Кіріспе

Американдық әскери-теңіз офицері (1756–1826)

Ричард Дейл (6 қараша 1756 – 26 ақпан 1826) – Джон Барри басшылығымен Континенттік әскери-теңіз флотында шайқасқан американдық әскери-теңіз офицері және 1779 жылдың 23 қыркүйегіндегі Англияның Фламбороу бас теңіз шайқасында Джон Пол Джонстың бірінші лейтенанты болған. Ол тұрақты АҚШ әскери-теңіз флотының алғашқы алты коммодорының бірі болды және Томас Джефферсон президенттігі кезінде 1801 жылы Бірінші Барбария соғысы барысында Триполи қамалына басшылық етті.

Алғашқы жылдар

Ричард Дейл Вирджиния штаты, Норфолк округі, Портсмут приходында, кеме жасаушы және саудагер Уинфилд Дейл мен Энн Сазерлендтің үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Дейл он жасқа толғанда қайтыс болды. Екі жыл өткен соң Дейл ағасының сауда кемесіне жалданып, оны Англияның Ливерпуль қаласына жеткізді. Вирджинияға қайтқаннан кейін Дейл кеме иесінің шәкірті болды, оның арқасында ол бірнеше рет Вест-Индияға сапар жасады. Бес жылдың ішінде ол құнды бриг кемесінде бас серік атағына қол жеткізді. 1776 жылдың көктеміне дейін ол сауда флотында қызмет етті.

Революциялық соғыс

Далелдің Азаттық соғысы кезіндегі өмірі алуан түрлі болды. 1776 жылы саудагерлік қызметтен кеткен соң, Вирджиния колониясының флотында лейтенант болып қызметке кірді. Бірақ ол қызметте ұзақ болған жоқ, өйткені жақын арада фрегаттың шағын кемесімен (тендер) тұтқынға алынды. Кеме экипажындағы көптеген адамдарды ол саудагер болып жұмыс істеген кезден таныды, және олар Далені британдықтардың жағына қосылуға көндірді. Ол Вирджинияның корольдік губернаторы Лорд Данмордың қызметінде болды. Британдықтар үшін шайқасқанда Дале американдық пилоттық қайықтармен болған қақтығыста алғашқы жараларын алды. Вирджиния штатының Норфолк қаласында жазылған кезде, ол мүмкіндігі болғанда патриоттардың жағына қайта оралуға бекінді. Ямайкаға бағыт алған британдық кеме, американдық капитан Джон Барридің «Лексингтон» кемесімен тұтқынға алынды. Дале американдық кемеде қызмет етуге еріктіріліп, мидшипман шенімен қатарына қосылды. Барри капитандықтан Уильям Холлокқа ауысқаннан кейін Дале «Лексингтонда» қызметін жалғастырды, Холлок оны мастердің көмекшісіне (Master's Mate) көтерді. Алайда, «Лексингтон» британдық фрегатқа түсіп қалды, және «Лексингтоннан» таңдалған офицерлер, Дале де солардың ішінде, «Перл» кемесіне тұтқын ретінде алынды. Бірақ күрт дауылдың арқасында американдық экипаждың қалған бөлігі қашып үлкерді. 1777 жылдың қаңтар айында Дале тұтқын алмасу арқылы босатылып, енді Генри Джонстон басқаратын «Лексингтонға» қайта оралды. «Лексингтон» Ирландия жағалауында қиратушылық әрекеттер жасаған эскадрильяға қосылды, бұл британдықтарды бригті және оның экипажын қуып, ақырында тұтқынға алуға мәжбүр етті. Олар Плимут қаласына (Англия) жеткізілді, ал экипаж 1777 жылдың қыркүйегінде Милл түрмесіне қамалды.

Милл түрмесі

Патшалыққа опасыздық жасады деген айыппен айыпталған Джонстон, Дейл және экипаждың қалғандары түрмеде қатал күтімге алынды. Жеткілікті тамақ болмағандықтан, бір кезде олар тірі қалу үшін итті өлтіріп жеуге мәжбүр болды. Олардың жағдайы британдық жандар оларға күнкөріс үшін қажетті ең төменгі жағдайды қамтамасыз ету үшін жеткілікті ақша жинағаннан кейін ғана жақсарды. Дегенмен, американдық теңізшілер соғыстың қалған бөлігін түрмеде күтуге дайын болған жоқ, сондықтан олар қабырғаның астынан туннель қазып, қашуға тырысты. Дейл мен әріптесі Лондоннан Дюнкеркке баруға тырысқанда қайта ұсталды және Милл түрмесіне қайтарылды. Қашуға тырысқаны үшін жаза ретінде екеуі де "Қара тесікте" қырық күн оқшауландырылды. Түрмеде отырғанда, Дейл уақытын тиімді пайдаланған күнделікке қол жеткізді. Ол жастық шағында аяқтамаған білімін жалғастырды. Ол көбейту кестесін, түрлі салмақтар мен өлшемдерді, көбейту мен бөлуді, сондай-ақ бөлшектерді өзі үйренді. Ол сондай-ақ бартер, акциялар және пайыздық үстема ережелерін зерттеді және кеме басқаруға қажетті теңіз командаларының сөздігін жасады. Милл түрмесінде бір жылдан астам уақыт тұтқында болғаннан кейін, Дейл 1779 жылдың ақпан айында сәтті қашуға қол жеткізді. Ол британдық офицердің формасын киіп, түрме қақпасынан күдік тудырмастан шықты. Ол форманы қалай алғанын ешқашан жазған емес. Ол сондай-ақ Англиядан шығып, Францияның Л'Ориент қаласына қашу үшін қажетті құжаттарды Лондоннан алды.

Бонгоме Ричард

L'Orient-та Дейл Джон Пол Джонспен бірге Bonhomme Richard кемесінде мастер-мате ретінде қызметке тұрды, ол француздық Шығыс Индия компаниясына тиесілі кеме болған және соғыс кемесіне айналдырылған еді. Ол көп ұзамай бірінші лейтенант болып тағайындалды. Кеме Ирландияның батыс жағалауымен жүзіп, соғысты британдық суларға жеткізді. Көптеген кемелерді басып алу немесе жою арқылы ол британдық сауданы бұзуға үлес қосты және көптеген тұрғындарды соғыстың аяқталуын асыға күтуге мәжбүр етті. 1779 жылдың 23 қыркүйегінде Bonhomme Richard Йоркшир маңындағы Фламборох-Хед жағалауында HMS Serapis кемесімен кездесті. Өте батыл және арысқан адам ретінде танылған Дейл шайқастың қаһарлы сәттерінде кеменің алдыңғы қаруларын басқарды. Боном Ричардтың батып бара жатқаны туралы хабар төменгі палубадан жеткенде, экипаж берілуге дайын тұрғанда, Дейл зақымды анықтау үшін барды. Кеме әлі батпайтынын түсінген соң, ол экипажды күреске шақырды. Ол британдық тұтқындарды кеменің суында қалуы үшін су сорғыларын жұмыс істетуге мәжбүрледі. Серапис капитаны Ричард Пирсон туын түсіріп, шайқастың американдықтардың жеңісімен аяқталғанын жариялағаннан кейін, Дейл, Bonhomme Richard-тың екінші командирі ретінде, британдық кемеге шыққан алғашқы америкалық болды. Одан кейін ол Пирсонның Джонспен кездесіп, Серапистің берілуін ұйымдастыруын қамтамасыз етті. Өз міндеттерін орындағаннан кейін, Дейл жарақат алғанын байқады. Үлкен сынық Дейлдің аяғы мен тобығына ауыр жарақат келтірді. Жарақаттан болған қатты ауырсынудан ол құлап, есінен таныды. Боном Ричардқа келтірілген зақымдарды жөндеу мүмкін емес екені анық болғаннан кейін, американдықтар HMS Serapis кемесіне көшіп, оқиға орнын тастады. Сауығуға біраз уақыт қажет болғанымен, Дейл тағы екі жыл Джонстың бірінші лейтенанты болып қызмет етті, алдымен Alliance, содан кейін USS Ariel кемелерінде. 1781 жылдың 14 сәуірінде Ариэль Филадельфия портына келгенде, Дейл төрт жылдан кейін алғаш рет американдық топыраққа қадам басты. Джонстың Дейлге берген бірінші лейтенант шені осы уақытқа дейін тек Джонстың жеке кәсібіне қаржылай көмек көрсеткен француз үкіметі тарапынан мойындалған еді. Оның қызметі үшін Америка Континенттік Конгресі оның шенін ресми түрде мойындап, оны Континенттік флоттың бірінші лейтенанты етті.

Континенттік әскери-теңіз флоты

Конгресс Джон Пол Джонсты әлі салынып бітпеген 74 зеңбірекке ие «Америка» желілік кемесінің командирі етіп тағайындағанда, Джонс Дейлден өзінің қызметінде қалуын сұрады. Дейл Джонстың ұсынысынан бас тартты, себебі ол кеменің құрылысы кезінде теңізден тым ұзақ уақытқа алыстатылуы мүмкін деп алаңдады. Оның шешімі орынды болды, өйткені Конгресс ақыры кемені капитан Джонсқа емес, қарызын өтеу үшін француз үкіметіне берді. Оның орнына Дейл Континенттік флоттың «Трамбулл» кемесінің капитаны Николсонға лейтенант болып қызметке тұрды. Филадельфиядан шыққаннан кейін бірден «Трамбулл» кемесі қатты дауыл кезінде британдық фрегатпен кездесті. Дейл жараланды, содан кейін болған шайқаста тұтқынға алынып, Нью-Йоркке жеткізілді. Нью-Йорк 1776 жылдан бері британ әскерлерінің бақылауында болды, және Дейл тағы да соғыс тұтқынына айналды. Бірақ бұл жолы оның түрмеде отыруы салыстырмалы түрде қысқа болды. Континенттік агенттер Дейлдің ертерек босатылуы үшін келісім жасады. Екі айдың ішінде ол қайтадан босатылды. Ол «Королева Франции» атты американдық жеке кемеде бірінші офицер болып қызметке кірді, бұл үлкен сауда кемесі үшін Континенттік Конгресс маркировка хатын бекітті. Бұл «Королева Франции» кемесіне Континенттік флот атынан британдық кемелерге шабуыл жасауға құқық берді. Дейл кемеге қолбасшылық бергенде, оны тиімді пайдалана алды және жаудың бірнеше кемесін жаулап алды. Дейл 1783 жылдың ақпан айында Филадельфияға оралды. Сол жылдың қыркүйек айында Париж шартына қол қойылғаннан кейін соғыс ресми түрде аяқталды, және Континенттік флот ресми түрде таратылды. Барлық Континенттік офицерлермен бірге Дейлдің қызметі де аяқталды, және ол сегіз жылдан кейін алғаш рет азаматтық адамға айналды. 1783 жылы Дейл Пенсильвания Синциннати қоғамының алғашқы мүшесі болды.

Саудагер және отбасы

Дейл соғыстан кейін Қытай саудасына инвестор ретінде де, теңізші ретінде де қатысты. Ол Америка Құрама Штаттары мен Қиыр Шығыстағы Қытай және Үндістанның теңіз порттары арасындағы сауда сапарларында сәтті капитан және саудагер атанды. АҚШ-та болғанда, 1790-1800 жылдар аралығында жаңа елдің астанасы Филадельфияда жиі болды. Ол осы уақытты бұрынғы қолбасшысы және өмір бойы досы Джон Барриді аралау үшін пайдаланды. Бір күні Дейл Барридің әйелі Сараның туысы Доретия Кратхорнмен танысты. Ричард пен Доретия 1791 жылдың 15 қыркүйегінде Филадельфиядағы Крайст-Черч шіркеуінде үйленді. Келесі жылы олардың алғашқы баласы дүниеге келді, олар алғашқы үйлерінде, 49 Пайн-стрит мекенжайында бірге тұрды. Одан кейін тағы жеті бала дүниеге келді. Филадельфияда бірге тұрған жылдары Дейлдер 69 Пайн, 271 Каштанат, 69 Сприц және 296 Уолнут көшелерінде де тұрды. Олардың некедегі алғашқы он жылы Дейлдің әртүрлі кемелердің капитаны ретінде теңізде болуымен өтті, ол сауда кемелерін басқарды немесе жаңа құрылған АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызмет етті.

АҚШ Әскери-теңіз флоты

1794 жылы президент Джордж Вашингтон Конгресс бұйрығымен Америка Құрама Штаттарының Әскери-теңіз күштерін құрды. Бұл қадамның мақсаты – Американың сауда кемелерін Барбария елдерінің каперлерінен қорғау болды. Олардың елдің Жерорта теңізінде мықты әскери күшінің болмауынан пайдалануға тырысты. Соғыс министрі Генри Нокс елдегі теңіз командасының ең үздік өкілдерінен алты адамды таңдап, жаңадан құрылған Америка әскери күштерінің алғашқы қолбасшылары етіп тағайындады. Ричард Дейл осы алты адамның бірі болды. Дейл ұсынысты қабылдап, алғашқы тапсырмасын орындау үшін Норфолк (Вирджиния штаты) қаласына сапарлады: «Чесапик» фрегатының құрылысын қадағалау. Алжирмен (Барбария елдерінің бірі) бейбітшілік шарты жасалғаннан кейін, Жерорта теңізінде біршама тұрақтылық орнап, фрегат құрылысы тоқтатылды. Дейл Әскери-теңіз күштерінен уақытша демалыс алып, Қытай саудасымен айналысуын жалғастырды. 1796 жылы АҚШ пен Франция арасындағы шиеленіс күшейгендіктен, «Квази соғыс» деп аталған қақтығысқа байланысты ол қайтадан Әскери-теңіз күштеріне шақырылды. Әскери қызметке асыққан түрде дайындалған «Гангес» сауда кемесінің капитаны ретінде Дейл АҚШ Әскери-теңіз күштері атынан теңізде кемеге алғашқы қолбасшылық еткен адам атанды. «Гангес» соғыс кезінде Америка жағалауын қорғау үшін пайдаланылды, бірақ ешқандай шайқасқа қатыспады. Тағы бір дау Дейлді Франциямен болған жаулық аяқталғаннан кейін екінші демалыс алуға итерді. Дейл және тағы бес теңіз басшысы өздерінің шендеріне қатысты дауға тартысты. Үкімет өкілдері олардың алаңдаушылықтарын қарастырып жатқанда, Дейл Қиыр Шығыс саудасын қайта бастады. Филадельфияға оралғанда мәселе оның қанағаттануына сай шешілді және Дейл бұйрықтарын қабылдады. Ол Жерорта теңізінде американдық сауда кемелерін қорғауға тағайындалған шағын флотқа қолбасшылық етуге тиіс болды. Америка кемелері енді Солтүстік Африка елдерінің каперлерінен қауіпсіз емес еді.

Барбария соғысы

Бірінші Барбарий соғысы кезінде Солтүстік Африкамен коммодор Дейл капитан Джеймс Баррон және тағы төрт кемеден тұратын флагмандық кемесі "Президентпен" бірге жүзіп кетті. 1801 жылы президент Томас Джефферсон оларға Триполи қаласын блокадалауды тапсырды, онда үкімет рұқсатымен қарақшылар еуропалық және американдық сауда кемелерін тонап, экипаждарын құлдыққа салды. Америка Құрама Штаттары үкіметі бірнеше жыл бойы Триполи, Тунис және Алжир басшыларына америкалық мүдделерді қорғау үшін салық төледі. Дегенмен, Барбарий қарақшылары америкалықтардың мүлігін және теңізшілерін кездейсоқ түрде тонауын жалғастырды. 1801 және 1802 жылдары Дейл мен оның флоты осы суларда тәртіп орнатқан кезде, американдық кемелерге ешқандай қауіп болған жоқ. Дейл кемелердің экипаждарындағы жабдықтың жетіспеуі және аурудың таралуы салдарынан Вирджиниядағы базасына қайтуға мәжбүр болды. Дейл АҚШ-қа оралғаннан кейін Жерорта теңізіне қайта оралуға жаңа бұйрық алды, бірақ ол өзінің тағайындамасының шартына наразы болды. Флагмандық кемесінде капитан болмайтынын білгенде, ол АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі лауазымынан кетті. Коммодор болып қызмет етіп жүргенде капитанның міндеттерін алуды ар санады. Оның орнына ол Филадельфияға азамат ретінде оралып, әйелі мен отбасымен бірге қалған өмірін құрлықта өткізді.

Зейнеткерлік және өлім

Дейл саудагерлік теңізші ретінде өзін жақсы көрсетті. Филадельфияға оралғаннан кейін, ол мансабының бағытын өзгертіп, Солтүстік Американың Сақтандыру компаниясының директоры болды. Алты айдан соң ол "Union Insurance Company" компаниясына өткенімен, онда жиырма жылдан астам директор болып қызмет етті. 1824 жылдың қыркүйегінен 1825 жылдың шілдесіне дейін ол компанияның президенті болды. 1785 жылы Джордж Вашингтон Дейлді Американдық революцияның қатысушыларын құрметтейтін Цинциннати қоғамына қабылдау туралы куәлікке қол қойды. Дейл өмірінің соңына дейін белсенді мүше болып қалып, Филадельфияда Джордж Вашингтонға ескерткіш орнатуға атсалысты, бірақ бұл жоба іске аспады. Ол сондай-ақ Кедей және мұқтаж кеме иелері, олардың әйелдері мен балаларына көмек көрсету қоғамында (құрылған 1765 ж.) және Пенсильвания штатының Вашингтон қайырымдылық қоғамында қызмет етті. 1812 жылғы соғыс кезінде ол британдық әскердің шабуылынан Филадельфияны қорғау үшін құрылған Бас комитеттің мүшесі болды. Протестант-эпископал дінінің жақтасы болғандықтан, Филадельфиядағы шіркеудің діни істеріне белсенді қатысты. 1816 жылы ол Филадельфиялық Киелі кітап қоғамы құрған, американдық саудагер теңізшілердің рухани әл-ауқатын жақсарту мақсатындағы Филадельфия Теңізшілер Киелі кітап қауымдастығының президенті болды. Ол теңізшілер шіркеуінің негізін қалаушылардың бірі болды, бұл дінге қарамастан, қала портының жанындағы теңізшілерге қызмет көрсету үшін салынған шіркеу еді. Уильям Стрикленд жобалаған бұл шіркеу сол кезде қаладағы ең ірі шіркеулердің бірі болды. Ол сонымен қатар Епархияның тұрақты комитетінің мүшесі, Эпископалдық қордың сенімдісі ретінде қызмет етті және епископалдық идеяларды таратуға арналған түрлі конвенцияларға қатысты. Ол Филадельфиядағы Сент-Стефан шіркеуінің құрылысы мен ісіне құрылысы кезінде де, өмірінің соңына дейін де жақыннан қадағалады. Дейл Филадельфияда қайтыс болғанда жиырма тоғыз жасқа толыпты. Бастапқыда ол Христос шіркеуінің зиратына жерленді, ал төрт жылдан кейін қайтыс болған Доретеямен бірге 1888 жылы Лорел-Хилл зиратына қайта жерленді.

Атаулар ауыстырылуы

USS Dale-ді қараңыз, оның құрметіне аталған кемелер тізімі үшін.