Темір ғасырының қабырғалы құрылыстары: Шотландияның брохтары

Кіріспе

Темір дәуірінің құрғақ тас қабырғалы қуыс құрылысының түрі

Археологияда, брох /b//r//ɒ//x/ – Шотландияда табылған Темір дәуірінің құрғақ тас қабырғалы қуыс құрылысы. Брохтар 1980 жылдары шотланд археологтары жасаған «күрделі атлантикалық дөңгелек үй» жіктемесіне жатады. Брохтар Атлантикалық Шотландияда кездесетін дөңгелек үйлер. «Брох» сөзі Шотландияның төмендіктеріндегі «brough» сөзінен шыққан, ол «бекініс» дегенді білдіреді. 19 ғасырдың ортасында шотланд антикварлары брохтарды «бург» деп атады, бұл ежелгі норвег тіліндегі «borg» сөзінен алынған, оның мағынасы да сондай. Брохтарды батыста көбінесе «дун» деп атайды, және олар Шотландияның солтүстігінде табылған күрделі құрылыстардың ең әсерлі мысалдары болып табылады. Шотландияның Ежелгі және Тарихи Ескерткіштер жөніндегі Корольдік Комиссиясы мәліметінше, ел бойынша шамамен 571 брох орны бар. Брохтардың пайда болуы әлі де зерттеулердің нысаны болып табылады. 80 жыл бұрын көптеген археологтар брохтарды көшпенділер салған деп есептеген, бірақ қазір қуыс қабырғалы мұнараның қазіргі Шотландияда пайда болғанына күмән жоқ. Алғашқы брохтар шамамен б.з.д. 300 жылы салынған болуы мүмкін, және олардың негізгі мақсаты қорғану немесе шабуылдау болғанын көрсететін дәлелдер бар. Брохтардың таралуы Шотландияның солтүстігіне шоғырланған, ең көп саны Кейтнес, Сазерленд және Солтүстік Аралдарда кездеседі. Шамалы саны Шотландия-Англия шекарасында, Дамфрис және Галлоуэйдің батыс жағалауында және Стирлингке жақын жерлерде де табылды. Алғашқы түсіндірмелер бойынша, брохтар – қауым мен малға пана болатын қорғаныс құрылыстары. Кейде оларды даниялықтар немесе пикттер салған деп саналды, ал 1930-1960 жылдары археологтар оларды жергілікті билеушілердің қарамағындағы халықты бақылауға арналған қамалдар деп қарастырды. Алайда, 1980 жылдары шотланд археологтары арасында қамалдар туралы теория қолдау таппады, себебі оны қолдайтын археологиялық дәлелдер жеткіліксіз болды. Олар брохтардың орналасуында қорғаныстың маңызды рөл атқармағанын және олардың сол кездегі «салтанатты үйлер» болғанын, яғни беделді және ықпалды отбасылардың мәртебесін көрсеткенін ұсынды. Бірақ, бұл тұжырымды растайтын археологиялық дәлелдер де жеткіліксіз, сонымен қатар брохтардың көп саны оны күмәнді етеді. Мақаланың қорытындысында брохтардың мақсаты қорғаныс, шабуыл және символдық функциялардың комбинациясы болуы мүмкін екені айтылады.

In archaeology, a broch /b//r//ɒ//x/ is an Iron Age drystone hollow walled structure found in Scotland. Brochs belong to the classification "complex Atlantic roundhouse" devised by Scottish archaeologists in the 1980s. Brochs are roundhouse buildings found throughout Atlantic Scotland. The word broch is derived from the Lowland Scots 'brough', meaning fort. In the mid 19th century, Scottish antiquaries called brochs 'burgs', after Old Norse borg, with the same meaning. Brochs are often referred to as duns in the west, and they are the most spectacular of a complex class of buildings found in northern Scotland. There are approximately 571 candidate broch sites throughout the country, according to the Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland. The origin of brochs is still subject to ongoing research. While most archaeologists believed 80 years ago that brochs were built by immigrants, there is now little doubt that the hollow walled broch tower was an invention in what is now Scotland. The first brochs may have been built circa 300 BC, and there is evidence to suggest that they were used primarily for defensive or offensive purposes. The distribution of brochs is centred on northern Scotland, with the densest concentrations found in Caithness, Sutherland, and the Northern Isles. A few examples occur in the Borders and on the west coast of Dumfries and Galloway, and near Stirling. The original interpretation of brochs was that they were defensive structures, places of refuge for the community and their livestock. They were sometimes regarded as the work of Danes or Picts, and from the 1930s to the 1960s, archaeologists regarded them as castles where local landowners held sway over a subject population. However, the castle theory fell from favour among Scottish archaeologists in the 1980s, due to a lack of supporting archaeological evidence. These archaeologists suggested defensibility was never a major concern in the siting of a broch, and argued that they may have been the "stately homes" of their time, objects of prestige and very visible demonstrations of superiority for important families. Once again, however, there is a lack of archaeological proof for this reconstruction, and the sheer number of brochs makes it problematic. The article concludes by stating that the purpose of brochs may have been a combination of defensive, offensive, and symbolic functions.

Шығуы және анықтамасы

Сөз "брох" шотландтың төмендіктеріндегі "brough" сөзінен туындаған, ол (басқа нәрселермен қатар) бекініс дегенді білдіреді. 19 ғасырдың ортасында шотланд антикварлары брохтарды "бург" деп атады, бұл сөз ежелгі норвег тіліндегі "borg" сөзінен шыққан, мағынасы бірдей. Скандинавиялық Шотландиядағы Бургавотер және Бурган сияқты жер аттары, көне норвегтің "borg" сөзі солтүстікте осы құрылымдарды атау үшін пайдаланған ескі сөз екенін көрсетеді. Брохтар батыста көбінесе "дүн" деп аталады. Антикварлар 1870 жылдары "брох" жазуын қолдана бастады. Сөздің нақты анықтамасын табу қиын болды. Брохтар Атлантикалық Шотландияда кездесетін дөңгелек үйлердің күрделі тобының ең әсерлі мысалы болып табылады. Шетланд аймақтық қоры Шетландта 120-ға жуық нысанды кандидат брохтар ретінде тізімдесе, Шотландияның ежелгі және тарихи ескерткіштері жөніндегі Корольдік комиссиясы (RCAHMS) бүкіл ел бойынша 571 кандидат брох нысанын анықтады. Зерттеуші Юан Макки шектеулі анықтама қолданып, Шотландия үшін бар болғаны 104 нысанды ұсынды. Брохтардың шығу тегі зерттеулердің тақырыбы болып қалуда. Сегіз он жыл бұрын көптеген археологтар темір ғасырының басшыларының "бекіністері" саналатын брохтарды б.з.б. 2-ғасырдың соңында қазіргі Оңтүстік-Шығыс Англияға белгиялық тайпалардың шабуылдарынан және б.з. 43 жылы басталган Римнің Оңтүстік Британияға басып кіруінен кейін солтүстікке ығысқан көшпенділер салғанын сенді. Алайда, қазіргі уақытта қуыс қабырғалы брох мұнарасының қазіргі Шотландияда ойлап табылғанына күмән жоқ; тіпті олардың ішінде табылған Оңтүстік Британия стиліне ұқсас керамика да жергілікті гибридтік формалар болды. Бұл тақырыптағы ең алғашқы зерттеу жұмысы (MacKie 1965) брохтарды көшпенділер салғанын емес, Гебридтердегі жергілікті халықпен араласқан аз ғана көшпенділердің қосылуынан пайда болған гибридтік мәдениет салғанын көрсетті. Бұл көзқарас, мысалы, сэр У. Линдсей Скотттың пікіріне қайшы келді, ол В. Гордон Чайлдтың (1935) ізімен Англияның оңтүстік-батысынан Атлантикалық Шотландияға халықтың жапсарылы көшіп келгенін айтты. Маккидің теориясы да қолдауын жоғалтты, себебі 1970 жылдардан бастап археологияда "диффузиялық" түсіндірулерден жергілікті дамуға бағытталған түсіндірулерге көшті. Сонымен қатар, брохтардың бастапқы қолданылуына (кейінгі, екінші реттік қолданылуына қарағанда) радиокөміртектік жасының саны (әлі де өте аз болса да) мұнаралардың көпшілігі б.з.б. және б.з. 1-ғасырларда салынғанын көрсетеді. Бірнеше нысандар ертерек болуы мүмкін, атап айтқанда Шетландтағы Олд Скатнесс брохы, онда б.з.б. 390-200 жылдар аралығында қой сүйегі табылған. Б.з.б. 1-ғасырдан бұрын салынған деп есептелетін тағы бір брох - Кейтнестегі Кросскирк, бірақ дәлелдерді жақында қарап шығу оны б.з.б./б.з. 1-ғасырдан бұрын салынған деп есептеуге болмайтынын көрсетеді.

The word broch is derived from Lowland Scots 'brough', meaning (among other things) fort. In the mid 19th century Scottish antiquaries called brochs 'burgs', after Old Norse borg, with the same meaning. Place names in Scandinavian Scotland such as Burgawater and Burgan show that Old Norse borg is the older word used for these structures in the north. Brochs are often referred to as dùns in the west. Antiquarians began to use the spelling broch in the 1870s. A precise definition for the word has proved elusive. Brochs are the most spectacular of a complex class of roundhouse buildings found throughout Atlantic Scotland. The Shetland Amenity Trust lists about 120 sites in Shetland as candidate brochs, while the Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (RCAHMS) identifies a total of 571 candidate broch sites throughout the country. Researcher Euan MacKie, using a restricted definition, has proposed a much smaller total for Scotland of 104. The origin of brochs is a subject of continuing research. Eighty years ago most archaeologists believed that brochs, usually regarded as the 'castles' of Iron Age chieftains, were built by immigrants who had been pushed northward after being displaced first by the intrusions of Belgic tribes into what is now southeast England at the end of the second century BC and later by the Roman invasion of southern Britain beginning in AD 43. Yet there is now little doubt that the hollow walled broch tower was an invention in what is now Scotland; even the kinds of pottery found inside them that most resembled south British styles were local hybrid forms. The first of the modern review articles on the subject (MacKie 1965) did not, as is commonly believed, propose that brochs were built by immigrants, but rather that a hybrid culture formed from the blending of a small number of immigrants with the native population of the Hebrides produced them in the first century BC, basing them on earlier, simpler, promontory forts. This view contrasted, for example, with that of Sir W. Lindsay Scott, who argued,
following V. Gordon Childe (1935), for a wholesale migration into Atlantic Scotland of people from southwest England. MacKie's theory has fallen from favour too, mainly because starting in the 1970s there was a general move in archaeology away from 'diffusionist' explanations towards those pointing to exclusively indigenous development. Meanwhile, the increasing number – albeit still pitifully few – of radiocarbon dates for the primary use of brochs (as opposed to their later, secondary use) still suggests that most of the towers were built in the 1st centuries BC and AD. A few may be earlier, notably the one proposed for Old Scatness Broch in Shetland, where a sheep bone dating to between 390 and 200 BC has been reported. The other broch claimed to be substantially older than the 1st century BC is Crosskirk in Caithness, but a recent review of the evidence suggests that it cannot plausibly be assigned a date earlier than the 1st centuries BC/AD.

Тарату

Броктардың таралуы Шотландияның солтүстігіне шоғырланған. Кейтнес, Сазерленд және Солтүстік аралдар ең тығыз орналасқан жерлері, бірақ Шотландияның батысында және Гебрид аралдарында да көптеген мысалдар кездеседі. Көбінесе солтүстік таулы аймақтар мен аралдарда кездессе де, кейбір мысалдары Шекара аймағында (мысалы, Эдиннің Холл брокы және Боу Касл брокы), Дэмфрис және Галлоуэйдің батыс жағалауында және Стирлингке жақын жерлерде табылады. Шамамен 1560 жылғы эскизде Дэмфрис және Галлоуэйдегі Аннан қамалының жанындағы өзен бойында брок бейнеленген. Оңтүстіктегі броктардың бұл шағын тобының себебі әлі толыққанды түсіндірілген жоқ.

Мақсаттары

XIX ғасырдағы антикварлардың бағалаған түпкілікті түсіндірмесі бойынша, бұл құрылыстар қорғаныс мақсатында салынған, қауым мен олардың малдарына пана болатын жерлер еді. Кейде оларды даниялықтар немесе пикттер салған деп саналды. 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін В. Гордон Чайльд және кейін Джон Хамильтон сияқты археологтар оларды жергілікті жер иелері бағынышты халыққа үстемдік еткен қамалдар деп қарастырды. Бірақ 1980 жылдары шотланд археологтары арасында қамалдар туралы теория қолдау таппады, себебі оны растайтын археологиялық дәлелдер жеткіліксіз болды. Олар бұл құрылыстардың орналасуында қорғаныс маңызды рөл атқармағанын, ал олар сол замандағы "салтанатты үйлер" болған, беделді және ықпалды отбасылардың мәртебесін көрсеткенін айтты (Армит 2003). Дегенмен, бұл жорамалға археологиялық дәлелдер де жоқ, сонымен қатар кейбір жерлерде жақсы жердің тапшылығы болғандықтан, броштардың көп саны мәселені күрделендіреді. Броштардың тығыз орналасуы және көптеген аймақтарда кең таралғандығы олардың негізгі қорғаныс немесе тіпті шабуылдық функцияға ие болғандығын көрсетеді. Олардың кейбіреулері тік жарлардың қасына салынған және жасанды немесе табиғи үлкен қоршаулармен қоршалған. Мысалы, Шетландтағы Гулбервикке жақын Берландтағы құрылыс жардың үстінде орналасқан және материктен үлкен орлармен бөлінген. Көбінесе олар стратегиялық маңызды жерлерде салынған. Шетландта олар тар су жолдарының екі жағында жиі орналасқан: мысалы, Муса бұрышы Сандвиктегі Бурраландқа тікелей қарсы орналасқан. Оркниде Эйнхалоу шығанағының қарама-қарсы жағалауында оннан астам, ал көптегені Скапа-Флоудың үлкен портының кіреберістері мен шығыстарында орналасқан. Сазерлендте олардың бірнешеуі терең аңғарлардың қабырғаларында және аузында салынған. 1956 жылы Джон Стюарт Шетландтағы броштарды әскери қоғамның ауылды және теңізді бақылау және қорғау үшін салған бекіністері деп болжады. Соңында, кейбір археологтар әр брошті жеке қарастырады, барлық броштардың бірдей мақсатпен салынғанына күмән келтіреді. Броштардың орналасуы, көлемі және ықтимал мәртебесі олар табылған әртүрлі аймақтарда әртүрлі болады. Мысалы, Оркнидегі бірнеше жерде кездесетін брош "ауылдары" Батыс аралдарындағылармен салыстыруға келмейді.

The original interpretation of brochs, favoured by nineteenth century antiquarians, was that they were defensive structures, places of refuge for the community and their livestock. They were sometimes regarded as the work of Danes or Picts. From the 1930s to the 1960s, archaeologists such as V. Gordon Childe and later John Hamilton regarded them as castles where local landowners held sway over a subject population. The castle theory fell from favour among Scottish archaeologists in the 1980s, due to a lack of supporting archaeological evidence. These archaeologists suggested defensibility was never a major concern in the siting of a broch, and argued that they may have been the "stately homes" of their time, objects of prestige and very visible demonstrations of superiority for important families (Armit 2003). Once again, however, there is a lack of archaeological proof for this reconstruction, and the sheer number of brochs, sometimes in places with a lack of good land, makes it problematic. Brochs' close groupings and profusion in many areas may indeed suggest that they had a primarily defensive or even offensive function. Some of them were sited beside precipitous cliffs and were protected by large ramparts, artificial or natural: a good example is at Burland near Gulberwick in Shetland, on a clifftop and cut off from the mainland by huge ditches. Often they are at key strategic points. In Shetland they sometimes cluster on each side of narrow stretches of water: the Broch of Mousa, for instance, is directly opposite another at Burraland in Sandwick. In Orkney there are more than a dozen on the facing shores of Eynhallow Sound, and many at the exits and entrances of the great harbour of Scapa Flow. In Sutherland quite a few are placed along the sides and at the mouths of deep valleys. Writing in 1956 John Stewart suggested that brochs in Shetland were forts put up by a military society to scan and protect the countryside and seas. Finally, some archaeologists consider broch sites individually, doubting that there ever was a single common purpose for which every broch was constructed. There are differences in the positions, dimensions and likely status of broch in the various areas in which brochs are found. For example, the broch "villages" which occur at a few places in Orkney have no parallel in the Western Isles.

Құрылыстар

Жалпы, брохтар бір ғана кіреберісі бар, онда тоқтау тіректері, есік сақшылары және кіреберіс жолдары болады. Қабырғаға орналасқан ұялар бар, сондай-ақ қабырғаның ішкі жағына тігізген ағаштан жасалған шатырлы тұрғын үйлерге арналған тіреуіштер де кездеседі. Ішкі және сыртқы қабырғалар арасында жоғары қарай бұралатын спиральді баспалдақ галереяларды байланыстырады. Брохтардың ішкі диаметрі әртүрлі болады, ал қабырғаларының биіктігі де өзгеріп тұрады. Көбінесе қабырғалардың бірнеше метрлік бөлігі ғана сақталған. Биік қабырғалары бар бес мұнара белгілі: Льюис аралындағы Дун Карловей, Гленелгтегі Дун Телв және Дун Троддан, Шетландтағы Муса және Сазерлендтегі Дун Дорнаигил – олардың барлығының қабырғалары белгілі бір биіктіктен асып түседі. Мусаның қабырғалары ең жақсы сақталған және әлі де биік, бірақ бастапқыда қанша брохтың осы биіктікте болғаны белгісіз. Көптеген брохтардың қабырғалары галереялы болып келеді: сыртқы және ішкі қабырғалар бөлек, бірақ байланыстыратын тас плиталармен біріктірілген, ал бұл плиталар кейде жоғары қабаттарға саты ретінде қолданылған болуы мүмкін. Есіктің жанындағы дәлізден бөлініп шыққан ұялар кездеседі, олар күзет ұялары деп аталады. Шетландтағы кейбір брохтарда күзет ұялары кіреберіс дәлізінде есік сақшыларына жақын орналасқан. Бұрын көп пікірталас болғанымен, қазіргі таңда кейбір археологтар брохтардың төбесі болғанын, мүмкін, жергілікті ағаштан жасалған, сабанмен жабылған конус тәрізді төбесі болғанын мойындайды. Бұл пікірді растайтын дәлелдер әлі де аз, бірақ Льюис аралындағы Дун Бхарабаттағы қазбалар оны қолдауы мүмкін. Түсіндірудегі негізгі қиындық – құрылыс үшін қолданылған ағаштардың көздерін анықтау, бірақ батпақ және жағалаудағы ағаштар қолданылған болуы мүмкін. Оркни және Шетланд аралдарындағы брохтардың көпшілігінде еденде ұялар жоқ. Көптеген брохтарда ағаштан жасалған бірінші қабатты салуға мүмкіндік берген тіреуіштер (1774 жылы Шетландта антиквар Джордж Лоу байқаған) бар, ал Льюис аралындағы Лох-на-Беридегі қазбалар екінші қабаттың белгілерін көрсетуі мүмкін (мысалы, бірінші қабаттағы баспалдақтар, олар жоғары қарай бағытталған). Шетландтағы Дун-Дорнаигиль және Кулсвик сияқты кейбір брохтардың кіреберіс есігінің үстінде ерекше үшбұрышты кіреберіс жолдары бар. Шетландтағы Олд Скатнес (Жарлсхофтың жанында) және Шапинсейдегі Берроустон сияқты брохтар кейде егістік жерлерге және су көздеріне жақын орналасқан (кейбіреулерінде құдықтар немесе табиғи бұлақтар бар). Бірақ кейде олар жабайы далаларда орналасқан (мысалы, Шетландтағы Левенвик пен Кулсвик, Сазерлендтегі Касл Коул). Брохтар көбінесе теңіз жағасында салынған (Карн Лиат, Сазерленд), кейде көлдердегі аралдарда (мысалы, Шетландтағы Кликмин). Оркнидегі 20-ға жуық брох орнында негізгі мұнараны қоршап тұрған кішкентай тас үйлерден тұратын шағын елді мекендер бар. Мысалдарға Хоу (Стромнеске жақын), Гурнесс Брох (Оркни материгінің солтүстік-батысында), Роусайдағы Мидхоу және Киркваллға жақын Лингро (1980-ші жылдары фермер бұзған) кіреді. Кейснес аймағында "брох ауылы" орны бар, бірақ басқа жерлерде олар белгісіз. Көптеген брохтар қазба жұмыстарынан өтпеген. Брохтарды салу кезеңі шамамен біздің заманымыздың 100-200 жылдарында аяқталған сияқты. Жақсы зерттелгендері көптеген ғасырлар бойы қолданылып келгенін, ішкі жақтары жиі өзгертіліп, жаңадан жасалғанын және олар көптеген тұру және тастап кету кезеңдерін бастан өткергенін көрсетеді.

Generally, brochs have a single entrance with bar holes, door checks and lintels. There are mural cells and there is a scarcement (ledge), perhaps for timber framed lean to dwellings lining the inner face of the wall. Also there is a spiral staircase winding upwards between the inner and outer wall and connecting the galleries. Brochs vary from in internal diameter, with walls. On average, the walls only survive to a few metres in height. There are five extant examples of towers with significantly higher walls: Dun Carloway on Lewis, Dun Telve and Dun Troddan in Glenelg, Mousa in Shetland and Dun Dornaigil in Sutherland, all of whose walls exceed in height. Mousa's walls are the best preserved and are still tall; it is not clear how many brochs originally stood so high. A frequent characteristic is that the walls are galleried: with an open space between, the outer and inner wall skins are separate but tied together with linking stone slabs; these linking slabs may in some cases have served as steps to higher floors. It is normal for there to be a cell breaking off from the passage beside the door; this is known as the guard cell. It has been found in some Shetland brochs that guard cells in entrance passageways are close to large door check stones. Although there was much argument in the past, it is now generally accepted among some archaeologists that brochs were roofed, perhaps with a conical timber framed roof covered with a locally sourced thatch. The evidence for this assertion is still very scanty, although excavations at Dun Bharabhat, Lewis, may support it. The main difficulty with the interpretation continues to be identifying potential sources of structural timber, though bog and driftwood may have been sources. Very few of the brochs on the islands of Orkney and Shetland have cells on the ground floor. Most brochs have scarcements (ledges) which may have allowed the construction of a wooden first floor (spotted by the antiquary George Low in Shetland in 1774), and excavations at Loch na Berie on the Isle of Lewis may show signs of a further, second floor (e. g. stairs on the first floor, which head upwards). Some brochs such as Dun Dornaigil and Culswick in Shetland have unusual triangular lintels above the entrance door. As in the case of Old Scatness in Shetland (near Jarlshof) and Burroughston on Shapinsay, brochs were sometimes located close to arable land and a source of water (some have wells or natural springs rising within their central space). Sometimes, on the other hand, they were sited in wilderness areas (e. g. Levenwick and Culswick in Shetland, Castle Cole in Sutherland). Brochs are often built beside the sea (Carn Liath, Sutherland); sometimes they are on islands in lochs (e. g. Clickimin in Shetland). About 20 Orcadian broch sites include small settlements of stone buildings surrounding the main tower. Examples include Howe, near Stromness, Gurness Broch in the north west of Mainland, Orkney, Midhowe on Rousay and Lingro near Kirkwall (destroyed by a farmer in the 1980s). There are "broch village" sites in Caithness, but elsewhere they are unknown. Most brochs are unexcavated. The end of the broch building period seems to have come around AD 100–200. Those that have been properly examined show that they continued to be in use for many centuries, with the interiors often modified and changed, and that they underwent many phases of habitation and abandonment.

Мұралық мәртебесі

Темір дәуірінің тоғысы Шетланд аралдарындағы Муза, Ескі Скатнес және Джарлсхоф ескерткіштері Ұлыбританияның ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра бағдарламасына ілікпеуге үміткер сайттардың "Алдын ала тізіміне" енді. Бұл тізім, 2010 жылдың шілдесінде жарияланды, және келесі 5-10 жыл ішінде тізімге енгізілуі мүмкін ескерткіштерді қамтиды.

Жаңа брошка жоспарланған

Caithness Broch жобасы 2013 жылы эксперименталды археология жобасы ретінде, құрғақ тас қабырғасы сияқты дәстүрлі техникаларды қолдана отырып, брох салу мақсатында құрылды. Жобаның мақсаттары: брохтардың қызметін анықтауға мүмкіндік беру, құрғақ тас қабырғасын салу сияқты техникалардағы жергілікті білімді сақтау және туристерді тарту. 2022 жылға қарай, жер учаскесі әлі алынбаған, ал қажетті қаржыландыру, шамамен 1 миллион – 3 миллион фунт стерлинг, әлі ұйымдастырылмаған.