Кіріспе

Географиялық аймақтағы сағаттардың синхрондалуы – белгілі бір аймақтағы уақытты синхрондау. Стандартты уақыт – жергілікті орташа уақыт стандартына емес, географиялық аймақтағы сағаттарды бір уақыт стандартына синхрондау болып табылады. Әдетте, стандартты уақыт аймақтан өтетін және көбінесе аймақтың ортасына жақын орналасқан меридиандағы жергілікті орташа уақытпен сәйкес келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, стандартты уақыт 19 ғасырда ауа райын болжау және пойыз қатынасын жеңілдету үшін енгізілген. 20 ғасырда әлемдік деңгейде қолданыла бастаған географиялық аймақтар уақыт белдеулеріне айналды. Әр уақыт белдеуіндегі стандартты уақыт – әмбебап уақыттан (Universal Time) ауытқу ретінде анықталады. Жылдың белгілі бір кезеңінде жазғы уақытқа көшкен аймақтарда қосымша ауытқу қолданылады. Стандартты уақытты қабылдау, бойлық пен уақыттың тығыз байланысының нәтижесінде, Жер шарын Шығыс және Батыс жарты шарларға бөлу концепциясын бекітті, сондай-ақ бұрын қолданылған түрлі бастапқы меридиандардың орнына бір ғана бастапқы меридианды енгізді.

Стандартты уақыт тарихы

XIX ғасырда жоспарланған кемелер мен пойездер өнеркәсіп дамыған әлемде уақытты біркелкілендіруді талап етті.

Ұлыбритания

Стандартталған уақыт жүйесі алғаш рет 1847 жылдың 1 желтоқсанында британдық темір жолдары қолданды, олар жергілікті орташа уақыттан, ол әр жерде өзгеше болды, Гринвич орташа уақытына (GMT) көшті. Бұл өзгерістің бастамасы болған теміржол компанияларының маңызды рөлін көрсете отырып, бұл уақыт "теміржол уақыты" деп аталды. 1855 жылға қарай Ұлыбританияның көптеген қоғамдық сағаттары GMT бойынша стандартталды.

Солтүстік Америка

1883 жылға дейін АҚШ-тың әрбір темір жолы өз уақыт стандарттарын таңдады. Пенсильвания темір жолы Самуэль Пирпонт Лэнглидің Питтсбург университетінің Аллегейни обсерваториясында (кейін Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында орналасқан Батыс университеті деп аталды) жасаған астрономиялық уақытты өлшеу қызметін, «Аллегейни уақыты» жүйесін пайдаланды. 1869 жылы құрылған Аллегейни обсерваториясының қызметі темір жолдар мен қалаларға уақытты таратудың тұрақты және жүйелі алғашқы жүйесі және қазіргі стандартты уақыт жүйесінің бастауы деп саналады. 1870 жылға қарай Аллегейни уақыты қызметі 2500 мильден астам қашықтыққа таралып, 300 телеграф кеңсесі уақыт сигналын қабылдады. Дегенмен, Нью-Йорктан шыққан темір жолдардың көбісі Нью-Йорк уақытымен, ал Чикагодан батысқа қарайғылары Чикаго уақытымен жұмыс істеді. Бірақ Чикаго мен Питтсбург/Буффало арасында Колумб уақыты қалыпты саналды, тіпті Колумб арқылы өтпейтін PFtW&C және LS&MS сияқты темір жолдарда да. Санта-Фе темір жолы Джефферсон қаласының (Миссури) уақытын Нью-Мексикодағы Демингке дейін, сондай-ақ Техас штатындағы батыс-шығыс бағытындағы темір жолдарда қолданды. Орталық Тынық мұхиты және Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолдары Сан-Франциско уақытын Ел-Пасоға дейін пайдаланды. Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы Сент-Пол мен 1883 жылғы Уоллула тоғысындағы батыс шеті арасында жеті уақыт белдеуін қамтыды. Юнион Тихоокеан темір жолы керісінше, Омаха мен Огден арасында тек екі уақыт белдеуін пайдаланды. 1870 жылы Чарльз Ф. Дауд Солтүстік Америка темір жолдары үшін Вашингтон қаласынан өтетін меридианға негізделген төрт уақыт белдеуін ұсынды. 1872 жылы ол ұсынысын Гринвич меридианына негіздеп қайта қарады. Шотландияда туған канадалық инженер Сэндфорд Флеминг 1879 жылғы 8 ақпанда Корольдік Канада институтының мәжілісінде бүкіл әлемдік стандартты уақытты енгізуді ұсынды. Кливленд Аббе халықаралық ауа райы байқауларын және одан туындайтын болжамдарды жақсы үйлестіру үшін стандартты уақытты жақтады, олар жергілікті күн уақытын пайдалану арқылы үйлестірілген. 1879 жылы ол Гринвич орта уақытына негізделген, құрама Штаттар үшін төрт уақыт белдеуін ұсынды. АҚШ теміржолдарының кестелерін және жұмыс стандарттарын үйлестірумен айналысатын Жалпы уақыт конвенциясы (1891 жылы Америкалық теміржол қауымдастығы деп қайта аталды), егер АҚШ үкіметі стандартты уақыт схемасын қабылдаса, мүше теміржолдарына бұл тиімсіз болады деп алаңдады. Конвенция хатшысы Уильям Ф. Аллен Солтүстік Америка теміржолдарының қазіргі қолданылып жүрген бес аймақты стандартты қабылдауы керек екенін, бұл үкімет тарапынан әрекет жасалмауына мүмкіндік береді деп мәлімдеді. 1883 жылғы 11 қазанда ірі теміржол компанияларының басшылары Чикагодағы «Гранд Пасифик» қонақүйінде кездесіп, Аллен ұсынған жүйені қабылдауға келісті. Мүшелер 1883 жылғы 18 қарашада АҚШ және Канаданың барлық теміржолдары жаңа бес аймақты телеграф сигналы бойынша 90-шы меридиандағы түскі сағатқа қарай сағаттарын қайта реттейтініне келісті. Көптеген теміржолдар жаңа жүйені жоспарланған уақытта қабылдаса да, кейбіреулері 7 қазанда, ал басқалары 2 желтоқсанда кешірек қабылдады. Мэннің шығысында орналасқан Канаданың теңіз провинцияларына – Нью-Брансуик пен Новая Шотландияға қызмет көрсететін Колонияаралық теміржол, Гринвичтен батысқа қарай 60-шы меридианға негізделген Колонияаралық уақытты қабылдамай, Шығыс уақытын қабылдауға шешім қабылдады, сондықтан 1883 жылы АҚШ/Канада теміржолдары тек төрт уақыт белдеуін қабылдады. 2007 жылы АҚШ стандартты уақыттың негізі ретінде Координацияланған әмбебап уақытты ресмилендіретін федералды заң қабылдады, сондай-ақ стандартты уақытты түсіндірудегі Сауда министрінің (іс жүзінде, Ұлттық стандарттар және технологиялар институты) және Әскери-теңіз күштері министрінің (іс жүзінде, АҚШ Әскери-теңіз обсерваториясы) рөлін анықтады. 1999 жылы стандартты уақыт «Ұлттық: Техникалық инновациялар» санатында Солтүстік Америка теміржол даңқы залына енгізілді. Ньюфаундленд доминионы, оның астанасы Сент-Джонс Атлантика уақыт белдеуі мен Гренландия уақыт белдеуін бекітетін меридиандар арасында дәл ортада орналасқан, 1935 жылы Гринвич уақытынан үш жарым сағат қалып, Ньюфаундленд уақыт белдеуі деп аталатын жарты сағаттық уақыт айырмасын құруға дауыс берді.

Нидерланды

Нидерландыда темір жолдың енгізілуі стандартты уақытты қажет етті. 1909 жылдың 1 мамырында Амстердам уақыты немесе Голландия уақыты енгізілді. Оған дейін уақыт әртүрлі қалаларда өлшенді; елдің шығысында, батысқа қарағанда бірнеше минут ертерек болатын. Содан кейін елдің барлық бөліктері Амстердамдағы Вестер мұнарасының (Westertoren/4°53'01.95" E) жергілікті уақытымен бірдей болды. Бұл уақыт 1937 жылдың 17 наурызына дейін GMT +0h 19m 32.13s ретінде көрсетілді, содан кейін GMT+0h20m-ге дейін оңайлатылды. Бұл уақыт белдеуі Лоенен уақыты немесе Горинхем уақыты деп те белгілі болды, себебі Лоенен мен Горинхемде осы уақыттың өзі болды. Амстердамда түскі сағат 12:00 болғанда, Лондонда 11:40, ал Берлинде 12:40 болатын. Қазіргі Орталық Еуропа уақыт белдеуіне көшу 1940 жылдың 16 мамырында өтті. Неміс оккупанттары сағатты бір сағат қырық минутқа жылжытуға бұйрық берді. Бұл уақыт 1941 және 1942 жылдар бойы жазғы және қысқы мезгілде сақталды. Тек 1942 жылдың қарашасында басқа қысқы уақыт енгізіліп, уақыт бір сағатқа кері жылжытылды. Бұл тек үш жылға созылды; 1945 жылы Нидерланды азат етілгеннен кейін, жазғы уақыт отыз жылдан астам уақытқа жойылды, сондықтан сол жылдары стандартты уақыт бастапқы Амстердам уақытынан 40 минутқа алда болды. 2017 жылдан бастап Нидерланды Орталық Еуропа уақытына сәйкес келеді (қыста GMT+1, жазда GMT+2, бұл Амстердам уақытынан едәуір өзгеше).

Жаңа Зеландия

1868 жылы Жаңа Зеландия бүкіл елде стандартты уақытты енгізген әлемдегі алғашқы ел болды. Жаңа Зеландияның екі негізгі аралы арасындағы телеграф желісі "Жаңа Зеландия уақытының" орнатылуына түрткіс болды. 1868 жылы Телеграф департаменті барлық кеңселерінде ашылу және жабылу уақытын синхрондау үшін "Веллингтон уақытын" стандартты уақыт ретінде қабылдады. Көбінесе бір ғимаратта орналасқан Пошта бөлімі де осылай істеді. Бірақ, бір мемлекеттік департамент уақытты белгілеп отыр деген наразылықтар, бүкіл ел үшін стандартты уақытты белгілеу жөнінде парламентте шешім қабылдануына әкелді. Геологиялық қызмет директоры Джеймс Гектор Жаңа Зеландия уақытын 172°30′E меридианы бойынша белгіледі. Бұл елдің орташа бойлық дәрежесіне өте жақын және Гринвич орташа уақытынан 11 жарым сағатқа озып отырды. Ол 1868 жылдың 2 қарашасында қолданысқа енді. Елу жылдан астам уақыт бойы Веллингтондағы Колониялық уақыт қызметі обсерваториясы әр таңертең нақты уақытты анықтап берді. Күн сайын сағат 9-да ол елдегі пошта бөлімдері мен теміржол станцияларына Морзе коды арқылы жіберілетін. 1920 жылы радио арқылы уақыт сигналдары таратыла бастады, бұл ел бойынша уақыттың дәлдігін едәуір арттырды.