаш рет 1829 жылы Ұлыбританияға сапар шекті, онда Лондонда қоныстанған Мошелес оны ықпалды музыкалық орталарға таныстырды. Жазда ол Эдинбургке барды, онда композитор Джон Томсонмен және басқалармен кездесті, кейіннен оны Эдинбург университетінің музыка профессоры лауазымына ұсынды. Ол Ұлыбританияға он рет сапар жасады, жалпы сомасы шамамен 20 айды құрады; ол британдық музыкалық өмірге жақсы әсер етіп, үлкен жанкүйерлерді жинады. Ол шығармалар жазып, орындады, сондай-ақ британдық баспагерлер үшін Гендельдің ораториялары мен И.С. Бахтың орган музыкасының алғашқы сындық басылымдарын өңдеді. Шотландия оның ең танымал екі туындысына шабыттандырды: «Гебридтер» увертюрасы (Фингал үңгірі деп те аталады) және «Шотландиялық симфония» (No. 3). 2013 жылы Лондонның Белгравия ауданындағы 4 Hobart Place мекенжайына Мендельсонның Лондондағы тұрған жерін еске алу үшін «Ағылшын мұрасы» көк тақтасы орнатылды. Оның шәкірті, британдық композитор және пианист Уильям Стерндейл Беннетт осы кезеңде Лондон мен Лейпцигте Мендельсонмен тығыз жұмыс істеді. Мендельсон 1833 жылы Беннетттің 17 жасында Лондонда алғаш рет өнер көрсеткенін естіді. Беннетт 1836/1837 жылғы маусымда Лейпцигтегі концерттерде Мендельсонмен бірге өнер көрсетті. 1844 жылдың жазында Мендельсонның Ұлыбританияға жасаған сегізінші сапарында ол Лондон филармониясының бес концертін дирижерлік етті және былай деп жазды: «Бұрын ешқашан осындай маусым болған емес – біз ешқашан жарты түстен кейін ұйықтаған емеспіз, әр күннің әр сағаты үш апта бұрын келісімдермен толтырылған, мен екі айда жылдың қалған бөлігіндегіден гөрі көбірек музыка орындадым». (Ребекка Мендельсон Бартольдиге жазылған хат, Соден, 22 шілде 1844 ж.). Келесі сапарларында Мендельсон Виктория патшайымымен және оның күйеуі, композитор Альбертпен кездесті, екеуі де оның музыкасына жоғары баға берді. Мендельсонның «Илия» ораториясын Бирмингем үшжылдық музыка фестивалі тапсырыс етіп, 1846 жылдың 26 тамызында Бирмингем қалалық залында алғаш рет орындады. Ол Уильям Бартоломей аударған неміс тілінде жазылған, ол Англияда болған кезінде Мендельсонның көптеген шығармаларын жазып, аударған. 1847 жылы Ұлыбританияға жасаған соңғы сапарында Мендельсон Бетховеннің 4-фортепианолық концертінде солист болды және королева мен принц Альберт алдында Филармониялық оркестрмен өзінің «Шотландиялық симфониясын» дирижерлік етті.

Өлім

Мендельсон өмірінің соңғы жылдарында денсаулығы нашарлап, бұл нервтік аурулар мен тым көп жұмыс істеуден күшейген болуы мүмкін. Англияға жасаған соңғы саяхаты оны шаршатып, ауыр қалды, ал 14 мамыр 1847 жылы қарындасы Фаннидің қайтыс болуы оған үлкен қайғы әкелді. Алты айдан кейін, 4 қарашада 38 жасында Лейпцигте бірнеше инсульттан кейін дүние салды. Оның атасы Мұса, Фанни және оның екі ата-анасы да осыған ұқсас салдарынан қайтыс болған. Өзінің істерін әдетте ұқыпты басқаратын болса да, мүрагерлік қалдырмастан көз жұмды. Мендельсонның жаназасы Лейпцигтегі Паулинкеркхеде өтті, ол Берлин Кройцбергтегі I Дрейфальтиггидсфридхофқа жерленді. Жерлеуге қатысқандардың арасында Мошелес, Шуман және Нильс Гаде болды. Мендельсон бірде бейтаныс адамға жазған хатында өлімді "әлі де музыка болатын, бірақ қайғы мен айырылыс жоқ жер" деп сипаттаған.

Тұлға

Мендельсонды көбінесе тепе-тең, бақытты және тыныш мінезді деп көрсеткенімен, әсіресе оның немере інісі Себастьян Хенсель композитор қайтыс болғаннан кейін жариялаған толық отбасылық естеліктерінде бұл жаңылыс болды. Музыка тарихшысы Р. Ларри Тодд «Мендельсонның бейнесін идеалдаудың ерекше процесі» композитордың айналасындағы естеліктерде, соның ішінде Хенселдің естеліктерінде қалыптасқанын айтады. Мендельсонға оның жабық мінезі үшін «наразы поляк графы» деген лақап ат қойылған, және ол өзінің хаттарында осы есімді атаған. Ол жиі ашуға беріліп, кейде құлауға ұшыраған. Девриент 1830 жылдары бірде оның тілегі орындалмағанда, «оның қозғырғыштығы қатты қорқынышпен ұлғайды, сондықтан отбасы жиналғанда ол ағылшын тілінде ұғымсыз сөйлей бастады. Әкесінің қатаң дауысы соңында сөздердің құйылысын тоқтатты; оны төсекке жатқызды, ал он екі сағаттық терең ұйқы оны қалыпқа келтірді». Мұндай ұстамалар оның ерте қайтысына себеп болуы мүмкін. Мендельсон – қарындашпен және су бояумен жұмыс істеген, өмірі бойы қуанған көркем суретші. Оның хаттары оның неміс және ағылшын тілдерінде едәуір өткірлікпен жаза алатынын көрсетеді – оның хаттарына кейде әзілді эскиздер мен карикатуралар қоса берілген.

Дін

1816 жылы 21 наурызда жеті жасында Мендельсон ағасы мен әпкесімен бірге Берлиннің Иерусалим шіркеуі мен Жаңа шіркеуінің евангелистік қауымының пасторы Иоганн Якоб Стегеманнның жеке үй рәсімінде крещение рәсімінен өтті. Мендельсон Реформация шіркеуінің мүшесі ретінде христиандыққа мойынсұнса да, ол өзінің яһуди тегіне және әсіресе бабасы Мұса Мендельсонмен байланысына құрметпен қарады және мақтан тұтты. Ол баспагер Генрих Брокхаусқа Мұсаның толық жинағын шығаруды ұсынған алғашқы адам болды, және бұл іс оның ағасы Жозеф Мендельсонның қолдауымен жалғасты. Феликс өзінің ішкі сенімдері туралы хаттарында да, сөздерінде де айтуға тартынды; оның досы Девриент былай деп жазды: "[Оның] терең нанымдары әлеммен араласуда ешқашан айтылмады; олар тек сирек және жақын сәттерде ғана көрінетін, тіпті одан да аңғарылмайтын, әзіл-қалжыңмен айтылатын еді". Мысалы, қарындасы Ребеккаға жазған хатында Мендельсон оның жағымсыз туысы туралы шағымын сынап: "Яһудилерге қарсы емес екеніңді айтқаныңның мағынасы қандай? Бұл әзіл болар деп ойлаймын. Отбасыңды жек көрмегенің қуанышты, солай емес пе?" Кейбір қазіргі ғалымдар Мендельсонның ата-бабаларының яһуди наным-сенімдеріне терең симпатия танытқанын немесе оған қарсы болғанын және христиандық нанымдарына адал болғанын дәлелдеуге көп күш жұмсады.

Мендельсон және оның замандастары

Мендельсон өмір бойы замандастарының кейбіреуі жасаған радикалды музыкалық өзгерістерге күдікпен қарады. Ол Гектор Берлиоз, Франц Лист және Джакомо Мейербермен достық қарым-қатынаста болды, бірақ хаттарында олардың туындыларына ашық наразылық білдірді, мысалы, Листтің шығармалары "оның ойнауынан нашар, және [ ] тек виртуоздарға есептелген" деп жазды; Берлиоздың "Ле франк-жюж" увертюрасы туралы "[О]ркестрлеуі қатты шатастық тудырады [ ], оның бір нотасын ұстағаннан кейін қолды жуу керек" деді; ал Мейербердің "Роберт дьявол" операсын "арсыздық деп санаймын", оның жаман кейіпкері Бертранды "нашар адам" деп атады. Досы, композитор Фердинанд Хиллер Мендельсонға ол Мейерберге ұқсайтынын айтқанда – олар шындығында алыс туыстар еді, екеуі де раввин Мұса Иссерлестің ұрпақтары – Мендельсон қатты ренжіді және бірден шашын кесуге барды, өзін ерекшелеу үшін. Әсіресе, Мендельсон Парижді және оның музыкасын үлкен күдікпен және дерлік пуритандық жек көрінішпен қарады. Ол онда болған кезде оны Сент-Симонизмге қызықтыруға жасалған әрекеттер ұятты жағдайларға әкелді. Мендельсонның өмірінде жақын досы болып қалған жалғыз музыкант – Игнац Мошелес ескі буыннан шыққан және сондай-ақ консервативті көзқарасты ұстанған адам еді. Мошелес 1870 жылы қайтыс болғанға дейін Лейпциг консерваториясында осы консервативті көзқарасты сақтап келді.

Неке және балалар

Мендельсон 1837 жылғы 28 наурызда француз реформатор шіркеуінің пасторының қызы Сесиль Шарлотта Софи Жанренаудқа үйленді (10 қазан 1817 – 25 қыркүйек 1853). Олардың бес баласы болды: Карл, Мари, Пол, Лили және Феликс Август. Екінші кіші баласы Феликс Август 1844 жылы қызылшаға шалдығып, денсаулығы нашарлап, 1851 жылы қайтыс болды. Ең үлкен баласы Карл Мендельсон Бартольди (7 ақпан 1838 – 23 ақпан 1897) тарихшы болды және Хайдельберг және Фрайбург университеттерінде тарих профессоры қызметін атқарды; ол 59 жасында Фрайбургтегі психиатриялық емханада қайтыс болды. Пол Мендельсон Бартольди (1841–1880) белгілі химик және анилин бояуын жасаудағы алғашқылардың бірі болды. Мари Виктор Бенеккеге үйленді және Лондонда тұрды. Лили Адольф Вахқа тұрмысқа шықты, ол кейін Лейпциг университетінде заң профессоры болды. Мари мен Лилидің балалары мұраға алған отбасылық құжаттар Мендельсонның қолжазбаларының мол жинағының негізін құрайды, соның ішінде оның хат алмасуларының «Жасыл кітаптары» қазір Оксфорд университетінің Бодлеян кітапханасында сақталуда. Сесиль Мендельсон Бартольди күйеуінен кейін алты жылдан кем уақыт өткен соң, 1853 жылғы 25 қыркүйекте қайтыс болды.

Алғашқы еңбектері

Жас Мендельсон бала кезінде Дж. С. Бах пен К. П. Э. Бах, сондай-ақ Бетховен, Йозеф Гайдн және Моцарттың музыкасымен терең ықпалда болды; осы композиторлардың іздерін 13 ерте скрипкалық симфониясында көруге болады. Бұл шығармалар 1821-1823 жылдары, ол 12-14 жас аралығында болғанда, негізінен Мендельсон отбасында орындау үшін жазылған, ал оның өлімінен көп уақыт өткен соң ғана жарияланды және көпшілікке орындалды. Оның алғашқы жарық көрген туындылары – үш фортепиано квартеті (1822–1825; Op. 1 до минорында, Op. 2 фа минорында және Op. 3 си минорында); бірақ оның қабілеттері оның ерте жас кезеңіндегі туындылар тобында ерекше айқынды: Струнный октет (1825), «Жазғы түнгі арман» увертюрасы (1826), аяқталған түрінде Адольф Бернхард Маркстың да ықпалына көп қарызды, ол сол кезде Мендельсонның жақын досы болған, және екі ерте скрипкалық квартет: Op. 12 (1829) және Op. 13 (1827), екеуі де Мендельсон мұқият зерттеген Бетховеннің соңғы квартеттерінің техникасы мен идеяларын тамаша меңгергенін көрсетеді. Бұл төрт туынды форманы, гармонияны, контрапунктті, бояуды және композициялық техниканы интуитивті түсінуді көрсетеді, бұл Р. Ларри Тоддтың пікірінше, Мендельсонның ерте дамыған қабілеті тіпті Моцарттің ақыл-ойынан да асып түсетіні туралы жиі айтылатын талаптарды негіздейді. 2009 жылы BBC жүргізген 16 музыкалық сыншының сауалнамасы бойынша Мендельсон Батыс классикалық музыка тарихындағы ең ұлы композитор-ұлы бала ретінде танылды.

Симфониялар

Мендельсонның толыққан симфониялары жазылған ретінен емес, жарияланған шамамен ретімен нөмірленген. Жазылу реті: 1, 5, 4, 2, 3.

Орган музыкасы

Мендельсон 11 жасынан бастап өмірінің соңына дейін органға ойнады және шығармалар жазды. Оның ең маңызды орган туындылары – Үш прелюдия және фуга, Op. 37 (1837) және Алты соната, Op. 65 (1845). Эрик Вернер олар туралы: «Бахтың туындыларымен қатар, Мендельсонның орган сонаталары барлық органшылардың міндетті репертуарына жатады» деп жазған.

Опера

Мендельсон жастайынан отбасылық қойылымдар үшін бірнеше ән-ойын жазды. Оның «Екі немере іні» (Die beiden Neffen) операсы 15 жасқа толған күні репетицияланды. 1829 жылы ата-анасының күміс тойына арналған, қате түсініктерге негізделген комедиялық шығарма – «Шеттен оралған» (Die Heimkehr aus der Fremde) жазылды және ол тірілігінде жарияланбады. 1825 жылы ол «Дон Кихот» романынан алынған эпизод негізінде «Камачоның үйлену тойы» (Die Hochzeit des Camacho) атты күрделірек туындыны көпшілік назарына ұсынды. Ол 1827 жылы Берлинде қойылды, бірақ жылы қабылданылмады. Мендельсон алғашқы қойылым аяқталғанға дейін театрды тастап кетті, ал келесі қойылымдар жойылды. Ол толыққанды опера жазу идеясынан ешқашан бас тартпады, көптеген тақырыптарды қарастырды – соның ішінде кейін Вагнер бейімдеген Нибелунг сагасын, ол туралы әпкесі Фаннимен хат алмасып тұрды, бірақ ешбір жоба үшін бірнеше беттен артық эскиз жасамады. Мендельсонның өмірінің соңғы жылдарында опера директоры Бенджамин Ламли оны Шекспирдің «Боранынан» (The Tempest) опера жазуға, Евгений Скрибтің либреттосына шарт жасауға тырысты, тіпті 1847 жылы, Мендельсонның қайтыс болған жылы оның шығатынын жариялады. Либреттоны ақырында Фроменталь Халеви жазды. Мендельсон қайтыс болғаннан кейін Лорелей туралы оқиғаға арналған операның эскиздерін қалдырды.

Хорлық шығармалар

Мендельсонның 1836 жылы жазылған «Сан-Павел» және 1846 жылы жазылған «Илия» атты екі ірі библиялық ораториясы Дж.С. Бахтың ықпалында жасалған. «Христос» атты аяқталмаған ораторияның сақталған үзінділері речитативтен, «Яқыптан жұлдыз туады» деген хордан және ерлер триосынан тұрады. Керісінше, «Бірінші Вальпурги түні» (Die erste Walpurgisnacht) шығармасы айқын романтикалық сипатқа ие. Бұл Гетенің балладасының хор мен оркестрге арналған музыкалық безендірілуі, онда христиандықтың алғашқы күндерінде Гарц тауларындағы друидтердің пұтқа табыну рәсімдері суреттеледі. Осы туындыны ғалым Хайнц Клаус Метцгер «христиандық үстемдікке қарсы еврейлердің наразылығы» деп қарастырған. Мендельсон хор мен оркестр үшін «Псалмдер кітабынан» бес шығарма жазды. Шуман 1837 жылы 42-ші псалмның оның нұсқасы Мендельсонның «шіркеу үшін композитор ретінде жеткен ең жоғары деңгейі» екенін айтқан. «Шын мәнінде, соңғы кездегі шіркеу музыкасының ең биік жетістігі». Мендельсон сонымен қатар, аккомпанементсіз хорға арналған көптеген шағын көлемді қасиетті туындылар жазды, мысалы, 100-ші псалмның музыкалық безендірілуі, «Jauchzet dem Herrn, alle Welt» және органмен хор. Олардың көпшілігі ағылшын тілінде жазылған немесе ағылшын тіліне аударылған. Ең танымалдарының бірі – «Дұғамды тыңда», оның екінші бөлімінде «Көгершіннің қанаттары» бар, ол көбінесе жеке туынды ретінде орындалады. Бұл шығарма толық хор, орган және сопрано солисі үшін жазылған. Мендельсонның өмірбаянының авторы Тодд былай деп мәлімдейді: «Англиядағы гимннің үлкен танымалдылығы кейіннен оны викториялық моральды жек көретіндердің сыртқы айыптауларына ұшыратты». Уильям Хейман Каммингстің 1840 жылдардағы Мендельсонның «Festgesang» (Торжестволық гимн) кантатасынан алынған мелодияға жасаған бейімдеуі – Мендельсонның діни музыкаға жараспайтынын сезінген әуені – Чарльз Уэслидің танымал Рождестволық гимні «Аңдаушы періштелер ән салады» үшін стандартты әуенге айналды.

Әндер

Мендельсон көптеген әндерді, солотолық дауысқа арналғандарын да, дуэттерді де, фортепианомен бірге жазды. 1819 жылдан бастап (10 жасында) өмірінің соңына дейін ол "бірде-бір ай ән жазбастан өткен емес" делінеді. Осы әндердің көпшілігі қарапайым немесе сәл өзгертілген, строфикалық композициялар. Олардың кейбіреуі, мысалы, оның ең танымал әні "Auf Flügeln des Gesanges" ("Ән қанаттарында") кеңінен танылды. Зерттеуші Сьюзан Юэнс: "Егер [Мендельсонның] әндердегі эмоционалдық диапазоны Шубертке қарағанда тар болса, бұл ешқандай таңқалырлық жайт емес: Шуберт Мендельсоннан гөрі әлдеқайда кең спектрде көбірек әндер жазды" деп түсіндіреді. Шуберт замандас әндер стилін жаңартуға ниеттенгенімен, "[бұл Мендельсонның міндеті емес еді]". Мендельсонның әпкесі Фанни жазған бірнеше ән бастапқыда оның ағасының атынан жарияланды; мұның себебі отбасының көзқарасы мен Фаннидің өзінің тартымды еместігі болуы мүмкін. 1842 жылы бұл ұятты жағдайға әкелді, өйткені Букингем сарайында Феликсті қабылдаған Виктория патшайымы композиторға өзінің сүйікті әні, "Италия" (Франц Гриллпарцердің сөздерімен) ән айтуға ниеттенгенін білдірді, ал Феликс бұл әнді Фанни жазғанын мойындады.

Орындаушы

Өмірінде Мендельсон фортепиано мен орган аспаптарында ойнайтын клавишті орындаушы ретінде танымал болды. Оның қайтыс болған соң жазылған бір мақаласында былай делінген: "Біз оның пианинодағы ойнауын, таңғажайып иілгіштігін, жылдамдығын және күшін ең жоғары бағалаймыз; содан кейін оның ғылыми және күшті орган ойнауын [ ] осы аспаптардағы жеңістері әлі де көпшілік есінде сақталған. Концерттері мен түскі ас мәжілістерінде Мендельсон өзінен бұрынғы неміс композиторларының, атап айтқанда Карл Мария фон Вебер, Бетховен және И.С. Бахтың шығармаларын орындады, оның орган музыкасын ол "бір өзі" репертуарға қайта енгізді. Мендельсон австриялық аспап жасаушы Конрад Графтың үлкен пианиноларын жоғары бағалады; ол 1832 жылы біреуін сатып алып, оны Берлиндегі отбасылық үйінде және концерттерінде, кейіннен Дюссельдорфта пайдаланды. Жеке және қоғамдық өнер көрсетулерінде Мендельсон импровизация талантымен әйгілі болды. Бірде Лондонда сопрано Мария Малибран концерттен кейін одан спонтанды түрде ойнауын сұрағанда, ол оның айтқан барлық әндерінің мелодияларын қамтитын пьесаны импровизациялады. Сол жерде болған музыка баспагері Виктор Новелло: "Ол менің ойымша мүмкін емес нәрселер жасады, тіпті мен оларды естігеннен кейін де" деді. 1837 жылы Мендельсон әншіге пианинода қосылған тағы бір концертте Роберт Шуман сопраноға назар бермей: "Мендельсон құдай сияқты сүйемелдеді" деп жазды.

Кондуктор

Мендельсон өзінің және басқа композиторлардың шығармаларын тамаша дирижерлік еткен. 1829 жылы Лондонға алғаш келгенде, ол дирижерлік таяқты (сол кезде бұл жаңалық болған) ерекше қолдануымен көзге түсті. Бірақ оның жаңалығы тек соған ғана шектелмей, темпке, динамикаға және оркестр музыканттарына ерекше көңіл бөлгенін көрсетті – оларды тәртіпсіз болғанда сөккен, ал қанағаттандырғанда мақтаған. 1836 жылы Төменгі Рейн музыка фестивалінде дирижерлік қызметте жеткен сәттілігі оның Дюссельдорф қаласындағы алғашқы төленетін кәсіби директорлық лауазымына тағайындалуына әкелді. Мендельсонның дирижерлік өнерін бағалағандардың қатарында Гектор Берлиоз да болды. Ол 1843 жылы Лейпцигке шақырылып, Мендельсонмен дирижерлік таяқтарын алмастырып, «Ұлы Рух бізді жантар елінде аң ауға жібергенде, әскерилеріміз кеңес палатасы есігіндегі томагоктарын қатар іліп қойсын» деп жазды. Лейпцигте Мендельсон Гевандхаус оркестрін үлкен жетістіктерге жеткізді; ол өткеннің ұлы композиторларына (қазірдің өзінде «классикалықтар» деп қабылданатын) ден қойғанмен, Шуман, Берлиоз, Гаде және тағы басқалардың жаңа музыкасын, сондай-ақ өзінің шығармаларын да қосты. Бірақ Рихард Вагнер дирижерлігінен әсер алмаған сыншылардың бірі болды; ол Мендельсонды Бетховен симфонияларын орындағанда тым жылдам темптер қолданды деп айыптады.

Бас редактор

Мендельсонның барокко музыкасына деген қызығушылығы 1829 жылы ол қайта жаңғыртқан Бахтың «Матай құмарлығынан» ғана шектелмеді. Ол мұндай музыканы орындау немесе жариялау үшін дайындау және редакциялаумен айналысып, композиторлардың бастапқы ниеттерін мүмкіндігінше сақтауға тырысты, соның ішінде ерте басылымдар мен қолжазбаларды жан-жақты зерттеуді де қамтыды. Бұл оны баспагерлермен қақтығысқа түсіруі мүмкін; мысалы, Лондондық Гендель қоғамы үшін Гендельдің «Мысырдағы Израиль» ораториясының 1845 жылғы басылымы жиі дау тудырған хат алмасуға себеп болды, Мендельсон Гендель көрсетпеген жерлерге динамика қосудан немесе тромбон партияларын қосудан бас тартты. Мендельсон Бахтың органға арналған бірнеше шығармаларын да редакциялады және Роберт Шуманмен Бахтың толық жинағын шығару мүмкіндігін талқылады.

Мұғалім

Мендельсон музыкалық білімге үлкен мән бергенімен және Лейпцигте өзі құрған консерваторияға зор үлес қосса да, ол оқытудан аса ләззат алмады және тек қана ерекше қабілеттері бар деп ойлаған бірнеше жеке оқушы ғана алды. Ондай оқушылардың қатарында композитор Уильям Стерндейл Беннетт, пианист Камилла Мари Стамати, скрипкашы және композитор Юлиус Эйхберг, сондай-ақ ақынның немересі Вальтер фон Гете болды. Лейпциг консерваториясында Мендельсон композиция және ансамбль ойнау бойынша сабақтар берді.

Қазіргі заманғы пікірлер

Мендельсонның шығармаларын бағалау XX ғасырдың ортасынан бастап, оның жетістіктерін контекстке қоятын бірқатар өмірбаяндар жарық көргенімен бірге дамыды. Мерсер Тейлор «Мендельсонның музыкасын кең ауқымда қайта бағалау, ішінара, музыкалық канон идеясының жалпы күйреуімен мүмкін болды» деген иронияға толы пікір білдірді, ал бұл идеяны Мендельсон «дирижер, пианист және ғалым ретінде» орнатуға көп еңбек сіңірген. Сыншы Х. Л. Менкен, егер Мендельсон шынайы ұлылыққа жете алмаса, онда ол оны «шаштың қалыңдығындай» жіберіп алғанын айтты. Чарльз Розен 1995 жылы жариялаған «Романтикалық буын» кітабында Мендельсон туралы тарауда композиторды мақтап, сынға да алды. Ол оны «Батыс музыкасы тарихындағы ең ұлы балалық дарын» деп атады, оның 16 жасындағы шеберлігі Моцарт пен Шопеннің 19 жасындағысынан асып түсті, ал жас кезінде «өзінің буынындағы кез келген композитордан басым болатын үлкен құрылымды басқару қабілетіне» ие болды және Бетховенді «терен» түсінетін «гений» еді. Розен композитордың соңғы жылдары өзінің шеберлігінен айрылмаса да, «батылдығынан бас тартқанына» сенді. Бірақ ол Мендельсонның шамалы кешірек жазылған Ми-минорлық скрипка концертін «классикалық концерттік дәстүр мен романтикалық виртуоздық форманың ең сәтті синтезі» деп атады. Розен «Ми-минорлық фуганы» (кейіннен Мендельсонның фортепианоға арналған Op. 35 шығармасына енген) «шедевр» деп санады, бірақ сол абзацта Мендельсонды «музыкадағы діни китчтің авторы» деп атады. Дегенмен, ол Мендельсонның ораторияларындағы «дін мен музыканың қақтығысының» драмалық күші келесі елу жылда Мейербер мен Джузеппе Вердидің операларында және Вагнердің «Парсифаль» операсында қалай көрініс тапқанын көрсетті. Мендельсонның 750 туындысының үлкен бөлігі 1960 жылдарға дейін жарияланбаған, бірақ қазір олардың көпшілігі қолжетімді. Мендельсонның толық шығармалары мен хат алмасуының ғылыми басылымы дайындалып жатыр, бірақ оны аяқтауға көп жылдар қажет болады деп күтілуде, және ол 150 томнан аспайды. Бұл оның туындыларының қазіргі заманғы және жан-жақты зерттелген каталогын, Мендельсонның туындылар тізімін (MWV) қамтиды. Мендельсонның шығармашылығы тереңірек зерттелді. Мендельсонның жарық көрген барлық туындыларының жазбалары қазір қолжетімді, ал оның шығармалары концерт залында және радиода жиі орындалады. Р. Ларри Тодд 2007 жылы Мендельсонның туғанына 200 жыл толуына орай «соңғы онжылдықтарда композитордың музыкасының қайта жандануын күшейе түскенін» және «музыканттар мен ғалымдар бұл парадоксалды түрде таныс, бірақ жаңаша сезілетін еуропалық классикалық композиторға қайта оралғандықтан, оның бейнесі толығымен жаңартылды және оны жаңа көзқараспен қарастыруда» деп атап өтті.