Кіріспе

1962 жылы түсірілген Андрей Тарковскийдің "Иванның балалық шағы" (Ива́ново де́тство) – Андрей Тарковскийдің 1962 жылы түсірген советтік соғыс драмалық фильмі. Михаил Папава, Андрей Кончаловский және авторлық құқығы көрсетілмеген Тарковскийдің бірігіп жазған бұл фильм Владимир Богомоловтың 1957 жылғы "Иван" әңгімесіне негізделген. Фильмде бала актер Николай Бурляев, Валентин Зубков, Евгений Жариков, Степан Крылов, Николай Гринко және Тарковскийдің әйелі Ирма Рауш түскен. "Иванның балалық шағы" жетім қалған Иванның, оның ата-анасы жаулап келген неміс әскерлерінің қолынан қаза тапқан, және Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бастан кешкендері туралы айтады. "Иванның балалық шағы" сол кезеңдегі "Крандар ұшады" және "Солдат балалық шағы" сияқты, соғыстың адамзатқа келтірген құнын көрсеткен және Хрущев отырарынан бұрынғы фильмдердей соғыс тәжірибесін даңқтап көрсетпеген бірнеше советтік фильмдердің бірі болды. 1962 жылғы сұхбатында Тарковский фильмді түсіргенде "соғысқа деген барлық жек көрушілігін жеткізгісі келгенін" және балалық шақты "соғыспен ең зор қайшылықта болғандықтан" таңдағанын айтты. "Иванның балалық шағы" Тарковскийдің толық метражды алғашқы фильмі болды. Ол оған сыншылардың жоғары бағасын алып, оны халықаралық деңгейде танымал етті. 1962 жылы Венеция кинофестивалінде "Алтын арыстан" және 1962 жылы Сан-Франциско халықаралық кинофестивалінде "Алтын қақпа" сыйлығын жеңіп алды. Бұл фильм 36-шы "Оскар" сыйлығының "Үздік шетелдік фильм" номинациясына Советтік кинематографиядан ұсынылды, бірақ номинацияға ілікпеді. Ингмар Бергман, Сергей Параджанов және Кшиштоф Кисловский сияқты белгілі режиссерлер бұл фильмді жоғары бағалап, оның өздерінің шығармашылығына әсер еткенін айтты.

Сюжет

Қысқа уақытқа созылған түсінен кейін 12 жасар орыс баласы Иван Бондарев оянып, соғыстан қираған жерді кесіп өтіп, батпаққа жетеді, содан кейін өзеннен жүзіп өтеді. Екінші жағында оны орыс сарбаздары ұстап алып, жас лейтенант Галцевке жеткізеді, ол оны сұраққа алады. Бала "Бас штабтағы 51 нөмірге" хабарласып, өзінің бар екенін хабарлауын талап етеді. Галцев тартынады, бірақ ақырында қоңырау шалғанда, подполковник Грязнов оған балаға есеп беру үшін қалам мен қағаз беруді, оған ең жоғары басымдық қойылатынын және оған жақсы қарауды бұйырады. Түс көрулер мен әртүрлі кейіпкерлердің арасындағы әңгімелер арқылы Иванның анасы мен қарындасы (және, мүмкін, шекара күзетшісі болған әкесі) неміс сарбаздарынан қаза тапқандығы белгілі болады. Ол қашып, партизан тобына қосылады. Топ қоршауға түскенде, оны ұшаққа мінгізеді. Қашып құтылғаннан кейін ол интернатқа жіберілді, бірақ қашып, Грязновтың басшылығындағы әскер бөліміне қосылады. Кекке толы Иван майданға баруға талаптанады. Кішкентай бойының артығын пайдаланып, ол барлау миссияларын сәтті орындайды. Грязнов пен басқа сарбаздар оған деген құрметтерін арттырып, оны әскери училищенің оқуына жібергісі келеді. Бірақ Иван қашып, партизандарға қайта қосылуға тырысқанда олар бұл ойларынан бас тартады. Ол отбасы мен Малы-Тростенец жойқын лагерінде (өзі көргенін айтады) өлтірілгендер сияқты басқалардың өлімінен кек алуға бекінеді. Соңында Холин мен Галцев Иванды түнгі уақытта өзен арқылы өткізеді. Ол батпақты ормандарға жоғалады. Басқалары немістердің асып өлтірген екі совет тыңшысының денесін кесіп тастағаннан кейін екінші жағалауға қайтады. Соңғы сахналар үшінші рейх құлағаннан кейін совет әскері басып алған Берлинге ауысады. Капитан Холин шайқаста қаза тапқан. Галцев Иванды ұстап, немістердің асып тастағандығын көрсететін құжатты табады. Галцев өлім жазасы орындалатын бөлмеге кіргенде, Иванның бала кезінен соңғы бір көрініс ойнайды: жас бала жағажайда шағын қызды қуалайды, бұл олардың бақытты шағы. Соңғы кадр - жағажайдағы құрғаған ағаш.

Өндіріс

"Иванның балалық шағы" Тарковскийдің "Жылытқыш пен скрипка" дипломдық фильмінен екі жыл өткен соң түсірілген тұңғыш көркем фильмі болды. Фильм 1957 жылы Владимир Богомоловтың "Иван" (Иван) атты повесі негізінде түсірілді, ол жиырмадан астам тілге аударылды. Бұл повесть сценарист Михаил Папаваның назарын аударды, ол сюжет желісін өзгертті және Иванды батыр кейіпкерге айналдырды. Папава өзінің сценарийін "Екінші өмір" (Вторая жизнь, Vtoraya Zhizn) деп атады. Осы сценарийде Иван өлім жазасын алмайды, бірақ Майданек концлагеріне жіберіледі, одан оны Кеңес әскерінің шабуылы босатады. Бұл сценарийдің соңғы сахнасында Иван поезд купесінде әскери бөлімнің офицерімен кездеседі. Бұл аяғы Богомоловқа ұнамады, ол араласып, сценарийді түпнұсқаға сәйкес өзгертті. "Мосфильм" киностудиясы сценарийді жас режиссер Эдуард Абаловқа тапсырды. Түсірілім тоқтатылды және фильм жобасы 1960 жылдың желтоқсанында тоқтатылды, себебі фильмнің алғашқы нұсқасы өнер кеңесінен күшті сынға ұшырады, ал сапасы қанағаттанарлықсыз және қолдануға жарамсыз деп танылды. 1961 жылдың маусымында фильм жобасы Тарковскийге берілді, ол Вадим Юсовтың "Иванның балалық шағы" туралы айтқаннан кейін оған үміткер болған еді. Кейін Бурляев Тарковскийдің екінші көркем фильмі "Андрей Рублев" те Бориска рөлін ойнады.

Стиль

Иванның балалық шағында табиғат маңызды рөл атқарады. Фильмнің түсіріліміне дейін, 1930-40 жылдардағы сталиндік соғыс киносына қатысты көзқарас, табиғатты зорлық-зомбылық аясында адамның әрекеттерін қолдайтын құрал ретінде пайдалану болып бағаланды. Иванның балалық шағы Хрущев отырар кезеңінде жасалғандықтан, табиғатты кең және басым бейнелеуде жаңашыл болып есептеледі. Фильмде табиғат әрқашан көрінеді және Иванның армандары мен зорлық-зомбылық сахналарында бейнеленген. Ол адамның зорлық-зомбылығының белсенді куәсі ретінде де, сонымен қатар соғыстың құрбаны ретінде де, шайқасқа тартылған қарсыласатын күш ретінде де көрсетілген. Бұдан бөлек, Тарковскийдің табиғатты түсіру әдісі, фильмге көркемдік әсемдік қосып, визуалды поэзия ретінде қарастырылды. Оның табиғаттың поэтикалық бейнелерін және соғыстың зорлық-зомбылық оқиғаларын үйлестіруі, соғысты эстетикалық тұрғыдан бейнелеуге ұмтылысын көрсетеді, соның ішінде оның ерекше кинотаңбасын танытады.

Кассалық жинақ

"Иванның балалық шағы" Тарковскийдің ең көп тамашашы жинаған фильмдерінің бірі болды, Кеңес Одағында 16,7 миллион билет сатылды. Тарковскийдің өзі фильмнің кейбір аспектілеріне қанағаттанбады; ол "Уақытта мүсін жасау" кітабында, іске асырмағандықтарына өкінетін, белгілі бір көріністерге енгізілген ұсақ өзгерістер туралы кеңінен жазды.

Сыни жауап

Фильм шыққан кезде халықаралық деңгейде кең танылды. "Иванның балалық шағы" Rotten Tomatoes сын-пікірлер жинағында 24 сынға негізделген 100% мақұлдау рейтингіне ие, ал орташа бағасы 8.9/10 құрайды. Сайттың сын консенсусы былай дейді: "Тарковскийдің бұрынғыдан өзгеше туындысы (100 минуттан кем! ), "Иванның балалық шағы" режиссердің кейінгі жұмыстарын сипаттайтын поэзия мен құштарлықты өз ішіне сыйдырады". Фильм көптеген зиялылардың назарын аударды, оның ішінде Ингмар Бергман: "Тарковскийдің алғашқы фильмін табуым – ғажайапы құбылыс болды. Кенеттен, мен есіктің алдында тұрғанымды байқадым, соған дейін маған берілмеген кілттері бар бөлменің. Мен әрқашан сол бөлмеге кіргім келген, ал ол онда еркін және толыққанды сезіммен жүрді". Жан-Поль Сартр фильм туралы мақала жазып, оны Альберто Моравияның итальяндық "L'Unità" газетінде жариялаған өткір сыннан қорғады және бұл оның көрген ең әдемі фильмдерінің бірі екенін айтты. Кейінгі сұхбатында Тарковский (фильмді өзінің ең жақсы туындыларының бірі деп санамаған) сол кезде Моравияның сын-пікірлерімен келіскенін мойындады, ал Сартрдың қорғанысын "тынышсыз философиялық және болжамдық" деп бағалады. Кинорежиссерлер Сергей Паражанов пен Кшиштоф Кисловский фильмді жоғары бағалап, оның өздерінің жұмысына әсер еткенін айтты.

Фильмді қалпына келтіру

2016 жылы фильм цифрлық түрде қалпына келтірілді. "The Independent" басылымы ең жаңа нұсқаны "керемет жаңадан қалпына келтірілген, ең лирикалық соғыс фильмі" деп жоғары бағалады.