Блэр Атолл: Шотландияның тарихи қаласы мен Атолл сарайы

Кіріспе

Блэр Атолл (шотланд гэль тілінен: Blàr Athall, бастапқыда Blàr Ath Fhodla) – Шотландияның Пертшир округіндегі ауыл. Ол Тилт және Гарри өзендерінің тоғысқан жеріне шамамен жақын, Грампиан тауларының арасындағы сирек жазық жерлердің бірінде салынған. Гэль тіліндегі «Блэр» атауы «алаң, жазық дала» деген мағына береді және осы жерге сілтеме жасайды. «Атолл» атауы, «жаңа Ирландия» дегенді білдіреді, ол архаикалық «Ath Fhodla» сөзінен шыққан және айналасындағы аймақтың атауын көрсетеді. 2008 жылдың 13 наурызында Блэр Атолл (сондай-ақ, Хайленд Пертширдің басқа бірнеше ауылдарымен бірге) Кэрнгормс ұлттық паркінің құрамына енгізілетіні жарияланды. Бұл өзгеріс қала тұрғындарының тілегі бойынша жасалды. Атолл орманы бұрыннан-ақ Кэрнгормстың бөлігі болған.

Блэр қамалы

Блэр Атоллдың ең танымал ерекшелігі – Блэр қамалы (NN 865 662), Шотландияның ең сәнді үйлерінің бірі және 1746 жылы соңғы якобит көтерілісі кезінде Британ аралдарындағы соңғы қоршауға алынған қамал. Қамал Атолл графының (кейіннен маркиздер, қазір герцогтар) дәстүрлі мекені болған. Атолл герцогы – Ұлыбританияда жеке армия құруға рұқсат етілген жалғыз адам. Бұл армия Атолл жоғары таулы әскері деп аталады, көбінесе әлеуметтік және салтанатты шаралар өткізеді және негізінен Атолл иеліктерінің жұмысшыларынан тұрады. Қамал енді тікелей Атолл герцогына тиесілі емес, өйткені 10-шы герцог Джордж Иэн Мюррей (1931–1996) қамалды өлімінен кейін сенімге тапсырды. Оның алыс туысы, 11-ші герцог Джон Мюррей (1929–2012) Оңтүстік Африкада тұрды және жыл сайын Атолл жоғары таулы әскерін тексеру үшін келіп тұратын. Блэр қамалының ең көне бөлігі, Комин (немесе Камминг) мұнарасы деп аталады, өте жуан қабырғалары бар кішкентай мұнаралы үй, шамамен 13 ғасырға дейін (күмәнмен қарастырылады) салынған деп есептеледі. Қамалдың көп бөлігі 16 ғасырға дейін салынған, бірақ көп өзгертілген. Жоғарыда айтылған қоршаудан кейін ежелгі қамалдың жоғарғы қабаты мен қоршаулары қорғаныссыз ету үшін алынып тасталды. 19 ғасырда ортағасырлық стиль қайтадан сәнге енген кезде, Атолл үйі деп аталған қамалдың биіктігі көтеріліп, қайтадан қоршаулармен әшекейленді. Қабырғалардағы ақ сылақ (roughcast) қамалдың көптеген өзгерістерін жасырады. Қамал ішінде сақталған жиһаз, картиналар, тарихи жәдігерлер, қару-жарақ, кестелер, қытай ыдыстары, таулық бұйымдар мен аңшылық кубоктары Шотландиядағы ең жақсы коллекциялардың біріне жатады, сондай-ақ басты бөлмелердің гипстен жасалған әшекейлері де керемет. Трица екі бөлме жұртшылыққа ашық, бұл басқа ешбір сәнді үймен салыстыруға келмейді. Қамал кең аумақта орналасқан, Атолл герцогтары оны бірнеше ғасыр бойы өзгертіп, кеңейтіп келген. Оның ішінде Диана бағы мен Геркулес бағы бар, екеуі де 18 ғасырдың бірінші жартысында салынған және сол кезеңнің сирек мысалдары. Екеуі де классикалық мүсіндердің қорғасыннан жасалған көшірмелерімен әшекейленген. Атолл герцогтары ертеден ағаштар отырғызуға ынталы болған, ал Диана бағында Ұлыбританиядағы ең биік ағаштар өседі. Жақында қалпына келтірілген Геркулес бағы – жеміс ағаштарының алқаптарымен қоршалған, жасанды көл мен аралдары бар қабырғалы бақтың сирек сақталған мысалы. Әр түрлі кезеңдерге жататын басқа да көптеген декоративтік құрылыстар, көпірлер бар. Сондай-ақ, қамал аумағында Олд Блэрдің (NN 867 666) бұрынғы приход шіркеуі мен ауылы орналасқан, бұл қазіргі ауылға дейін аймақтағы қоныстанудың бастапқы орталығы, ол 19 ғасырдың бірінші жартысынан бастап салынған. Шіркеу Киелі Бридаға арналған және ерте христиандық орын болуы мүмкін. Джон Грэм Клэрхаус, виконт Данди, «Бонни Данди» 1689 жылдың 27 шілдесінде Килликранки шайқасынан кейін қазір шатыры жоқ шіркеуге қосылған өткелге жерленді. Герцогтар отбасының қазіргі теміржолмен қоршалған қабір орны ежелгі, қоршалмаған шіркеу қорымының жанында орналасқан. Орта ғасырларда Атоллдан Баденохқа және сол арқылы Шотландияның солтүстігіне бағытталған негізгі жол осы ауыл мен Минигейг асуы арқылы өтті. 1946 жылы Блэр Атоллдың алғашқы халықаралық скауттық жиыны қамал аумағында өткізілді. Осы лагерь содан бері екі жылда бір рет өткізіліп келеді, онда бүкіл әлемнен скауттар қатысады. Лагерь идеясы 1939–1945 жылдардағы соғыстан бұрын және кейін Шотландияның халықаралық комиссары болған Джек Стюартқа тиесілі болды, ол Дүниежүзілік жамбореден гөрі кіші халықаралық лагерь ұсынды – жамборет. 1998 жылдан 2010 жылға дейін лагерь бастығы болған Джон Кеннеди 2012 жылғы лагерь үшін Эндрю Шаркиге өзінің қызметін тапсырды. 1820 жылы Джон Мюррей, 4-ші Атолл герцогының жеке аңшылық үйі ретінде салынған Атолл Армс қонақ үйі мен оның иелігі 20 ғасырдың көп бөлігінде Стюарт-Маккей отбасына тиесілі болды (Атолл герцогынан кейін Хайленд Пертширдегі екінші ірі жұмыс беруші). Соңғы кезде ол жергілікті консервативті саясаткер Джон (Джок) Стюарт Маккейге тиесілі болды, ол оны 1981 жылы сатты. 2008 жылдың 13 наурызында Блэр Атолл Каирнгормс ұлттық паркіне қосылуға шақыруды жеңіп алды, бұл Блэр қамалының танымал туристік орынға айналуы мүмкін.

Blair Atholl's most famous feature is Blair Castle (NN 865 662), one of Scotland's premier stately homes, and the last castle in the British Isles to be besieged, in 1746 during the last Jacobite rising. The Castle was the traditional home of the Earls (later Marquesses, now Dukes) of Atholl. The Duke of Atholl is the only person in the United Kingdom allowed to raise a private army. This army, known as the Atholl Highlanders, conducts largely social and ceremonial activities, and primarily consists of workers on the extensive Atholl Estates. The Castle no longer belongs directly to the Duke of Atholl, as the 10th Duke, George Iain Murray (1931–96), left the Castle in trust upon his death. His distant cousin the 11th Duke, John Murray (1929–2012), lived in South Africa, and visited annually to review the Atholl Highlanders. The oldest part of Blair Castle, known as Comyn's (or Cumming's) Tower, a small tower house with immensely thick walls, is claimed (perhaps dubiously) to date from as early as the 13th century. The majority of the Castle is 16th century in date, though much altered. After the siege referred to above, the upper storey and battlements of the ancient Castle were removed to render it indefensible. A medieval appearance becoming fashionable again during the 19th century, the Castle, which had become known as Atholl House, was raised in height and adorned with battlements once more. The many alterations in the fabric are largely concealed by the white harling (roughcast) on the walls. The collections of furniture, paintings, historical relics, weapons, embroidery, china, Highland artefacts and hunting trophies preserved in the Castle are among the finest in Scotland, as is the plasterwork and other décor of the principal rooms. Thirty two rooms are open to the public, more than in any comparable stately home. The Castle sits in extensive grounds, which the Dukes of Atholl have altered and added to over several centuries. Notable among the features are Diana's Grove and the Hercules Garden, both laid out in the first half of the 18th century, and rare examples of their period. Both are adorned with lead reproductions of Classical statues. The Dukes of Atholl were early and enthusiastic tree planters, and Diana's Grove contains some of the tallest trees in Great Britain. The Hercules Garden, recently restored, is a rare survival of a walled formal garden with an artificial lake and islands, surrounded by plantations of fruit trees. There are several other follies, bridges etc. of various periods. Also within the Castle grounds is the hamlet and former parish church of Old Blair (NN 867 666), the original focus of settlement in the area before the present village, which was laid out from the first half of the 19th century. The church was dedicated to St Bride and is a probable early Christian site. John Graham of Claverhouse, Viscount Dundee, 'Bonnie Dundee' was buried in the aisle attached to the now roofless church after the Battle of Killiecrankie, 27 July 1689. The modern railed burial enclosure of the family of the Dukes adjoins the ancient unenclosed churchyard. In the Middle Ages the main road from Atholl to Badenoch, and hence to the north of Scotland, passed through this village and the Minigaig Pass. In 1946 the first Blair Atholl International Scout Jamborette was held within the castle grounds. This Scout Camp has been held every two years since, with Scouts from across the globe in attendance. The camp was the idea of Jack Stewart, International Commissioner for Scotland before and after the 1939/1945 war, who proposed a smaller international camp than a World Jamboree – a Jamborette. John Kennedy, the Camp Chief from 1998 to 2010, passed over the role to Andrew Sharkey for the camp in 2012. Built in 1820 as a private hunting lodge by John Murray, 4th Duke of Atholl, the Atholl Arms Hotel and its estate was owned for most of the 20th century by the Stewart~MacKay family (the second largest employers in Highland Perthshire after the Duke of Atholl). Latterly it was owned by local Conservative politician John (Jock) Stewart MacKay MBE of nearby Killicrankie, who sold it in 1981. On 13 March 2008, Blair Atholl won the appeal to be in the Cairngorms National Park, making it likely Blair Castle will become a more popular attraction.

Ауыл

XIX ғасырдың басына дейін қазіргі ауылдың орнында Блэр Атолл диірмені ғана болды. Ол қазіргі приход шіркеуінің айналасында өсе бастады, көбінесе жоспарланған елді мекен ретінде, ол Ескі Блэрден көшірілген кезде. 1863 жылы Перть пен Инвернесс арасын байланыстыратын темір жолдың салынуы және негізгі A9 Солтүстік тас жолының құрылысы ауылдың дамуына ықпал етті, бірақ A9 1980 жылдан бері оны айналып өтеді. Ауылдағы Атолл ауылдық өмір музейінде аймақтың әлеуметтік тарихына қатысты экспонаттар бар. Ол жазда ашық болады және кіру үшін ақы төленеді. Қаланың ерекше ерекшелігі – сумен жабдықтауға меншік құқығы. 1911 жылы бу локомотивтерінің игілігі үшін жасалған ерекше заңдық келісімге сәйкес, Блэр Атолл халқына мемлекеттік сумен жабдықтау жауапкершілігі Блэр Атолл арқылы өтетін темір жол желісіне ие компанияларда, қазіргі уақытта Network Rail компаниясында. 2006 жылдың сәуір айында Network Rail компаниясы Блэр Атолл мен Тилт көпірін (шотланд тілінде: Drochaid Theilt) Шотландия суымен жабдықтау жүйесіне қосу шығындарын қаржыландыратынын мәлімдеді.

Көлік

Қалада Хайленд магистральдық желісінде теміржол станциясы бар. Перттен Инвернесске дейінгі басты жол, A9, 1984 жылы жаңа бағытпен салынғанға дейін ауылдан өтіп тұрды. Блэр Атолл әуежайы (Луд Хаусқа тиесілі) ауылдың шығысында, B8079 тас жолының солтүстік жағында орналасқан. Оның ICAO әуежай коды GB 0329. Оның жалғыз ұшу-қону жолағы – шөппен өсірілген, 12 және 30 нөмірлерімен белгіленген.

Жаңбырлы

1946 жылы құрылғаннан бері Блэр Атолл Патрульдік Джамбореті Блэр қасапасының аумағында екі жылда бір рет өткізіледі. Шотландияның ең ірі тұрақты скаут лагеріне әдетте 1200-ге жуық қатысушы келеді, олардың жартысы – шотланд скауттары, жартысы – Австрия, Бельгия, Канада, Дания, Гибралтар, Гонконг, Исландия, Жапония, Малави, Нидерланды, Норвегия, Швеция, Польша, Ресей, Сингапур, Оңтүстік Африка және АҚШ сияқты елдерден келген халықаралық қатысушылар. Лагерь алты кіші лагерьге бөлінген: Макдональд, Маклин, Мюррей, Моррисон, Робертсон және Стюарт. 2010 жылы лагерь басшысы Джон Кеннеди 12 жыл қызмет еткен соң зейнетке шықты, ал 2012 жылғы келесі Джамборетін басқарған Эндрю Шаркиге лагерь басшылығын тапсырды. Кеннедидің еңбегін бағалап, Шотландияның бас комиссары Элеонора Лайл оған ересектер скаутындағы ең жоғары награда саналатын «Күміс қасқыр» медалін табыс етті. 2020 жылғы Джамборет COVID-19 пандемиясының салдарынан өткізілмеді.