Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жерлеу ескерткіші (көбінесе неолит дәуірінде)
Burial monument (Usually Neolithic)
Камералы оба – көбінесе неолит дәуірінде салынған, айналасы мен үстіне тас үйіндісі (оба) орнатылған үлкен (әдетте тас) камерадан тұратын жерлеу ескерткіші. Кейбір камералы обалар сонымен қатар дәліздік қабірлер болып табылады. Олар Ұлыбритания мен Ирландияда кездеседі, ең көп саны Шотландияда. Әдетте, камера цисттан үлкен болады және онда көбірек жерлеулер болады, олар сыртқа шығарылған сүйектер немесе толық жерленгендер (көмескілеу) болып табылады. Көбісі елді мекенге жақын орналасқан және сол қауымдастықтың "құрымдығы" қызметін атқарған.
A chambered cairn is a burial monument, usually constructed during the Neolithic, consisting of a sizeable (usually stone) chamber around and over which a cairn of stones was constructed. Some chambered cairns are also passage graves. They are found throughout Britain and Ireland, with the largest number in Scotland. Typically, the chamber is larger than a cist, and will contain a larger number of interments, which are either excarnated bones or inhumations (cremations). Most were situated near a settlement, and served as that community's "graveyard".
Өмірбаян
Неолиттің алғашқы кезеңінде (б.з.д. 4000–3300) сәулеттік формалар өте аймақтық сипатқа ие, шығысында ағаш және топырақ ескерткіштері басым, ал батысында тас камералы обалар кездеседі. Неолиттің кейінгі кезеңінде (б.з.д. 3300–2500) ірі дөңгелек қоршаулар және ойық өрнекті керамика мен Унстан керамикасы пайда болады. Шотландияда камералы обалардың саны ерекше көп; олар төменде сипатталатын түрлі нұсқаларда кездеседі. Скара Брей, Нолтленд, Барнхаус, Ринио және Балфарг сияқты елді мекендердің қазбаларымен қатар, Бродгардың Нессіндегі күрделі нысан бұл обалар неолит дәуіріндегі Шотландия мәдениетінің ерекшеліктері туралы маңызды мәліметтер береді. Дегенмен, жазық далаларда неолиттік ескерткіштерді анықтау үшін егін іздерін пайдаланудың артуы осы обалардың салыстырмалы маңыздылығын төмендетті. Алғашқы кезеңдерде көптеген адамдардың сүйектері бірге табылады, бұл кем дегенде өлімде адамдардың статусы ескерілмегенін көрсетеді. Неолиттің соңғы кезеңінде кенжарлар (henge) салынып, жекелеген жерлеулер жиі кездесе бастады; Қола дәуірінде камералы обалар әлі салынып жатқан болса да, олардың бүкіл қауымның емес, белгілі бір тұлғалардың жерлеу орындарына айналған болуы мүмкін.
During the early Neolithic (4000–3300 BC) architectural forms are highly regionalised with timber and earth monuments predominating in the east and stone chambered cairns in the west. During the later Neolithic (3300–2500 BC) massive circular enclosures and the use of grooved ware and Unstan ware pottery emerge. Scotland has a particularly large number of chambered cairns; they are found in various different types described below. Along with the excavations of settlements such as Skara Brae, Links of Noltland, Barnhouse, Rinyo and Balfarg and the complex site at Ness of Brodgar these cairns provide important clues to the character of civilization in Scotland in the Neolithic. However the increasing use of cropmarks to identify Neolithic sites in lowland areas has tended to diminish the relative prominence of these cairns. In the early phases bones of numerous bodies are often found together and it has been argued that this suggests that in death at least, the status of individuals was played down. During the late Neolithic henge sites were constructed and single burials began to become more commonplace; by the Bronze Age it is possible that even where chambered cairns were still being built they had become the burial places of prominent individuals rather than of communities as a whole.
Клайд-Карлингфорд сотының кейрлері
Клайд немесе Клайд Карлингфорд типі негізінен Солтүстік және Батыс Ирландияда, сондай-ақ Оңтүстік-Батыс Шотландияда кездеседі. Олар алғаш рет Клайд фиорды аймағында жеке топ ретінде анықталды, сол себепті олар осылай аталды. Шотландияда ғана 100-ден астам мысалы анықталды. Маңызды дәліздері болмағандықтан, бұл галереялық қабірлердің бір түрі. Жерлеу камерасы әдетте тіктөртбұрышты немесе трапеция тәрізді қоршаудың бір шетінде орналасқан, ал кіреберістегі шатырсыз, жартылай дөңгелек алаң сырттан кіруге мүмкіндік берді (кіреберіс өзі жиі бітелгенімен), және осы камералы қоршаудың түріне «сот қабірі» немесе «сот қоршауы» деген басқа атау берді. Мұндай алаңдардың алдында көбінесе үлкен тастар орналасқан, және қоршаудың алдындағы аймақ қандай да бір қоғамдық рәсімдерге арналған деп есептеледі. Камералар тік қойылған үлкен тастардан тұрғызылып, үлкен жалпақ тастармен жабылып, көбінесе тақталармен кішігірім бөліктерге бөлінген. Олар, әдетте, Шотландиядағы ең ерте деп саналады. Мысалдарға Ньютон Стюарт маңындағы Cairn Holy I және Cairn Holy II, 3900–4000 жж. б.з.д. мерзіміне жататын Порт-Шарлотта, Айлэйдегі қоршау және б.з.д. ерте бесінші мыңжылдыққа жата алатын Аррандағы Monamore, немесе Meallach's Grave жатады. Кейнхоли маңындағы Mid Gleniron қоршауларындағы қазба жұмыстары көп кезеңді құрылысты ашты, бұл осы типтегі камералы қоршаулардың дамуына жарық түсірді.
The Clyde or Clyde Carlingford type are principally found in northern and western Ireland and southwestern Scotland. They first were identified as a separate group in the Firth of Clyde region, hence the name. Over 100 have been identified in Scotland alone. Lacking a significant passage, they are a form of gallery grave. The burial chamber is normally located at one end of a rectangular or trapezoidal cairn, while a roofless, semi circular forecourt at the entrance provided access from the outside (although the entrance itself was often blocked), and gives this type of chambered cairn its alternate name of court tomb or court cairn. These forecourts are typically fronted by large stones and it is thought the area in front of the cairn was used for public rituals of some kind. The chambers were created from large stones set on end, roofed with large flat stones and often sub divided by slabs into small compartments. They are generally considered to be the earliest in Scotland. Examples include Cairn Holy I and Cairn Holy II near Newton Stewart, a cairn at Port Charlotte, Islay, which dates to 3900–4000 BC, and Monamore, or Meallach's Grave, Arran, which may date from the early fifth millennium BC. Excavations at the Mid Gleniron cairns near Cairnholy revealed a multi period construction which shed light on the development of this class of chambered cairn.
Оркни-Кромарти
Оркни-Кромарти тобы ең ірі және әртүрлі. Ол Ярроус, Камстер және Кромарти типтеріне бөлінген, бірақ айырмашылықтар өте ұқыпты. Бұл құрылыс төртбұрышты камераның екі жағындағы бөлу тақталары арқылы жасалған, оны бөлімдерге немесе қуыстарға бөледі. Мұндай бөлімдердің саны ең ерте мысалдарда 4-тен бастап, Оркнидегі бір ерекше мысалда 24-тен асып түседі. Кейрннің нақты пішіні қарапайым дөңгелек пішімдерден әр шетінен ілгері созылған «алдын ала алаңдарға» дейін өзгереді, бұл кішкентай амфитеатрларға ұқсайды. Бұл Еуропа материгінен келген мәдени ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін, себебі олар Франция мен Испанияда табылған пішімдерге ұқсас. Мысалдарға Роусай аралындағы Мидхоу, сондай-ақ Оркни материгіндегі Унстан камералы кейрні және Уайдфорд Хилл камералы кейрні жатады, екеуі де б.з.д. 4 мыңжылдықтың ортасынан тарайды және ұзақ жылдар бойы пайдаланылған болуы мүмкін. Соңғысы 1884 жылы қазылған кезде, қабірден табылған заттар Унстан ыдыстарының атына айналды. Роусай аралындағы Блэкхаммер кейрні де б.з.д. 3 мыңжылдыққа жататын мысал. Кейтнестегі Камстердің сұр кейрні Шотландия материгінен осы типтің мысалдары болып табылады. Оңтүстік Роналдсай аралындағы Қырандар қабірі кейінірек Мейшоу типімен кейбір ұқсастықтарды көрсететін тоқтатылған кейрн. Бұл жер 800 жылдан астам пайдаланылған және осында көптеген құс сүйектері табылды, олардың көп бөлігі аққұйрықты теңіз бүркітіне тиесілі.
The Orkney Cromarty group is by far the largest and most diverse. It has been subdivided into Yarrows, Camster and Cromarty subtypes but the differences are extremely subtle. The design is of dividing slabs at either side of a rectangular chamber, separating it into compartments or stalls. The number of these compartments ranges from 4 in the earliest examples to over 24 in an extreme example on Orkney. The actual shape of the cairn varies from simple circular designs to elaborate 'forecourts' protruding from each end, creating what look like small amphitheatres. It is likely that these are the result of cultural influences from mainland Europe, as they are similar to designs found in France and Spain. Examples include Midhowe on Rousay, and both the Unstan Chambered Cairn and Wideford Hill chambered cairn from the Orkney Mainland, both of which date from the mid 4th millennium BC and were probably in use over long periods of time. When the latter was excavated in 1884, grave goods were found that gave their name to Unstan ware pottery. Blackhammer cairn on Rousay is another example dating from the 3rd millennium BC. The Grey Cairns of Camster in Caithness are examples of this type from mainland Scotland. The Tomb of the Eagles on South Ronaldsay is a stalled cairn that shows some similarities with the later Maeshowe type. It was in use for 800 years or more and numerous bird bones were found here, predominantly white tailed sea eagle.
Маешоу
Оркни аралдарындағы танымал Мейшоу ескерткішімен аталған Мейшоу тобы ең күрделі топтардың бірі болып саналады. Олар салыстырмалы түрде кейінірек пайда болып, тек Оркниде ғана кездеседі.
The Maeshowe group, named after the famous Orkney monument, is among the most elaborate. They appear relatively late and only in Orkney
Мейшоудың өзі шамамен 2700 ж.б.д. салынған, соған қоса Оркни материгінен тағы да бірнеше мысалдар бар. Олардың ішінде Куантернес камералы обасы (б.з.д. 3250 ж.), 1970 жылдарда қазба жұмыстары кезінде 157 адамның қалдықтары табылған, Финстаун жанындағы Куэвин төбесі, онда адамдар, иттің және өгіздің сүйектері анықталған, және 2000 ж.б.д. мерзіміне жатқан Уайдфорд Хилл камералы обасы бар. Оркнидің басқа жерлерінен Винкуой камералы обасы мен Хантерсквой камералы обасын атауға болады, екеуі де Эдей аралының солтүстік жағынан табылған. Папа Вестрейдің Оңтүстік обасының орталық камерасының ұзындығы 20 метрден аспайды.
In addition to Maeshowe itself, which was constructed c. 2700 BC, there are various other examples from the Orkney Mainland. These include Quanterness chambered cairn (3250 BC) in which the remains of 157 individuals were found when excavated in the 1970s, Cuween Hill near Finstown which was found to contain the bones of men, dogs and oxen and Wideford Hill chambered cairn, which dates from 2000 BC. Examples from elsewhere in Orkney are the Vinquoy chambered cairn, and the Huntersquoy chambered cairn, both found on the north end of the island of Eday The central chamber of Holm of Papa Westray South cairn is over 20 metres long.
Букан
Букан типі Оркнейдегі Бродгар шеңберінің солтүстік-батысында табылған обадан аталған, қазір бұл шамамен 16 метр диаметрлі қираған сопақ үйінді. 1861 жылғы қазба жұмыстары төртбұрышты орталық камераны және оның айналасында бес кіші камераны көрсетті. Құрылыстың ерекше дизайнына байланысты, бастапқыда ол ерте түрі деп есептелді. Алайда, кейінірек жасалған түсіндірмелер және 2002 жылы жүргізілген қосымша қазба жұмыстары олардың Оркней-Кромарти тоқталған обаларынан гөрі кейінірек пайда болған Мейсхоу типімен көбірек байланысты екенін көрсетті. Эдай аралындағы Хантерскуой камералы обасы – екі қабатты Оркней-Кромарти типіндегі оба, төменгі камерасы Букан типінде.
The Bookan type is named after a cairn found to the north west of the Ring of Brodgar in Orkney, which is now a dilapidated oval mound, about 16 metres in diameter. Excavations in 1861 indicated a rectangular central chamber surrounded by five smaller chambers. Because of the structure's unusual design, it was originally presumed to be an early form. However, later interpretations and further excavation work in 2002 suggested that they have more in common with the later Maeshowe type rather than the stalled Orkney Cromarty cairns. Huntersquoy chambered cairn on Eday is a double storied Orkney–Cromarty type cairn with a Booken type lower chamber.
Шетланд
Шетланд немесе Зетланд тобы салыстырмалы түрде кішкентай өтетін қабірлер, олардың сыртқы пішіні дөңгелек немесе жылқының тұяғына ұқсас. Бүкіл камера крест немесе үш жапырақты пішінде болады және кішкентай жеке бөлімдері жоқ. Мысалы, Батыс материктің солтүстік жағындағы адам тұрмайтын Вементри аралында осыны көруге болады. Мұндағы кейрн бастапқыда дөңгелек болған болуы мүмкін, ал оның ерекше тұяқ пішіні кейіннен қосылған, және осы процесс Шетландтың басқа да аймақтарында қайталанған. Бұл, әдетте, кейрнді ерекшелендіруге және алдыңғы аула аймағын анықтауға қызмет еткен.
The Shetland or Zetland group are relatively small passage graves, that are round or heel shaped in outline. The whole chamber is cross or trefoil shaped and there are no smaller individual compartments. An example is to be found on the uninhabited island of Vementry on the north side of the West Mainland, where it appears that the cairn may have originally been circular and its distinctive heel shape added as a secondary development, a process repeated elsewhere in Shetland. This probably served to make the cairn more distinctive and the forecourt area more defined.
Гебридтік
Шетланд таулары сияқты, Гебрид аралдарының тобы неолит дәуірінде салыстырмалы түрде кеш пайда болған. Олар негізінен Сыртқы Гебрид аралдарында кездеседі, бірақ мұнда түрлі кейрн түрлерінің араласуы байқалады. Көбінесе оларда көпбұрышты камерасы және кейрннің бір жағына апаратын қысқа дәліз болады. Скай аралындағы Рубха ан Дуннайн түбегі б.з.д. 2-немесе 3-мыңжылдықтарға жататын мысал. Солтүстік Уисттегі Барпа Лангасс – Гебрид аралдарындағы ең жақсы сақталған камералы кейрн.
Like the Shetland cairn the Hebridean group appear relatively late in the Neolithic. They are largely found in the Outer Hebrides, although a mixture of cairn types are found here. They often have a polygonal chamber and a short passage to one end of the cairn. The Rubha an Dùnain peninsula on the island of Skye provides an example from the 2nd or 3rd millennium BC. Barpa Langass on North Uist is the best preserved chambered cairn in the Hebrides.
Баргреннан
Баргреннан камералы қабірлер – тек Шотландияның оңтүстік-батысында, батыс Дамфрис және Галлоуэйде, оңтүстік Айрширде ғана кездесетін өтетін қабірлер класы. Жақын орналасқан Клайд қабірлерінен құрылымдық тұрғыдан ерекшеленетін Баргреннан қабірлері орналасуы және таралуымен де ерекшеленеді; олар Галлоуэй мен Айрширдің жоталы, ішкі аймақтарында табылған. Клауа қабірлері осы кезеңге жатады, Инвернесс аймағында осы типтегі шамамен 50 қабір бар. Драмнадрохит маңындағы Корримония камералы қабірі б.з.д. 2000 жылға дейін немесе одан да ертерек мерзімге жатады. Қабірде жерленгендіктің жалғыз сақталған дәлелі – бір адамның денесі болғанын көрсететін ізі. Қабірдің айналасында 11 тік тұрған тас орналасқан. Балнуаран Клауадағы қабірлер де осыған ұқсас кезеңге жатады. Үшеуінің ең ірісі – солтүстік-шығыс қабірі, ол 19 ғасырда жартылай қайта жаңартылған, ал орталық қабір кремациялау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Аргиллдегі Килмартин Глендегі Глейб қабірі б.з.д. 1700 жылға жатады және оның ішінде екі тас жәшік бар, олардың бірінен 19 ғасырдағы қазба жұмыстары кезінде ұнтақталған тас алқа табылды. Аймақта көптеген тарихқа дейінгі орындар бар, соның ішінде Нетер Ларги Норт қабірі бар, ол 1930 жылығы қазба жұмыстары кезінде толығымен бұзылып, қайта құрастырылды.
Bargrennan chambered cairns are a class of passage graves found only in south west Scotland, in western Dumfries and Galloway and southern Ayrshire. As well as being structurally different from the nearby Clyde cairns, Bargrennan cairns are distinguished by their siting and distribution; they are found in upland, inland areas of Galloway and Ayrshire. The Clava cairns date from this period, with about 50 cairns of this type in the Inverness area. Corrimony chambered cairn near Drumnadrochit is an example dated to 2000 BC or older. The only surviving evidence of burial was a stain indicating the presence of a single body. The cairn is surrounded by a circle of 11 standing stones. The cairns at Balnuaran of Clava are of a similar date. The largest of three is the north east cairn, which was partially reconstructed in the 19th century and the central cairn may have been used as a funeral pyre. Glebe cairn in Kilmartin Glen in Argyll dates from 1700 BC and has two stone cists inside one of which a jet necklace was found during 19th century excavations. There are numerous prehistoric sites in the vicinity including Nether Largie North cairn, which was entirely removed and rebuilt during excavations in 1930.