Кіріспе
Ортағасырлық исланд қолжазбасы Flateyjarbók (; "Флатей кітабы") – маңызды ортағасырлық исланд қолжазбасы. Ол GkS 1005 fol деп те, латын тілінде Codex Flateyensis деп те аталады. Оны Йон Хаконарсон тапсырыс еткен, ал дін қызметкерлері және жазушылар Йон Тордарсон мен Магнус Торхаллссон жазған.
Flateyjarbók (; "Book of Flatey") is an important medieval Icelandic manuscript. It is also known as GkS 1005 fol. and by the Latin name Codex Flateyensis. It was commissioned by Jón Hákonarson and produced by the priests and scribes Jón Þórðarson and Magnús Þórhallsson.
Сипаттама
Flateyjarbók – 225 жазылған және суреттелген парқмент беттері бар ең ірі ортағасырлық исланд қолжазбасы. Онда негізінен Хеймскрингладан табылған норвег корольдерінің сағалары, атап айтқанда Олаф Триггвасон, Әулие Олаф, Сверре, Ескі Хакон, Жақсы Магнус және Харальд Хардрада туралы әңгімелер бар. Бірақ олар басқа жерде кездеспейтін қосымша материалдармен (олардың кейбіреулері өте ерте заманға жатады) және басқа да ерекшеліктермен толықтырылған. Қосымша материалдың көп бөлігі, бірақ барлығы емес, корольдік сағалардың ішіне, кейде бір-бірімен тоғысып орналастырылған. Сонымен қатар, қолжазбада "Хиндлудж" поэмасының жалғыз данасы, жаратылыстан бастап 1394 жылға дейінгі бірегей жылнамалар жинағы және "Норнагест тарихы" ("Norna Gest Story") сияқты сақталмаған көптеген қысқа әңгімелер кездеседі. Ерекше маңызға иесі – Гренландия сагасы ("Гренландиялықтар тарихы"), ол Винланд колониясы туралы Эйрик Қызыл сагасы ("Эйрик Қызыл тарихы") берген мәліметтерден өзгешелеу есеп береді. Сондай-ақ, мұнда Оркней сагасының ("Оркней аралдарының тарихы") және Фарер сагасының ("Фарер аралдарының тарихы") исланд тіліндегі жалғыз нұсқалары сақталған.
Тарих
Ішкі деректерге сүйенсек, кітап 1387 жылы жазыла бастап, 1394 жылы немесе одан кейін аяқталған. Кітаптың алғашқы бетінде оның иесі "Жонн Хаконар ұлы" екені және кітапты екі дін қызметкері жазғаны көрсетілген. Олардың бірі, "Джон престр Þórðar son", Эйрик Саяхатшы туралы әңгімеден бастап екі Олаф сагасының соңына дейін жазды, ал екіншісі, "Magnús prestr Thorhallz son", ертерек және кейінгі материалдарды жазып, сонымен қатар суреттерін салды. 15 ғасырдың соңына қарай қосымша материалдар енгізілді. 1651 жылы Скалхольт епископы Бриньолфур Свейнссон Дания королі Фредерик III-нің рұқсатымен Исландия халқынан ескі қолжазбаларын Дания короліне тапсыруды сұрады, түпнұсқасын немесе көшірмесін сыйлық ретінде немесе белгілі бір бағаға беруді ұсынды. Исландияның солтүстік-батыс жағалауындағы Брейдафьорд фиордындағы Флатейде ("Flat Island") тұратын Джон Финнссон сол кезде "Flateyjarbók" деп белгілі болған кітаптың иесі еді. Бастапқыда Джон өзінің бағалы мұрасын – Исландиядағы ең үлкен және ең жақсы кітапты беруден бас тартты, тіпті епископ Бриньолфур оған жеке келіп, бес жүз жер берсе де ол бас тартты. Бірақ Джон пікірін өзгертті және епископ кетіп бара жатқанда кітапты оған сыйға берді. 1656 жылы қолжазба епископ Бриньолфурдан король Фредерик III-ге сыйлық ретінде тапсырылып, Копенгагендегі Корольдік кітапханаға қойылды. 1662 жылы епископ патшаға тағы бір ортағасырлық қолжазбаны, "Codex Regius" (Konungsbók eddukvæða) сыйға берді. Ол және "Flateyjarbók" 1728 жылғы Копенгаген өртінен және 1807 жылғы Копенгаген шайқасынан аман қалды және 1971 жылы Исландияның ұлттық қазынасы ретінде Исландияға қайтарылды. Олар Арни Магнуссон атындағы Исландия зерттеу институтында сақталады және зерттеледі.
Қазіргі аудармалар
Қазіргі уақытта Flateyjarbók Норвегияның Saga Heritage Foundation қорымен ағылшын тіліне аударылып жатыр. Аудармашы – Лондон университетінің Биркбек колледжінде ортағасырлық ағылшын және исланд әдебиеті профессоры Элисон Финлей. Эдвард Эйкилл аударған, алты томдық норвег басылымы 2019 жылы аяқталды.
Басылымдар
"Флатейярбөк", баспа. Гюдбрандур Вигфуссон мен К. Р. Унгердің 1-томдық (1860), 2-томдық (1862), 3-томдық (1868) басылымдары, сондай-ақ Heimskringla.no сайтында цифрлық форматта қолжетімді (дипломатиялық басылым). "Флатейярбөк", [ред. Сигурд Нордал], 4 томдық (Акрандар: Flateyjarútgáfan, 1944–45) (қадимгі исланд тілінің нормаланған жазуы).
Flateyjarbók, [ed. by Sigurður Nordal], 4 vols (Akranes: Flateyjarútgáfan, 1944–45) (normalised Old Norse spelling)
Аудармалар
(Қара Халфданның әңгімесі, б. 1–10; Хаук Жоғары Шымшық туралы әңгіме, б. 11–20)