Кіріспе
Жер асты құрылымы негізінен Атлант темір дәуірімен байланысты. Souterrain (француз тілінен – sous terrain, "жер асты") – археологтардың Еуропалық Атлант темір дәуірімен байланысты жер асты құрылысының бір түріне берген атауы. Осы құрылыстар темір дәуірінің соңында Галлиядан солтүстікке әкелінген деп саналады. Аймақтық атауларына жер үйлер, фогустар және пиктік үйлер жатады. "Сутеран" термині "үңгір" деген мағынаны білдіретін "фогу" терминінен ерекшеленеді. Корнуолл аймағында жер асты құрылыстарына "фогу" (корн тілінде "үңгір") атауы қолданылады. Жер асты құрылыстарының дизайны аймақтар бойынша өзгеше екені көрсетілген; мысалы, Батыс Корнуолда фогудың дизайны мен функциясы қойма ретінде пайдаланумен байланысты болып көрінеді.
Souterrain (from French sous terrain, meaning "under ground") is a name given by archaeologists to a type of underground structure associated mainly with the European Atlantic Iron Age. These structures appear to have been brought northwards from Gaul during the late Iron Age. Regional names include earth houses, fogous and Pictish houses. The term souterrain has been used as a distinct term from fogou meaning 'cave'. In Cornwall the regional name of fogou (Cornish for 'cave') is applied to souterrain structures. The design of underground structures has been shown to differ among regions; for example, in western Cornwall the design and function of the fogou appears to correlate with a larder use.
Этимология
Сутерен атауы француз тілінен (sous terrain немесе souterrain) шыққан, онда ол "жер асты жолы" немесе жалпы жер асты құрылыстарына қатысты мағына береді. Ағылшын тілінен басқа тілдерде кейде "подвал" деген мағынада қолданылады, әсіресе қоймаларда немесе жартылай подвалда.
Құрылысы мен болжамды мақсаты
Жер асты галереялары – жердің астындағы ұзын тоннельдер, және бастапқыда олар әрқашан қоныспен байланысты болған. Галереялар қазылып, қайта көмілуге дейін тас плиталармен немесе ағашпен қапталып жабылатын. Егер олар тасқа қазылған болса, мұндай қаптау әрқашан қажет болмаған. Олар жерлеу немесе діни мақсаттар үшін пайдаланылмағанға ұқсайды, және кейбіреулерінің кіреберістері өте анық болса да, олардың азық-түлік сақтауға немесе соғыс кезінде жасыруға арналған жерлер болғаны жөнінде пікірлер айтылады.
Брейчин
2016 жылы Ангустағы Брейчин фермасында Headland Archaeology археологтары темір дәуіріне жататын, ағашпен қапталған, су резервуары болған деген болжам бар жер асты құрылысының үлгісін қазып шығарды. Оның жалпы ұзындығы белгілі бір шамада болған және ол екі бөлімі бар "С" пішіндес құрылым ретінде салынған. Жер асты құрылысының тікелей жанынан сызықты ойыс табылды, ол туннель арқылы оңтүстік-батыс бөлімімен байланысты. Бұл туннель бөлімге қарай бірте-бірте төмен қарай еңіскек, ал оның жиектері темірмен қапталған, бұл судың ұзақ уақыт бойы одан ағып өткенін көрсетеді. Бұл оңтүстік-батыс бөлімінің су жинау және сақтау жүйесі ретінде пайдаланылғанын көрсетеді. Жер асты құрылысы қазылған топырақ жұмсақ құм болған, оны тіреусіз ұстап тұру мүмкін емес еді; солтүстік-шығыс бөлімінің жиегіндегі қазық тесіктерінің болуы және тастардың жоқтығы қабырғалардың ағашпен қапталған болуын көрсетеді. Радиокөміртектік талдау нәтижелері б.з. 1-3 ғасырларында пайдаланылғанын көрсетеді.
Розаль
Қазба жұмыстарынан табылған жер асты құрылымының мысалы – Розаль (Росаль), Стратнавер, Сазерленд учаскесі. Бұл қазба кезінде құрылыстың ішінде ешқандай заттар немесе басқа да табылған нәрселер жоқ еді, ал шатыры тек ішінара тастармен жабылған болуы мүмкін, ал бір бөлігі ағаштан жасалған шатырмен жабылған. Бұл жер асты қора немесе амбар ретінде пайдаланылған болуы мүмкін, және ол тастап кетілген елді мекенмен байланысты болды.
Қасқырлы қамал
Солтүстік Шотландиядағы Оркней аралдарындағы Шапинсейде жартылай зерттелген жер асты қоршауының мысалы – теңіз жағалауына жақын орналасқан Касл Блади. Тағы бір мысал Пертширде, Алит қаласының жанынан қазылып алынған. Шотландиядағы кейбір жер асты қоршаулары брохтарды салған халықпен байланысты болуы мүмкін.
Ньютон Балреган
Археология Ирландия журналының 2003 жылғы қысқы нөмірінде Лут округіндегі Ньютон-Балреган қаласында қазылған жер асты қоршауының толық суреттермен түсіндірілген есебі жарияланған.
Фаррандег
1998 жылы Фаррангрегте (Лут графтығы) үш деңгейлі жер асты қазбаларын толық баяндамасында, осы жер астына толы графтықта бұрын қазылған 14 жер асты туралы сілтемелер келтірілген. Табылған заттардың ішінде айналмалы дискілі тас (ұнтақтау тасы), сүйек тарақ, мыс қорытпасынан жасалған түйреуіш, үш сүйек ине және «Жер асты ыдысы» деп аталатын түтік тәрізді керамикалық ыдыстың көп бөлігі болды. Табылған заттар негізінде қазба жұмысын жүргізуші, бұл жер астының 12 ғасырда жабылып қалғанына тоқтады.
Басқа ирландтық метрополитендер
Ирландияда жер асты құрылыстары көбінесе жай ғана «үңгірлер» деп аталады. А.Т. Лукас, фольклоршы және 1960 жылдары Ирландияның Ұлттық мұражайының директоры, ерте ирланд жылнамаларында жер асты құрылыстары туралы айтылған деректерге арналған бірқатар мақалалар жариялады. 1960 жылы Лоут округінде табылган Донахмор жер асты және Уотерфорд округіндегі Драмлохан жер асты – Ирландияның ұлттық ескерткіштері болып саналатын жалғыз құрылыстар. Ирландияда жер асты құрылыстары көбінесе шеңберлі бекіністің (рингфорт) ішінде немесе жақын маңында табылғандықтан, олармен бір замандас деп есептеледі, сондықтан басқа елдерге қарағанда біршама кейінірек салынған. Бұл мерзімді 6 ғасырға жататын огам тастарының шатырдың қабырғалары немесе есік тіректері ретінде қайта қолданылған көптеген мысалдар растайды, әсіресе Раткроганның «Мысықтар үңгіріндегі» кеңейтілген табиғи әк тас жарылысында. Жер асты құрылыстарының таралуы Ирландияда өте тең емес, ең көп шоғырланған жерлер – солтүстік Лоут, солтүстік Антрим, оңтүстік Галвей және батыс Корк пен Керри округтері. Мит, Вестмит, Мейо, солтүстік Донегал және Уотерфорд округтерінде олардың саны аз. Лимерик, Карлоу және Вексфорд сияқты басқа округтерде мүлдем мысалдары жоқ. Уорнердің жер асты құрылыстарының археологиясы туралы мақаласы, көп жылдар бұрын жарияланғанмен, әлі де осы тақырып бойынша ең жақсы жалпы шолу болып табылады. Ирландияның жер асты құрылыстарын зерттеудің ең толық еңбегі – М. Клинтонның 2001 жылғы жұмысы, онда таралуы, байланысты қоныстары, функциясы, табылған заттары, мерзімі және жер асты құрылыстарының әртүрлі құрылымдық аспектілері туралы 13 қосымша тараулар бар.