Кіріспе

Австриядағы ең биік тау – Гросглокнер (Großglockner) немесе жай ғана Глокнер, теңіз деңгейінен 3,798 метр (12,461 фут) биіктікте орналасқан. Бұл Австриядағы ең биік тау және Бреннер асуынан шығысқа қарай Альп тауларының ең биік тауы. Ол Хохе Тауэрн қатарындағы үлкен Глокнер тобының бөлігі болып табылады және Орталық Шығыс Альп тауларының басты жотасы мен Альп суайдыруының бойында жатыр. Гросглокнердің шығыс беткейінде Австрияның ең ұзын мұздығы – Пастерце орналасқан. Ерекше пирамида тәрізді шыңы, іс жүзінде, Гросглокнер және Клейнглокнер (неміс тілінен: groß – "үлкен", klein – "кішкентай") деп аталатын екі шыңнан тұрады, оларды Глокнерсхарте қыраты бөліп тұрады.

Этимология

Глокнер атауы алғаш рет 1561 жылы вендік картограф Вольфганг Лазиус жасаған картада тіркелген. 1583 жылы Тирольдің Кальс құқықтық округінің сипаттамасында "Глоггер" деген атау кездеседі, ол Альпілік бас тізбегінің оңтүстігіндегі бүкіл қыратқа қатысты. 1760 жылдары "Atlas Tyrolensis" басылымында Глокнер тауы көрсетілген, ал "Грос" ("үлкен") префиксі 1799 жылғы алғашқы экспедицияға дейін қолданылмаған. Ғалым Бельсазар Хакеттің (1735–1815) пікірінше, Глокнер атауы неміс тіліндегі "Glocke" ("қоңырау") сөзінен шыққан болуы мүмкін, бұл таудың ерекше пішінімен байланысты. Сонымен қатар, ол Альпілік славян тіліндегі "Klek" ("тау") сөзінің немісшеленген түрі болуы да мүмкін, бұл атау словен тіліндегі "Veliki Klek" есімінде сақталған.

Орналасуы мен аумағы

Гросглокнер Австрияның Каринтия және Тироль (Шығыс Тироль) штаттарының шекарасында орналасқан. Бұл шың Глокнер тобындағы Глокнеркамм жотасының бір бөлігі болып табылады, ол Альп тауларының негізгі тізбегінен Эйскёгеледен оңтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Шығыс Тирольдегі Кальс-ам-Гроссглокнер муниципалитеті мен Каринтияның Хайлигенблут муниципалитеті арасындағы шекараны құрайды. Бұл шекара сонымен қатар Тироль жағындағы Кальс аңғары және оның Теисхниц және Кёдниц салалары мен Каринтия жағындағы Мёлль аңғары және Пастерзе мұзыаяғы арасындағы суайырық сызығын да білдіреді. Таудың айналасындағы аймақ 1986 жылдан бері Биік Тауэрн ұлттық паркінің құрамындағы Гросглокнер Пастерзе ерекше қорғалатын аймағының бөлігі болып табылады. Глокнер – Ортлер массивінен шамамен алысқа орналасқан Альп тауларының ең биік тауы және Монбланнан кейін Альп тауларындағы ең жоғары топографиялық оқшаулығына ие. Оның топографиялық биіктігі де, Монбланнан кейін Альп тауларындағы екінші орында (көнектілігі бойынша Альпілік шыңдар тізілімін қараңыз). Бұл оны Альп тауларының ең тәуелсіз шыңдарының біріне айналдырады. Гросглокнер шыңынан ашылатын көрініс Шығыс Альп тауларындағы ең алыс көріністердің бірі болып табылады. Оның көрінісі шамамен немесе атмосфералық рефракцияны ескергенде, дерлік шақырымға жетеді. Көрінісі Жер бетінің астам бөлігін қамтиды, солтүстік-батыста Жоғарғы Швабия платосына, солтүстікте Регенсбургке және Богемия орманның шыңдарына, батыста Ортлерге, оңтүстікте Падан жазығына, ал шығыста Триглав пен Тотес Гебиргеге дейін созылады.

Топография

Гросглокнер тауының шатқалы, биік альпілік және күшті мұздыққа толы болғандықтан, көбінесе Батыс Альп тауларымен салыстырылады. Оңтүстік-шығыстағы Клинглокнермен бірге ерекше екі төбелі құрылымды құрайды. Әдебиеттерде Клинглокнердің қосалқы төбе ме, әлде жеке басты төбе ме деген пікірлер қарама-қайшы. Оның төменгі топографиялық ерекшелігі мен шалқаруы, сондай-ақ альпинизм тарихындағы байланыстары ескеріліп, тарихи жарияланымдарда Гросглокнердің бір бөлігі ретінде қарастырылады; алайда, оның жеке альпинизм бағыттарын ескере отырып, альпинизм әдебиетінде дербес төбе ретінде саналады. Екі төбе арасындағы Обере Глокнершарте, 3082 метр биіктікте, Австриядағы ең биік жота болып табылады, одан 55 градусқа дейін тік болатын және 1845 метрге дейін төмен түсетін мұздық ағысы – Альфред фон Паллавичини (1848–1886) австриялық альпинистінің құрметіне Pallavicinirinne деп аталған. Бұл мұздық солтүстік-шығысқа қарай созылып, Гросглокнердің солтүстік-шығыс және солтүстік беттерімен шектеседі. Аталған беттердің шекарасы – негізгі Глокнер қырқасының бөлігі болып табылатын солтүстік-батыс қырқасы, ол Грокгершнейд (3026 м), Глокнерхорн (3798 м) және Тюфельшорн (3782 м) төбелерінен өтіп, Глокнервандқа жалғасатын Унтере Глокнершартеге (2900 м) дейін созылады. Прагалық альпинист Иоганн Штюдльдің (1839–1925) есімімен аталатын Stüdlgrat жотасы Гросглокнерден оңтүстік-батысқа қарай өтеді. Оның жалғасы Луисенгратпен бірге батыс бетін және оның табанындағы Тейшницкеес мұздығын, оңтүстік бетінен және оның Кёдницкеес мұздығынан бөліп тұрады. Оңтүстік бетін Обере Глокнершарттың астынан кесіп өтетін Pillwaxrinne мұздық ағысы бар; Оңтүстік бетінің көп бөлігі Клейнглокнердің астында осы сағаның шығысында орналасқан. Клейнглокнердің шығыс жағы – Глокнерлейтл шыңының астына дейін мұздықпен жабылған, ал одан әрі Клейнглокнеркеес және Хофманнскеес мұздықтары арқылы Пастерцеге дейін жалғасады.

Тарих

Бұл тауға жасалған көтерілістердің тарихы 1773 жылдан бастап Любляна академиясының анатомия профессоры болған, Францияда туған табиғат зерттеушісі Белсазар Хакеттен басталады. Ол 1779 жылдан 1781 жылға дейін Шығыс Альп аймағында саяхаттап, 1783 жылы Глокнер тауының маршрутын сипаттаған еңбек жариялады, сонымен қатар оған әлі ешкімнің көтерілмегенін мәлімдеді. Ол таудың биіктігін түрлендірілген өлшемдермен бағалап, Гросглокнер мен Пастерзе бейнеленген гравюраны қалдырды – бұл таудың алғашқы белгілі суреті.

Бірінші көтерілу

Хакеттің кітабынан және 1786 жылы Монбланға алғашқы көтерілуден шабыт алған Гурк билеушісі епископ граф Франц Ксавер (1749-1822), өзінің генерал-викарі Зигмунд Эрнст Хоэнварт (1745-1825) және барон Франц Ксавер фон Вульфен (1728-1805) Гросглокнер экспедициясын ұйымдастырды. Олар Heiligenblutтен екі шаруаны тау нұсқаушылары ретінде жұмысқа алды, олар Лейтертал аңғары арқылы көтерілуге арналған алғашқы зерттеулер жүргізді. Бұл Гросглокнердің мұзы ең аз болатын жағы еді (сол кезде адамдар мұздықтардан қорқып жүрді). Жазбаларда «Глокнерлер» деп аталатын осы ерлер өздеріне тапсырылғаннан да артық жұмыс жасады және 23 шілде 1799 жылы Клейнглокнер шыңына жетті. Бір айдан кейін епископтың экспедициясы басталды: тау шатыры (алғашқы Салм шатыры) салынды және епископ атпен жете алуы үшін Лейтертал аңғарындағы жол дайындалды. Экспедицияға 30 адам қатысты, олардың ішінде Салм, Хоэнварт және Вульфен болды. Олар нашар ауа райынан қиындық көрді және алғашқы әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ 25 тамыз 1799 жылы Хоэнварт және кем дегенде тағы төрт адам, соның ішінде екі «Глокнер», Клейнглокнерге қайта жетті, онда олар алғашқы шың кресттерін орнатты (шіркеу экспедициясының маңызды мақсаттарының бірі). Хоэнварттың есебінде олар ең биік нүктеге жетпегені нақты айтылмады, бірақ епископ Салмға (ол Adlersruhe жартасына жеткен) хабарланды. Ол қанағаттанбады және келесі жылы одан да ірі экспедиция ұйымдастырды. 1800 жылдың 28 шілдесінде 62 адам, олардың ішінде педагог Франц Михаэль Виерталер және ботаник Давид Генрих Хоппе Лейтертал аңғарына қайтадан аттанды. Төрт шаруа мен ағаш шеберлері («Глокнерлер» және тағы екі кісі, есімдері белгісіз) қарда жол жасады, Глокнерлейтлдің соңына дейін кейбір тік учаскелерге арқандар орнатты және тіпті екінші баспана, Хоэнварт шатыры деп аталды, салды. Алдыңғы қатар Клейнглокнер шыңына жетті, бірақ Делахтың діни қызметкері Франц Иосиф Хораш (Ораш) экспедиция жазбаларына сәйкес, тек төрт нұсқаушы және Рейнгерсдорф приходтық діни қызметкері Матиас Хаутцендорфер ғана Обере Глокнершартты кесіп өтіп, Гросглокнер шыңына көтеріле алды. Хаутцендорферді осы қадамға баруға көндіруге тура келді және ол алдын ала соңғы қасиетті дұғаларды оқыды. Екі «Глокнер» әдетте ағайынды Джозеф (Сепп) және Мартин Клотц деп есептеледі, бірақ бұл тегі Heiligenblut приходтық тіркелімінде кездеспейді. 1802 жылғы екінші Гросглокнер экспедициясының мүшесі ретінде жергілікті Сепп Хойсеннің есімі тіркелген, ал геодезист Ульрих Шигг Мартин Райхерді «Глокнер» нұсқаушысы ретінде атады. Шаруалар мен экспедицияның басқа да бірнеше мүшелері (олардың ішінде Шигг және оның жас шәкірті Валентин Станич, ол бірнеше аптадан кейін Маунт Ватцманға алғаш рет көтерілді) келесі күні тағы да көтеріліп, ақырында Гросглокнер шыңына шың кресті мен барометр орнатты.

Даму

Епископ Салм 1802 жылы тағы екі рет көтерілді (Хоенварт шыңға жетті), ал 1806 жылы ол ешқашан Адлерсруэ жартасынан жоғары көтеріле алмады. Гросглокнердің бағындырылуын ботаник Йозеф Август Шультес сипаттады, ол 1802 жылы граф Аппоньимен бірге осы массивті зерттеді. Наполеон соғыстары кезінде тауға басқа көтерілулер болған жоқ, паналалар тозып, жергілікті тұрғындар тонады. Бірақ, келесі Vormärz дәуірінде тау Герман және Адольф Шлагинтвейт сияқты альпинистер үшін танымал орынға айналды, олардың барлығы алғашқы бағындыру маршрутын ұстанды. XIX ғасырдың ортасына қарай Альпі туризмінің дамуы Хелигенблут аймағындағы дәстүрлі шаруашылық экономикасын өзгерте бастады. Сондықтан Кальс тұрғындары батыс жағынан тік бағындыру жасауға тырысты, бірақ 1863 жылы Юлиус фон Пайер Глокнерлейтль мен Кёдницкеес арасындағы қырды зерткенге дейін бұл жолға қол жеткізілмеді. Келесі жылы Иоганн Штудль оңтүстік-батыс қыратында via ferrata орнатты, ал 1868 жылы оның іргесінде Stüdlhütte паналасы салынды. 1869 жылы шыңға жасалған көптеген экспедициялар Кальстан басталды. Гросглокнердің алғашқы қысқы бағындырылуын 1875 жылдың 2 қаңтарында Альпілік клуб мүшесі Уильям Адольф Бейли Громан жасады. 1876 жылы граф Паллавичини және оның гиді Ханс Трибуссер 23 жыл бойы қайталанбаған мұзды беткейде 2500 қадам қазып, алғашқы экспедиция жасады. 1879 жылы граф Паллавичини Австрия императоры Франц Иосиф пен императрица Елизаветаның күміс тойына арнап жаңа темір шың кресін орнатты; олар екеуі 1865 жылы Heiligenblut-ке келіп, қазіргі Франц Иосиф биіктігіне дейін серуендеген. Крест 1880 жылдың 2 қазанында орнатылды. Паллавичини сондай-ақ епископ Салмның бұрынғы Адлерсруэдегі демалыс орнында Архидюк Иоганн паналасын салды, ол бүгінде Австриядағы ең биік тау паналасы. Австрия альпинистік клубы Heiligenblut-тен альпілік маршрут бойында жаңа Salmhütte және Glocknerhaus паналаларын салды. 1909 жылы алғашқы шаңғымен бағындыру жасалды және массивті айналып өту көп ұзамай тау шаңғысымен жүруге айналды. Гросглокнер 1919 жылғы Сен-Жермен келісіміне сәйкес Оңтүстік Тирольдің Ортлер аймағы Италия Корольдігіне берілгеннен кейін Австрияның ең биік тауы атанды, бұл оның туристік орталық ретіндегі беделін арттырды.

Жоғары Альпілік жол

Жаппай туризмді шешуші түрде дамытқан көрнекті Биік Альпілік жол (Großglockner Hochalpenstraße) Heiligenblut-тен Зальцбургтағы Брукке дейін созылып, Франц Йозефс Хёэ (Franz Josefs Höhe) панорамалық аймағына бұрылыс жасап саналады. 1930-1935 жылдар аралығында инженер Франц Валлак жобалаған жоба бойынша Альпілік суайдырығындағы тарихи Хохтор асуында салынды. Австрияның ең биік тас жолы, ол 270 000 көлікке жетеді және елдегі ең танымал туристік орындардың бірі болып табылады (Шёнбрунн сарайынан кейін екінші орында), жыл сайын шамамен 270 000 көлік және 900 000 келушіні қабылдайды, ашылғанынан бері шамамен 50 миллион адам келген. Сонымен қатар, тарихи көліктердің төбеге көтерілу жарыстарымен де әйгілі.