Шотландиядағы неолиттік Skara Brae елді мекені

Кіріспе

Шотландиядағы неолиттік археологиялық ескерткіш
Шотландиядағы Оркнидегі неолиттік қоныс

Скара Брей /ˈs//k//ær//ə// /'/b//r//eɪ/ – Шотландияның Оркни архипелагындағы ең ірі арал – Материктің батыс жағалауындағы Скаилл шығанасында орналасқан тастан салынған неолиттік қоныс. Ол жерге орналасқан он үйдің жиынтығы, қабырғаларды қолдау үшін топырақтан жасалған бөгеттерге салынған, үйлердің ішінде тас ошақтар, төсек орындары және шкафтар болған. Әр үйдің ішінде "дәретханалар" мен ағыздар бар, ал бастапқы кәріз жүйесінде қалдықтарды ағызу үшін су пайдаланылып, ол мұхитқа шығарылған. Бұл қоныс шамамен б.з.д. 3180 жылдан шамамен б.з.д. 2500 жылға дейін пайдаланылған және Еуропадағы ең толық сақталған неолиттік ауыл болып табылады. Скара Брей "Неолиттік Оркнидің жүрегі" деп аталатын төрт ескерткіштің бірі ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген. Стонхендж мен Гизаның Ұлы пирамидаларынан көнерек, және өте жақсы сақталғандықтан "Шотландияның Помпеясы" деп аталды. Ескерткішті күтіп ұстау Шотландия тарихи ортасының жауапкершілігінде, ол ескерткішті басқаруда серіктестермен жұмыс істейді: Оркни аралдары кеңесі, NatureScot (Шотландияның табиғи мұрасы) және Құстарды қорғау жөніндегі Корольдік қоғам. Жыл бойында көптеген келушілер осы жерге баруға мүмкіндік алады. 1850 жылы дауыл кезінде жағалауда табылған бұл ескерткіш қазір климаттың өзгеруінен қауіп көріп отыр.

Ашық зерттеулер мен ерте зерттеулер

1850 жылдың қысында Шотландияны қатыгез дауыл шарлады, кең аумақта зардап келтіріп, 200-ден астам адамның өмірін қиды. Скаилл шығанағында дауыл үлкен, дөңгелек төбеден топырақты сыпырып тастады; Skara Brae атауы – бұл төбеге қатысты бастапқы атаулар, Skerrabra немесе Styerrabrae сөздерінің өзгеруінен туындаған. Жергілікті әкімнің ұлы, өзіндік білімімен геолог болған Уильям Уотт Скайлл осы жерде археологиялық қазба жұмыстарын бастады, бірақ төрт үй ашылғаннан кейін, 1868 жылы жұмыс тоқтатылды. 1913 жылға дейін бұл орын тоқталмай сақталды, бірақ бір демалыс күні қазып зерттеушілер тобы белгісіз мөлшердегі жәдігерлерді алып кетіп, оны тонап кетті. Үйлер жерге көміліп салынған: жер астына салынған, ежелгі тұрмыстық қоқыстардан құралған үйінділерге орналасқан. Бұл үйлерге тұрақтылық сыйлап, Оркни аралдарының қатал қыс климатынан қорғады. Әр үйдің орташа өлшемі үлкен шаршы бөлмеден тұрады, онда жылыну және тамақ пісіру үшін тас ошақ пайдаланылған. Үйлердің санына қарағанда, Скара-Брейде бір уақытта елуден астам адам тұрмаған болуы мүмкін. Тұрғындар ошақтарында қандай отын жаққаны әлі белгісіз. Чайлд отынның торф болғанына сенімді болды, бірақ өсімдіктердің өсу үлгілерін егжей-тегжейлі талдау көрсеткендей, Скара-Брей тасталғаннан кейін ғана Оркнидің бұл бөлігінде қалың торф қабаттарының пайда болуына жағдай жасаған климаттық жағдайлар қалыптасқан. Басқа мүмкін отындарға құрғақ ағаш және жануарлардың тынысы жатады. Күйген теңіз балдырының кеңінен қолданылғаны туралы деректер бар. Оркнидің кейбір жерлерінде зерттеушілер "кельп" немесе "крамп" деп аталатын, шыны тәрізді, шлак тәрізді материал тапты, бұл күйген теңіз балдырының қалдықтары болуы мүмкін. Үйлерде шкафтар, серванттар, орындықтар және сақтау жәшіктері сияқты тастан жасалған жиһаз бар. Әр үйге кіреберісі төмен есік арқылы кіруге болады, есігі тас тақтайшадан жасалған және сүйектен жасалған құлыппен жабылатын, ол есік қаптамаларындағы ойықтарға сығатын еді. Кейбір үйлерде кішкентай, жалғасқан дәліз бар, ол ауылдан тысқары шығатын, жартылай жабық тас каналға қол жеткізеді. Бұл бөлмелер ішкі әжетхана ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Жеті үйдің жиһазы бірдей, төсектері мен серванттары әр үйдің бір жерінде орналасқан. Сервант есіктің қарсысындағы қабырғаға сүйеніп тұр және үйге кірген кез келген адамның көретін алғашқы нәрсесі. Бұл үйлердің әрқайсысында есіктің оң жағында үлкен төсек, сол жағында кішкентай төсек орналасқан. Ллойд Лэйн бұл үлгі ХХ ғасырдың басына дейін Гебрид аралдарындағы дәстүрге сәйкес келетінін, яғни күйеудің төсегі үлкен, ал әйелдің төсегі кішірек болғанын айтты. Кіші төсектердегі бұрандалар мен бояу ыдыстарының табылуы бұл түсіндірмені растауы мүмкін. Сонымен қатар, үйге кіретін адамды үйдің оң жағына, яғни "еркек" жағына бұруға мәжбүр ететін, есіктің сол жағында орналасқан тас қораптар туралы түсінік де қолдайды. Әр төсектің алдында жүннен жасалған шатырды ұстаған тас бағаналардың қалдықтары жатыр, бұл Гебрид аралдарындағы соңғы стильмен байланыс. 8-үйдің сақтау жәшіктері мен серванты жоқ және ол кішкентай кабиналарға ұқсас бөліктерге бөлінген. Тас, сүйек және мүйіздің сынықтары қазылып алынды, бұл 8-үй сүйек инелері немесе кремень балталары сияқты құралдар жасау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Бұл түсінікті жылудан зақымдалған жанартаулық тау жыныстары мен түтін шығаратын құбырдың болуы растайды. 8-үй басқа жағынан да ерекше: ол үйінділермен қоршалмаған, жеке тұрған құрылым; оның орнына қабырғалары қалың және кіреберісін қорғайтын "перзентханасы" бар. Бұл жерде Еуропадағы адам бітесінің (Pulex irritans) ең ерте кездескені туралы мәлімет бар. Skara Brae-ді салған адамдар негізінен ірі қара, шошқа және қой өсіретін малшылар болған. Балық сүйектері мен қабықшалары көптеп табылды, бұл тұрғындар теңіз өнімдерін жегенін көрсетеді. Бұл балықтардың үйлеріндегі тас қораптарда сақталатын жемі болуы мүмкін. Қораптар жіңішке тақталардан жасалып, балшықпен мұқият жабылып, су өткізбейтін етіп жасалған. Бұл малшылдық өмір салты Skara Brae халқының кейбір экзотикалық мәдениеттеріне мүлдем қайшы келеді. Эван Макки Skara Brae-де астрономиялық және сиқырлы рәсімдермен айналысқан даналардың мәртебелі теократиялық сыныбының мекені болуы мүмкін екенін айтты. Грэхам мен Анна Ричи бұл түсіндірмеге күмән келтіріп, бұл талапқа археологиялық дәлелдер жоқ екенін атап өтті, бірақ Skara Brae-ден басталатын неолиттік "төменгі жол" осы екі орынның жанынан өтіп, Мейшоудың камералы қабірінде аяқталады. Төменгі жолдар бүкіл Ұлыбританиядағы неолиттік рәсімдер орындарын байланыстырады.

In the winter of 1850, a severe storm hit Scotland causing widespread damage and over 200 deaths. In the Bay of Skaill the storm stripped the earth from a large irregular knoll; the name Skara Brae is a corruption of Skerrabra or Styerrabrae, which originally referred to the knoll. William Watt of Skaill, a son of the local laird who was a self taught geologist, began an amateur excavation of the site, but after four houses were uncovered, work was abandoned in 1868. The site remained undisturbed until 1913 when during a single weekend the site was plundered by a party with shovels who took away an unknown quantity of artifacts. The houses used earth sheltering: built sunk in the ground, into mounds of prehistoric domestic waste known as middens. This provided the houses with stability and also acted as insulation against Orkney's harsh winter climate. On average, each house measures with a large square room containing a stone hearth used for heating and cooking. Given the number of homes, it seems likely that no more than fifty people lived in Skara Brae at any given time. It is not clear what material the inhabitants burned in their hearths. Childe was sure that the fuel was peat, but a detailed analysis of vegetation patterns and trends suggests climatic conditions conducive to the development of thick beds of peat did not develop in this part of Orkney until after Skara Brae was abandoned. Other possible fuels include driftwood and animal dung. There is evidence that dried seaweed may have been used significantly. At some sites in Orkney, investigators have found a glassy, slag like material called "kelp" or "cramp" which may be residual burnt seaweed. The dwellings contain several stone built pieces of furniture, including cupboards, dressers, seats, and storage boxes. Each dwelling was entered through a low doorway with a stone slab door which could be shut "by a bar made of bone that slid in bar holes cut in the stone door jambs." Several dwellings offered a small connected antechamber, offering access to a partially covered stone drain leading away from the village. It is suggested that these chambers served as indoor privies. Seven of the houses have similar furniture, with the beds and dressers in the same places in each house. The dresser stands against the wall opposite the door and is the first thing seen by anyone entering the dwelling. Each of these houses had a larger bed on the right side of the doorway and a smaller one on the left. Lloyd Laing noted that this pattern accorded with Hebrides custom up to the early 20th century suggesting that the husband's bed was the larger and the wife's was the smaller. The discovery of beads and paint pots in some of the smaller beds may support this interpretation. Additional support may come from the recognition that stone boxes lie to the left of most doorways, forcing the person entering the house to turn to the right hand, "male", side of the dwelling. At the front of each bed lie the stumps of stone pillars that may have supported a canopy of fur; another link with recent Hebridean style. House 8 has no storage boxes or dresser and has been divided into something resembling small cubicles. Fragments of stone, bone, and antler were excavated suggesting House 8 may have been used to make tools such as bone needles or flint axes. The presence of heat damaged volcanic rocks and what appears to be a flue, supports this interpretation. House 8 is distinctive in other ways as well: it is a stand alone structure not surrounded by midden; instead it is above ground with walls over thick and has a "porch" protecting the entrance. The site provided the earliest known record of the human flea (Pulex irritans) in Europe. The Grooved Ware People who built Skara Brae were primarily pastoralists who raised cattle, pig and sheep. Fish bones and shells are common in the midden indicating that dwellers ate seafood. Limpet shells are standard and may have been fish bait that was kept in stone boxes in the homes. The boxes were formed from thin slabs with joints carefully sealed with clay to render them waterproof. This pastoral lifestyle is in sharp contrast to some of the more exotic interpretations of the culture of the Skara Brae people. Euan MacKie suggested that Skara Brae might be the home of a privileged theocratic class of wise men who engaged in astronomical and magical ceremonies at nearby Ring of Brodgar and the Standing Stones of Stenness. Graham and Anna Ritchie cast doubt on this interpretation noting there is no archaeological evidence for this claim, although a Neolithic "low road" that goes from Skara Brae passes near both these sites and ends at the chambered tomb of Maeshowe. Low roads connect Neolithic ceremonial sites throughout Britain.

Өнер бұйымдары

Бұл жерден бірнеше таңғажайып ойылған тас шарлар табылған, ал кейбіреулері мұражайда көрсетілуде. Ұқсас нығыздар Солтүстік Шотландияның барлық аймақтарында да табылды. Кейбір "шарлардың" спиральдік өрнектері Ирландияның Бойн аңғарынан табылған заттармен стильдік байланысқа ие. Осыған ұқсас белгілер тас есік жақтауларында және төсек бағаналарында қашалған. Мұнда және басқа неолиттік ескерткіштерде табылған қызыл охраның кесектері денеге сурет салу практикасы болған деген жораманы тудырады. Тығыз гематит түйіндері де табылды, олардың жоғары жылтыратылған беттері былғары өңдеуге қолданылған болуы мүмкін. Жер қазбаларынан табылған басқа да артефакттардың ішінде жануар, балық, құс және кит сүйектері, кит пен морждің піл сүйегі, қасқыр тістері, шұңғырлар, инелер, пышақтар, моншақтар, астарлар, кебездер, кішкентай тостағандар және ең қызығы, піл сүйегінен жасалған шүкірлер бар. Бұл шүкірлер Бойн аңғарындағы қабірлерде табылғандарымен ұқсас келеді, бұл екі мәдениет арасындағы байланыстың тағы бір дәлелі. Скаил пышақтары Скара Брейде кеңінен қолданылған құралдар еді; олар құмтас кесектерінен жасалған үлкен сынықтардан тұрады. Скаил пышақтары Оркней және Шетланд аралдарында да кездеседі. 1972 жылғы қазбалар суға батқан қабаттарға жетті, олар басқа жағдайда жойылған заттарды сақтап қалды. Олардың ішінде бұрылып өрілген жусан, неолиттік арқанның сирек кездесетін мысалдарының бірі және ағаштан жасалған тұтқа бар.

Оркни аралдарындағы байланысты жерлер

Роусайдағы Риньйода ұқсас, бірақ кішірек қоныс бар. Ерекше жағдай, Роусайда Мейшоу типіндегі обалар табылған жоқ, ал Оркней-Кромарти камералы обалары көп болғанымен, оларды Унстан ыдыстары жасаған халық салған. Оркней аралы Папа Вестрейдегі Кнап-оф-Ховар – жақсы сақталған неолиттік шаруашылық. Б.з.д. 3500-3100 жылдар аралығында салынған бұл қоныс Скара Брейге ұқсас, бірақ одан ертерек кезеңге жатады, және ол Солтүстік Еуропадағы ең көне сақталған тұрғын ғимарат деп есептеледі. Вестрейдегі Нолтленд сілтемелерінде қазіргі уақытта қазба жұмыстары жүріп жатқан тағы бір қоныс бар, ол Скара Брейге ұқсас сипаттамаға ие.

Дүниежүзілік мұра статусы

"Неолиттік Оркнидің жүрегі" 1999 жылдың желтоқсан айында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Скара Брейден басқа, оған Мейшоу, Бродгар сақинасы, Стеннесс тұрған тастары және басқа да жақын жердегі нысандар кіреді. Оны Шотландияның тарихи ортасы басқарады, оның осы нысанға қатысты "Маңыздылығы туралы мәлімдемесі" былай басталады:

2020 жылдың бір бөлігінде және 2021 жылға дейін COVID-19 пандемиясының салдарынан кейбір аймақтар мен нысандар уақытша жабылды.

Климаттың өзгеруінен туындайтын қауіп

2019 жылы климаттық өзгерістерге байланысты қауіпті бағалау үшін нысанның осалдығына тәуекелдік бағалау жүргізілді. Historic Environment Scotland, Оркни аралдары кеңесі және басқалардың есебінде неолиттік Оркни жүрегінің Бүкіләлемдік мұрасы нысаны, әсіресе Скара Брей, теңіз деңгейінің көтерілуі, жауын-шашынның артуы және басқа факторларға байланысты климаттық өзгерістерге «өте осал» екені айтылады. Сондай-ақ, бір ерекше күшті дауыл Скара Брейді ішінара қиратуы мүмкін екендігіне назар салынды.

Танымал мәдениетте

1968 жылы Кэтлин Фидлер жазған «Бронза балталы жігіт» балалар романы Скара Брейдің соңғы күндерінде өтеді. Осы тақырыпты Розмари Сатклиф өзінің 1977 жылғы «Қозғалмалы құмдар» романында да пайдаланды, онда осы елді мекенді эвакуациялау асығыс болмайды, және тұрғындарының көпшілігі аман қалады. Ирланд кельт фольклорлық тобы Skara Brae өз атауын осы елді мекеннен алған. 1970-1971 жылдар аралығында активті болған топтың жалғыз альбомы «Skara Brae» 1971 жылы шықты және 1998 жылы CD форматында қайта жарық көрді. 2008 жылдың 12 сәуірінде Скара Брейде Ресей ғарышкері Юрий Гагариннің 1961 жылы Жерді алғашқы рет айналып шыққан күніне арналған тас ашылды. «The Bard's Tale» видео ойыны Скара Брейдің өте фантастикалық нұсқасында өтеді. «Starsiege: Tribes» видео ойынында «Scarabrae» деп аталатын әйгілі карта бар. «Ultima» видео ойындары сериясына негізгі құрлықтың батысындағы аралда орналасқан Скара Брей қаласы кіреді. Бұл қала Руханиятқа арналған, ай қақпасының жанында орналасқан және Шамино Рейнджердің үйі. Ким Стэнли Робинсонның 1991 жылғы «Екінші ғасыр тарихы, иллюстрациялармен» повесінде басты кейіпкер Скара Брейге және басқа Оркней аралдарындағы неолиттік ескерткіштерге саяхат жасайды, бұл саяхаттың мақсаты 20 ғасырдың қанағаттандырмас тарихына көзқарас алу. «Индиана Джонс және Кристалл бас сүйегінің патшалығы» фильмінде Джонс студенттеріне осы орын туралы лекция оқып, оның мерзімін «б.з.д. 3100 жыл» деп көрсетеді. Skara Brae IDW «Teenage Mutant Ninja Turtles» комикс сериясында Нью-Йорктік шотланд пабының аты ретінде қолданылады. «NCIS» (телесериал) «Қорқыт 2.0» (6 маусым, 6 бөлім) эпизодында дәрігер-сарапшы доктор Дональд «Дуки» Маллард Скара Брейдің ежелгі канализация жүйесі және суды пайдалануы туралы айтады.