Кіріспе

Б. Травеннің 1927 жылғы оқиғалық романы «Сьерра-Мадренің қазынасы» (Der Schatz der Sierra Madre) – неміс авторы Б. Травеннің 1927 жылғы оқиғалық романы, оның кім екені әлі де белгісіз. Кітапта 1920-ші жылдардағы Мексикада екі мүсір америкалық ер адам алтын табу үшін қарт американдық кеншіге қосылады. Джон Хьюстон 1948 жылы осы кітапты сол атпен фильмге бейімдеді.

Тарихи жағдай

Романның оқиғасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың және Ресей мен Мексикадағы әлеуметтік төңкерістердің жаһандық дүрбелеңдерінен кейінгі он жылдықта өрбітеді. АҚШ – экономикалық және саяси қуаты артып келе жатқан мемлекет. Еуропалық және американдық корпорациялар шетелдік нарықтарды, табиғи ресурстарды және арзан жұмыс күшін белсенді түрде іздестіруде. Католик шіркеуінің өкілдері либералды мексикалық үкіметтер әлеуметтік реформаларды – 8 сағаттық жұмыс күні, сауат ашу бағдарламалары мен денсаулық сақтауды енгізген кезде өз билігін сақтап қалу үшін күресіп жатыр. Бұл оқиғаның тұрғысы.

Сюжет

Автор драмалық прогрессивті құрылымда үшінші тұлғаның толық білу тәсілін қолданады, онда Говард орталық кейіпкер болып табылады. Сыртқы оқиғаға тарихи және әлеуметтік маңыздылық беретін үш ішкі оқиға бар.

Қорытынды

Бұл оқиға 1920 жылдардың басында Мексиканың Тампико қаласындағы мұнай кентінде басталады. Доббс – "Американың өнеркәсіптік қаласынан" шыққан, жұмыссыз, ақшасы жоқ, американдық туристерден ақша сұрауға мәжбүр болған экспат. Тампиконың басты алаңында жүріп, ақ костюм киген бай мырзалардан жомарт сыйлықтар жинайды. Бірақ Доббс бір адамды бірнеше рет тоқтатып алғанын байқайды. Ашуланған турист оны сөкпек болып, жарты песо беріп, қуып жібереді. "Осо Негро" (Қара аю) қонақ үйінде, қиын жағдайдағыларға арналған жатақханада, Доббс төсек пен суық душқа түн сайын 50 цент төлейді. Қонақ үй клиенттері жұмыс істейтін және жұмыссыз халықаралық жұмысшылардан, сондай-ақ азарт ойыншылары, ұрылар мен саяхатшылардан құралған. Дегенмен, "Осо Негроны" өткір көзді кеңсе қызметкерлері тиімді басқарады. Қонақтардың өзі бірлесіп тәртіп пен қауіпсіздікті сақтайды. Кафеде жас мексикалық лотерея сатушысы Доббсты билет сатып алуға көндіруге тырысады. Доббс балаға тіл тигізеді, бірақ соңында соңғы 20 центосын салымға салуға келіседі. Доббс ауыл шаруашылығы машиналарын түсіру жұмысын табады, күніне 4 песо төленеді. Жақсы жалақы табу үшін ол американдық мердігер Пэт МакКормиктің басқаруындағы монтажшылар тобына қосылады. МакКормик табысты бұрғылау жобаларына ақылмен ұсыныс береді, жылдам жұмыс істеуімен және жоғары өнімділігімен танымал. Жаңа келген еуропалық жұмысшылардың, әсіресе большевиктерге көңіл білдіретіндердің адалдығын жеңу үшін ол капитализмге қарсы және революционерлердің досы болып көрінеді. Американдықтар оның жұмысшылардың тілегін пайдалануын біліп, МакКормик оларды жұмысқа алудан қашады. Күнделікті жалақысы 8 доллар, тамақтан 1,80 доллар есебінен. Монтажшылар аптасына жеті күн, 18 сағат жұмыс істейді, еңбек ақысы жоқ. Мексикалық жұмысшыларды жалдамайды, себебі олардың ұлттық заңдары бойынша жұмыс күні 8 сағатқа шектелген. Монтаж жұмысы аяқталғаннан кейін, бригада Тампикоға қайта оралып, жалақы күтеді. МакКормик бірнеше қызметкерге жалақысының 5% аванс береді. Доббс таласып, өзінің табысының 30% ақшалай алады. Доббс пен калифорниялық әріптесі Куртин мердігерді іздеп апталар өткізеді. Олар МакКормикті орталық алаңда, сүйіктісімен бірге серуендеп жүргенін көреді. Олар онымен бетпе-бет келгенде, ол ренішті Доббс пен Куртинды кантинаға шақырып, ішімдік ұсынады. Адамдарды арақпен тойдырып, МакКормик мұнай компаниясынан әлі төленбегенін айтады. Куртин оның өтірігін қарғыйды, ал Доббс оны барға итеріп, жалақысын талап етеді. МакКормик өзі де төбелесшіл, және екеуіне қарсы төбелес кезінде ауруханаға түсіп қалса, қанша шығын болатынын есептейді. Ол Доббс пен Куртинге берешегін алып, барға лақтырып жібереді. Оларды енді ешқашан жұмысқа алмауға ант етеді, содан соң кантинадан шығып кетеді. Доббс "Осо Негроға" оралғанда, әлемді аралап алтын іздеген, шашы ақсаң Говардты кездестіреді. Сөзшең қарт кісі байлыққа қол жеткізудің қаупі туралы әңгімелеп, бірге тұратындарына айтады. Оның пікірінше, алтынның көптігі адамның жамандық пен жақсылықты бағалауын бұрмалайды. Ол сөзсіз ашкөздікке беріліп, қанша алтын болса да, оны толықтыра алмайды. Мұны естіген Доббс ашуланып, алтынның зұлым күштеріне қарсы тұра алатынын, 20 000 долларлық байлықпен ғана бақытты болатынын айтады. Говард Доббсқа ұзақ қарап, оның мінезін бағалап, уағызын жалғастырады. Ол енді жас болмаса да, алтын іздеу экспедициясына шығындарды бөлісуге дайын екенін айтады. Доббс пен басқалары қымбат металдың тартымды күшін сезінеді.

Бір әңгіменің ішінде бір оқиға: "Агуа-Верде" кен орнының аңызы

Доббс Кёртинмен Жасыл су кен орнының аңызын бөліседі және алтын қарғысына ұшырауы мүмкін деген сезімге бөленеді. Кертин алтынмен байланысты кез келген "қарғысты" жоққа шығарып, адамның мінез-құлқы оның әсерін анықтайды дейді; оны жаман немесе жақсылыққа пайдалануға болады. Мексикадағы көптеген мұнай кен орындары жұмысын тоқтатып, басқа елдерге көшіріле бастағанда, екеуі Говардпен серіктес болып алтын іздеуге кіріседі. Кертин қарттың денсаулығына күмәнданады, бірақ Доббс Говардтың олардың кәсібі үшін қажет екенін айтады, екі жас кен іздеушіге көмектесе ала ма деп ойлайды. Говард қуана келіседі және өзінің жинаған ақшасының көп бөлігін, 200 долларды, жобаға жұмсауға ұсыныс жасайды. Доббс лотерея билетінің 100 песо жеңіп алғанын біледі, ал Кертин өз кезегінде қарызды пайызбен қоса 200 доллар көлемінде қайтарып алады. Олар 600 доллар жинап, дереу пойызбен Мексиканың ішкі аймағындағы Дуранго қаласына жолға шығады. Дурангода Говард алтын іздеу үшін Сиерра-Мадре тауларының алыс аймағын таңдайды. Олар жергілікті ауылдардан азық-түлік пен мал сатып алып, көтерілуді бастайды. Доббс пен Кертин дала саяхатының қиындықтарына қатты тап болады. Бірнеше үміткер жерлер тексеріледі, бірақ тек алтынның іздері ғана табылады. Екеуі де үмітсіздікке бой алдырып, бас тартуды ойлайды. Говард кенеттен жолдастарын кінәлай бастайды, олардың пессимизмін және білімсіздігін сынайды. Қарттың ашуы Доббс пен Кертинді оның ақылдан адасқанына күдік тудырады. Олар оның сөздерін тыңдап, оның не айтқанын түсіне бастайды: ол жердің алтынға толы екенін сезеді. Қазба орны таңдалып, қауіпсіздік үшін базалық лагерь бір шақырымнан астам қашықтықта орналасқан. Олар коммерциялық аң аулаушылар ретінде көрінуді жоспарлайды. Қазбаға баратын жол тас пен ағашпен жасырылған. Жергілікті тұрғындар олардың іс-әрекетіне қызығушылық танытпайды және оларды мазаламайды. Олар алтынды жуу үшін құлыпты пайдаланып, суды жақын маңдағы арнадан есектермен тасиды. Кәсіпкерлік қызығушылықпен жетелерілген Доббс пен Кертин төзімділік шегіне дейін жұмыс істейді. Алтын баяу, бірақ сенімді түрде жиналады. Байлық жиналған сайын, алтын іздеушілердің әлеуметтік жағдайы өзгереді. Меншігін қорғауға тиіс болғандықтан, олар буржуазиялық көзқарас қабылдап, мұқтаждарға күдікпен қарайды. Олар енді пролетариат емес. Адамдар бірдей қиындықтарды бастан өткерсе де, олар достық емес, тек пайдаға негізделген одақ құрады. Бір серіктің қиын жағдайда қалғанда оны құтқаруға дайындығы өзімшілдікпен түсіндіріледі: бір адамның өлімі немесе жарақаты табысты кәсіпті құлата алады. Бірнеше ай бойы шөл далада ауыр еңбек пен қиындықтар адамдарға көріне бастайды. Олар тамақтан, жұмыстың бірқалыптылығынан және, әсіресе, бір-бірінен жалықты. Говард жас жігіттердің арасындағы ұрыс-керісті тоқтату үшін үнемі араласады. Бірнеше рет қақтығыстарда олар тапаншаларын шығарып, ұсақ нәрселер үшін атып өлтіруге жақындады. Шахташылар операцияның аяқталуын және азаматтық қоғамға оралуды күте бастайды. Кертин әрбір алтын үлесі қанша ақшаға сатылатынын сұрайды. Говард бұл соманың әрқайсысы 15 000 доллар болатынын есептейді. Кен азайып бара жатыр, ал адамдар 6-8 аптадан кейін кетуге ниетті. Олар байлықтарын қауіпсіз тасымалдауды және ақшаға айналдыруды жоспарлайды. Бірнеше айдан бері бірінші рет олар жеке болашақтары туралы ойлана бастайды. Кертин жергілікті ауылға соңғы рет барып, азық-түлік сатып алады. Ол әдеттегідей, дүкенде сату үшін бірнеше тері алып келеді, бұл оның аңшы екенін көрсету үшін. Кертинді дүкенге келген бір мейірімді америкалық шақырады. Ол жақын маңдағы тауларда көп алтын бар екенін айтады, бірақ Кертин бұны жоққа шығарады. Бейтаныс Кертиннің оңашалығының себебін сезіп, оны таудың шөл даласына шығарады. Бірден, ескертусіз, кіргізуші олардың от шеңберіне үнсіз кіреді. Кен іздеушілер оның келуіне бір сәт абайсызда қалып қояды. Доббс қалпына келіп, оған үйден кетуді бұйырады, бірақ бейтаныс өз ұстанымын сақтап қалады. Шахташылар шақырылмаған қонаққа көңіл бөлмей, "аң аулау" стратегиясын талқылайды. Бейтаныс оларға бұл аймақ коммерциялық аң аулауға жарамсыз екенін, керісінше, олар алтын кеніне отырғанын ашық айтады. Олар қоныстарын қатты күдікпен қарап, оның мақсатын білуге тырысады. Олар оған түнеуге рұқсат береді. Бейтаныс өзін Роберт В. Лакауд деп таныстырады, ол Аризона штатының Финикс қаласынан келген, "Тех, Пасадена" мекемесінде жұмыс істейді. Говард есектерді тексеруге барғанда, алыс қашықтықта лагерге жақындап келе жатқан атты адамдарды көреді. Олар мексикалық әскер немесе полиция емес. Лакауд шахтерлерге бұл атты адамдардың қауіпті қарақшылар екенін, оларды әйгілі Алтын Бас жетекшілік ететінін ескертеді. Жергілікті тұрғындардан хабар алған олар "аңшыны" (Кертин) ұстап, оның қаруын және оқ-дәрісін тартып алуға тырысады. Лакауд серіктеріне олардың өміріне қауіп төніп тұрғанын айтады. Олар қарақшылардың баяу жолмен көтеріліп келе жатырларын үлкен қызығушылықпен бақылайды. Лакауд оларға Алтын Бас туралы жергілікті ақсүйек дон Генаро Монтереаль айтқан оқиғаны жеткізеді.

Бір әңгіменің ішіндегі оқиға: Лакодтың Viva Nuestro Rey Cristo көтерілісі туралы оқиғасы

Кен іздеушілер лагерьге көрініс ашатын ойыс сияқты жерге орналасып, оны әскери бекініс секілді нығайтады. Хауард басқалардың келісімімен басшылыққа өтеді және соғыс кеңесін шақырады. Алтын шапқыншы және оның адамдары аттан түсіп, жалғыз аңшыға кездесетіндей болып, жаяу өтіп лагерьге кіреді. Оны таба алмағандықтан, олар дауласып, ауылға қайтуды ойлайды. Кен іздеушілер осы оқиғаны жасырын қорғаныстарынан үнсіз бақылайды. 20 адамнан тұратын қарақшылар тобы түнеуге дайындалып жатқанда, біреуі айналаны қарап, ойыста Куртинді табады. Куртин оны ескертеді, ал қарақшы өз серіктерін сақтандырады. Алтын шапқыншы Куртинге жақындап, оның серіктерін атты полиция (policia montada) деп таныстырады, олар пойызды тонаған қылмыскерлерді іздеп жүргенін айтады. Куртин олардан полиция куәлігін көрсетуді талап етеді. Алтын шапқыншы ашуланып, Куртинге лицензиясыз аң аулау және тіркелмеген қару ұстағаны үшін қамаумен қорқытады. Куртин мылтығын көрсетіп, қарақшылар оның ордасын қоршауға бел буады; олар оны тірі ұстап, қинап өлімге жеткізуді көздейді, бұл оларға ойын-сауық сыйлайды. Олардың қолданатын әдістері католик шіркеуінің иконаларымен және инквизицияның азаптау амалдарымен үйлеседі. Қарақшылар өздерін қорғау үшін Мәриям мен Жүсіптің суреттерін тағады, олардың өздеріне көмектесетініне сенеді. Алтын шапқыншы Куртинге алтын сағат сыйлау арқылы ордасынан шығуға көндіруге тырысады. Көндіріле алмағаннан кейін, қарақшылар ойысқа шабуыл жасау үшін жылжымалы кедергілер құрайды. Олар оларды орнатуға үлкермей, ауыл тұрғындары ескерткен атты полиция жасағы пайда болып, лагерден қашып бара жатқан Алтын шапқыншы мен оның бандасын қуалайды. Барлық қиындықтардан кейін, Хауард, Доббс және Куртин операцияны тоқтатып, дереу өркениетке қайтуды қалайды. Хауард Доббс пен Куртинге Лакоудтың ерекше, мәңгілік іздеуші екенін, ол бағалы кен орнына құмарланып, ондаған жылдар бойы сәтсіздікке ұшырағаннан кейін де тастамайтынын айтады. Олар оны өз тағдырына қалдырады. Хауард олардың кенін жабуды бұйырады, оның бар екенін білдіретін кез келген ізді жою үшін. Хауард өз серіктеріне алтын шаңын өркениетке қайтару кезеңі ең қауіпті болуы мүмкін екенін ескертеді, және олар оның қиындықтарымен айналыса бастайды. Хауард осы қауіптерді Донна Мария кені туралы айтқан оқигасында көрсетеді.

Бір әңгіменің ішінде бір оқиға: Донна Каталина Мария де Родригес және "Дона Мария" шахтасы туралы аңыз.

Хауард, Кертин және Доббс Лакодан шығып, Дюрангоға қарай бет алады. Үшеуі халық көп тұратын аймақтардан аулақ жүреді және жергілікті тұрғындардың назарын аудармау үшін күдікті әрекет жасамайды. Олар кішкентай ауылдан өтіп бара жатқанда, Мексиканың ресми адамдары оларды ұстап алады. Ең нашар жағдайды күтіп - тіркелмеген шахтаны жұмыс істегені үшін айыппұл салынады деп күтіп - қызметкерлердің денсаулық сақтау комиссиясының медициналық техниктері болып табылатындығы анықталды. Олар өздеріне берілген вакцинаны қуана қабылдап, өздері қалаған жолмен жүреді. Лагерь құрып жатқанда, оларды ат үстіндегі индейлер тоғады. Фермерлер американдықты өздерімен бірге ауылға ертіп баруды сұрайды: бір адамның ұлы есінен танып, суға түсіп қалған. Хауард оларды ауылға ертіп барып, баланы тексеруге келіседі. Ол жерде ол балаға алғашқы медициналық көмек көрсетеді және ол қалпына келеді. Ауыл тұрғындары Говардтың күшін сиқыршы немесе сиқыршы деп санайды. Говард Доббс пен Кертинге қосылады және олар өздерінің саяхаттарын жалғастырады, бірақ оларды көп ұзамай құтқарып алған баланың әкесі ұстап алады. Ер адам және оның серіктері Хауардты ауылға қайтаруды талап етеді, сонда олар қарызды өтеуге болады - әдеп пен құрмет мәселесі. Алтын іздеушілер индейлердің шынайы екенін мойындайды, ал Говард жеңіледі. Ол өзінің барлық дүние-мүлкін, соның ішінде алтын үлесін Доббс пен Кертиннің қамқорлығына береді. Олар онымен Дурангода кездесетінін уәде етті. Хауардты ауыл тұрғындары қайтқанда батыр ретінде қарсы алады. Доббс пен Кертин биік Сьерра-Мадрені кесіп өтуге тырысып, Говардтың тұрақты ықпалы болмаған кезде таласа бастайды. Доббс Говардтың жабдықтарын тасымалдауға келіскеніне өкініп, Кертинге шабуыл жасайды. Кертин тыныш жүреді, әрі жұмыстың басым бөлігін өзі атқарады. Осыған қарамастан, тұрақсыз Доббс кісі өлтіруші ашуға түседі, оны Кертин, уайымдаса да, тез ұға алмайды. Доббс олардың Хауардтың үлесімен қашып кетуін ұсынғанда, Кертин бұл идеяға қатаң вето қояды. Доббс жолдасының Говардты қорғауына большевизмнің белгісі ретінде жауап береді. Кертин социалист екенін жоққа шығармайды, бірақ қартқа сатқындық жасаудан бас тартады. Ол да аздап арам ойлы болса да, өзінің әрекеттерімен достарына емес, билік пен байлыққа ие адамдарға қарсы. Доббс тапаншасын тартқанда, Кертин қатты таңғалады; ол Доббс кісі өлтіретін маньяк екенін түсінеді. Кертин Доббсты қарусыздауға қол жеткізеді, бірақ принцип бойынша қарусыз адамды өлтіруге мәжбүр бола алмайды. Доббс Кёртинді жек көреді және оның бұл қысымын "большевик" ретінде түсіндіреді. Қарусыз Доббс келесі күндері өзін күтіп, оның шатасқан серігін мазақ етеді. Кертин Доббстың шабуылдауын болдырмау үшін түнде ояу болуға мәжбүр болады. Ол қатты шаршап, ақыры ұйықтап қалады. Доббс бірден тапаншасын алып, Куртинді бұтаға алып кетеді, онда ол оны қашықтан атып өлтіреді. Бірнеше минуттан кейін қайтып келіп, оның өліп қалғанын тексергенде, ол екінші рет оның денесін атып тастайды. Қылмысын ақылға қонымды етіп көрсетуге тырысқан Доббс Еуропадағы АҚШ әскерінде қызмет еткенде, ол жауынгерлерді соғыста өлтіргенін еске алады. Сонда ол қатты ұйқыға түседі. Ол оянып, Кертиннің денесін іздеді, бірақ таба алмады. Ол өзінің алшақтық пен кінәсін сезінуден кейін галлюцинацияларға ұшырайды. Ол лагерден шығып, барлық алтынмен бірге Дюрангоға қарай алға жылжиды. Алыстағы аңғарда бір локомотивті байқағанда, оның уайым-қайғысы басылып, ата-бабаларының мекені - Британ аралдарына саяхат жасауды ойлайды. Оның жалғыз уайымы - қылмысы ол ақшаны алып қашып құтылмас бұрын ашылып кетеді. Дюрангоны көргенде, ол өркениетті аймақтардағы мүлікті қорғайтын заң мен тәртіптің өз күшін жоятынына сенімді болады. Доббс Кёртинді өлтіргеніне және Хауардты екі рет сатқандығына қуанды. Дюрангоның шетінде Доббс және оның жүк пойызы негізгі жолдан тыс оқшау жерде үш метизо - Мигель, Начо және Паблоға тап болады. Доббс өміріне қауіп төніп тұрғанын сезінеді. Метистер үйірлерді тонауға кіріседі. Доббс тапаншасын суырып алады, бірақ оның зарядталмағандығын көреді. Метистердің бірі Доббсты таспен жерге жығып, басын соққылағаннан кейін, топтың басшысы Мигель мачетемен шаңқыған Доббстың басын шауып тастайды. Олар оның аяқкиімдері мен шалбарларын киіп, бірақ қанды көйлегін тастап, жүк пойызымен қашып кетеді. Құқық бұзушылар пакет ішіндегі заттарды тексергенде, тек құмға ұқсайтын жүн пакеттерді ғана табады. Олар бұл - саудад�...

Фильм

Джон Хьюстон кітапты 1948 жылы сол атпен фильм ретінде сәтті бейімдеді. 1984 жылы теледидарға арналған "Ылғал алтын" фильмі "Сиерра-Мадренің қазынасы" фильмінің ресми емес қайта түсірілімі деп есептеледі, ол негізгі сюжет желісін алған, бірақ заманауи Кариб теңізіндегі батқан алтын шынжырлары туралы айтады.

Теледидар

1955 жылғы "Шейен" телесериалының бірінші маусымының 3-эпизоды Б. Травенге (роман авторлығы) көрсетіледі және оқиғаның негізгі сюжетімен бірдей, басты кейіпкер Шейен түпнұсқа әңгімедегі ескі кенші Говардтың рөлінде бейнеленеді.

Бейне ойындар

Fallout: New Vegas ойынының алғашқы Dead Money деп аталатын қосымшасы, романның негізгі тақырыптарын пайдаланады, бірақ кейбір пост-апокалиптикалық өзгерістермен. Онда Сьерра-Мадре таулары Сьерра-Мадре деп аталатын казиноның қираған қалдықтарымен ауыстырылады. Ал қосымшаның қарсыласы, романның ашкөздік мәселесін "шешу" үшін ойыншы кейіпкерін және қосымшадағы барлық басқа да NPC-лерді өлі адамның қосқыштары бар бомба мойлықтарымен жабдықтайды, осылайша, егер топтың біреуі өлсе, олардың бәрі де қаза табады.