Кіріспе
Әдеби жанр – батыс әдебиеті. Батыс әдебиеті – американдық Батыстың шекаралық аймағында өтетін және әдетте XVIII ғасырдың соңынан XIX ғасырдың соңына дейінгі кезеңдегі оқиғаларды суреттейтін әдеби жанр. Батыс көркем әдебиетінің белгілі жазушыларына XX ғасырдың басындағы Зейн Грей және XX ғасырдың ортасындағы Луис Л’Амур жатады. Бұл жанрдың ең жоғары нүктесі 1960 жылдардың басында, көбінесе "Бонанза" сияқты телевестерндердің танымалдылығының арқасында болды. 1970 жылдардың ортасынан соңына қарай оқырман саны азая бастады және 2000 жылдары жаңа төмен деңгейге жетті. Американың батыс штаттарынан басқа көптеген кітап дүкендері батыс көркем әдебиетін аз ғана санда ұсынады.
the cumulative literature produced by [[Western culture
Western fiction is a genre of literature set in the American Old West frontier and typically set from the late eighteenth to the late nineteenth century. Well known writers of Western fiction include Zane Grey from the early 20th century and Louis L'Amour from the mid 20th century. The genre peaked around the early 1960s, largely due to the popularity of televised Westerns such as Bonanza. Readership began to drop off in the mid to late 1970s and reached a new low in the 2000s. Most bookstores, outside a few west American states, only carry a small number of Western fiction books.
1850-жылдарға дейінгі
Америка әдебиетіндегі батыс жанрының алғашқы көрінісі шекара туралы әңгімелермен пайда болды. 19 ғасырдың басындағы шекаралық романдардың ең танымалдары Джеймс Фенимор Купердің "Жыртық жайма әңгімелері" атты бес романы болды. Купердің романдары көбінесе сол кездегі Америка шекарасында – Аппалачи таулары мен одан батысқа қарай жатқан аймақтарда өрбітіп өтті. Оның "Дала" (1824) романы сияқты, көптеген кейінгі батыс туындылары да Миссисипи өзенінен батысқа қарай орын алатын. Белгілі жазушы Вашингтон Ирвинг Куперден шабыттанып, Америка шекарасы туралы әңгімелер жазды, ол "Далалардағы саяхат" кітабымен басталды, онда ол шекарадағы соңғы саяхаттарын баяндады. 1834 жылы оған тері саудасының ірі магнаты Джон Джейкоб Астор жүгінді, ол оны Орегон штатындағы Асториядағы тері саудасының тарихын жазуға көндірді. Ирвинг Астордың жобасын жылдам аяқтап, 1836 жылдың ақпан айында Асторияның мақтауға толы өмірбаянын жіберді.
1850-ші жылдар 1900 жыл
Батыс жанры "пенни-трейдерлерде" және кейіннен "дейм-романнан" пайда болды. 1860 жылдың маусымында жарық көрген "Малеска; Ақ аңшының индиялық әйелі" алғашқы дейм-роман деп есептеледі. Бұл арзан бағалы кітаптар үлкен сәттілікке жетті және батыс шекарасын жаулап алуға тырысқан таушылар, заңнан тыс адамдар, қоныс аударушылар және заң сақшылары туралы көптеген әңгімелерге ден қойды. Осы романдардың көптегені Білли Кид, Буффало Билл, Уайетт Эрп (сол кезде әлі тірі болған), Уайлд Билл Хикок және Джесси Джеймс сияқты нақты тұлғаларға негізделген, қиялдағы оқиғалар еді.
1900-жылдар 1930-жылдар
1900 жылға қарай, қағаз журналдардың жаңа түрі осы оқиғаларды шығыс тұрғындарына жеткізуге көмектесті. Осы уақытта америкалық емес авторлар, мысалы, неміс Карл Мей, осы жанрды өңдеп, толыққанды романдарға айналдырды және 1880 жылдан бастап континенттік Еуропада оны өте танымал және табысты етті, бірақ сол кездегі әдеби сыншылар оларды көлденең деп есептеді. Сол дәуірдегі ең танымал туындылардың бірі – Джонстон МакКаллидің "Капистраноның қарғысы" (1919) атты алғашқы "Зорро" романы болды. Оуэн Вистердің "Вирджиниялық" (1902) романы және әсіресе Зейн Грейдің "Күміс даланың шабандоздары" (1912) романының жарық көргенімен танымалдық артты. Кларенс Малфордтың алғашқы Хопалонг Кассиди әңгімелері 1904 жылы, арзан роман түрінде де, қағаз журналдарда да жарияланды. 1920 жылдары қағаз журналдардың танымалдылығы шарықатқан кезде, батыс әдебиеті үлкен пайда тапты (батыс әңгімелерінде өте жақсы жазған Макс Брэнд сияқты авторлар да). Батысқа маманданған қағаз журналдардың қатарында "Каубой оқиғалары", "Ранчо романдары", "Star Western", "West" және "Western Story Magazine" журналдары бар. 1920 жылдары батыс фильмдерінің бірдей танымал болуы да осы жанрға көмектесті.
1940-шы жылдар - 1960-шы жылдар
1940 жылдары бірнеше маңызды вестерн шығармалары жарық көрді, оның ішінде Уолтер ван Тилбург Кларктың "Окс Боу Инциденті" (1940), А. Б. Гатри-кішінің "Үлкен аспан" (1947) және "Батысқа жол" (1949), сондай-ақ Джек Шефердің "Шейн" (1949) кітаптары. 1950 жылдары Рей Хоган, Луи Л’Амур және Люк Шорт сияқты көптеген вестерн авторлары оқырмандар қатарын кеңейтті. Жанр 1960 жылдардың басында, көбінесе телеарналардағы вестерн фильмдерінің көптігіне байланысты өркендеді. 1960 жылдардың соңында американдық көрермендердің телевестернге деген қызығушылығы төмендегені әдебиетке де әсер етті, нәтижесінде вестерн әдебиетіне деген қызығушылық азайды. 1968 жылы Чарльз Портис "Шын қайрат" атты туындысын жариялады, ол сол кезеңдегі ең табысты шығармаға айналды.
Батыс комикстері
Батыс романдары, фильмдері мен арзан басылымдары батыс комикстерін тудырды, олар өте танымал болды, әсіресе 1940 жылдардың соңынан бастап шамамен 1967 жылға дейін, сол кезде комикстер қайта басылымдарға көшуге басталды. Бұл әсіресе Marvel Comics-те байқалады, онда вестерн жанры 1948 жылы басталып, 1967 жылға дейін гүлденді, содан кейін олардың маңызды аталымдарының бірі – Kid Colt Outlaw (1949–1979) жаңа оқиғаларын тоқтатып, қайта басылым кезеңіне енді. Басқа да ұзақ жылдар бойы танымал болған Marvel Western комикстеріне Rawhide Kid (1955–1957, 1960–1979), Two Gun Kid (1948–1962) және Marvel Wild Western (1948–1957) кіреді. DC Comics ұзақ жылдар бойы жарық көрген All Star Western (1951–1961) және Western Comics (1948–1961) серияларын, ал Charlton Comics Билли the Kid (1957–1983) және Cheyenne Kid (1957–1973) серияларын шығарды. Magazine Enterprises-тің Straight Arrow комиксі 1950 жылдан 1956 жылға дейін, ал Prize Comics' Prize Comics Western 1948 жылдан 1956 жылға дейін жарық көрді. Fawcett Comics 1948 жылдан 1953 жылға дейін Хопалонг Кассидиді қоса алғанда, бірнеше батыс тақырыбындағы комикстерді жариялады. Олар сондай-ақ батыс рөлдерімен танымал актерлерді бейнелейтін комикстерді шығарды, мысалы, Tom Mix Western (1948–1953) және Gabby Hayes Western (1948–1953). Сол сияқты, Dell Comics 1948 жылдан 1961 жылға дейін Рой Роджерс комикстерін жариялады, ал Magazine Enterprises 1949 жылдан 1955 жылға дейін Чарльз Старретті Дюранго Кид рөлінде бейнеледі. Моррис (суретші) және Рене Госсиньидің Franco-Belgian комикс сериясы Lucky Luke Еуропадағы ең танымал және бағаланған батыс комикстерінің бірі болып саналады. Танымал батыс комиксі Red Ryder 1938 жылдан 1964 жылға дейін жүздеген американдық газеттерде жарияланды.
1970 және 1980 жылдар
1970 жылдары Луи Л'Амурдың шығармалары көптеген батыс оқырмандарының назарын аудара бастады және ол осы күнге дейін батыс әдебиетінің тізімінде жетекшілік етеді. Джордж Г. Гилман да 1970 және 1980 жылдары бірнеше жыл бойы жанкүйерлердің сүйіспеншілігін ұстап тұрды. Ларри Макмертри мен Кормак Маккартидің еңбектері де ерекше аталады. Атап айтқанда, Макмертридің "Жалғыздықтағы көгершін" және Маккартидің "Қан меридианы" (екеуі де 1985 жылы жарық көрді) жанрдың шеңберінде де, одан тыс да маңызды туындылар ретінде танылды. Элмер Келтон, көбінесе "Жақсы ескі жігіттер" және "Ешқашан жаңбыр жаумаған кез" романдарымен белгілі, Америка Батыс Жазушыларының қауымдастығы тарапынан "Барлық уақыттың ең үздік батыс жазушысы" деп жарияланды. 1970 жылдардың басында Индиана штатының жазушысы Мэрилин Дурхам екі танымал батыс романын жазды: "Мысықты билеген адамды сүйген" және "Голланд ағасы". Батыс оқырмандарының саны 1970 жылдардың ортасынан соңына қарай азая бастады. Бірақ, бұл тұста "ересектерге арналған батыс романдары" деп аталатын жаңа бағыт пайда болды. Роберт Рандиситің айтуынша, "Бұл секстік мазмұны бар батыс романы. Дұрыс, ковбой әйелдермен қарым-қатынас жасайды. Жаңа идея ма? Әлде жоқ па, бірақ бұрын батыс романдарының бірінде мұндай көрінбеген (әрине, Макс Брэнд, Зейн Грей, Оуэн Вистер немесе Луи Л'Амур романдарынан басқа). Бұл кітаптар ежелгі Батыста ерлер мен әйелдердің жыныстық қатынаста болғанын көрсетті. (Мен осы серияны бастаған кезде, менің танысымның қатаң дәстүрлі батыс жазушысы маған "ескі Батыста әйелдер оргазмға жете алмайды" деп сендірді)."
1990 және 2000 жылдар
Батыс көркем әдебиетінің оқырмандары жиырма бірінші ғасырдың бірінші онжылдығында ең төменгі деңгейге түсті, және көптеген кітап дүкендері, батыс штаттарынан басқа, батыс жанрындағы кітаптарды аз ғана санда ұсынады. Дегенмен, ай сайын бірнеше батыс көркем сериясы жарық көреді, мысалы, "Трейлсман", "Слокум", "Лонгарм" және "The Gunsmith"; бұлардың барлығы "ересектерге арналған батыс романдары". Канадалық автор Гай Вандерхаге "Англиялық бала", "Соңғы кезесу" және "Жақсы адам" атты батыс романдарынан тұратын трилогия жазды. Батыс жанрындағы тағы бір жақындағы авторлар – Иван Дойг және Уильям Киттредж. Жанрда қайта жандану белгілері көрініп, 2008 жылы Колорадо штатындағы Dry River Publishing баспасы "Great Western Fiction" атты батыс әңгімелері журналын шығарды. Бірақ журнал ұзаққа соқпады және тек екі санынан кейін жабылды. Соңғы жылдардағы ең сәтті батыс романдарының бірі – Патрик де Витттің 2011 жылы жарық көрген "Қыз бауырлар" романы.
Ұйымдар
Батыс авторларын Американың Батыс жазушылары қауымдастығы ұсынады, олар жыл сайынғы Spur Awards сыйлығын және өмір бойы жеткен үлкен жетістіктері үшін Оуэн Вистер сыйлығын табыс етеді. Бұл ұйым 1953 жылы Америка Батысының әдебиетін насихаттау мақсатымен құрылған. Ұйымның негізін қалаушылары көбінесе батыс көркем әдебиетін жазатын жазушылар болған, бірақ кейіннен тарихшылар, аймақтық тарихқа қызығушылар және басқа жанрлардағы жазушылар сияқты басқа да мамандықтардан мүшелер қабылдай бастады. 2010 жылы құрылған Western Fictioneers – дәстүрлі батыс жанрын қолдап, насихаттайтын кәсіби жазушылар тобы. Бұл батыс көркем әдебиетін жазған авторлардан ғана құралған жалғыз кәсіби жазушылар ұйымы. Осы жанрдың жанкүйерлері демеуші мүше ретінде қатыса алады. Western Fictioneers ұйымының жыл сайынғы Peacemakers байқауы батыс әдебиетінің көптеген түрлері бойынша жүлделер таратады.