Кіріспе

Экстраполяция арқылы ойлау

Этикада казуистика (қазуистрия) – нақты бір жағдайдан абстрактілі ережелерді бөліп алу немесе кеңейту арқылы моральдық мәселелерді шешуге және осы ережелерді жаңа жағдайларға қайта қолдануға бағытталған ойлау процесі. Бұл әдіс қолданбалы этика және юриспруденцияда қолданылады. Бұл термин, әсіресе моральдық сұрақтарға қатысты (софизмдегідей) өткір, бірақ негіссіз ойлауды сынау үшін де қолданылады. Ол былай анықталған: ар-ожданның мәселелерін зерттеу және этика, дін және моральдық теологияның жалпы принциптерін адам мінез-құлқының нақты жағдайларына қолдану арқылы міндеттемелердің қақтығыстарын шешу әдісі. Бұл көбінесе табиғи құқық пен әділдік, азаматтық құқық, діни ережелер және осы мінез-құлық нормаларын түсіндірудегі ерекше шеберлікті талап етеді. Бұл қолданбалы этикада жиі қолданылатын әдіс болып табылады.

Этимология

Онлайн-этимологиялық сөздікке сәйкес, термин және оның агент-номені "казуист" 1600 жылдар шамасынан бастап латын тіліндегі "жағдай", әсіресе "ішкі жанжал" деген мағына беретін сөзден шыққан. Осы дерек көзінде айтылғандай, "тіпті алғашқы басылымдарда да мағынасы теріс бағаланған".

Тарих

Казуистика Аристотельден (б.з.д. 384–322) бастау алады, бірақ казуистиканың өркендеген кезеңі 1550–1650 жылдар аралығында болды, осы кезде Иса қоғамы жағдайға негізделген ойлауды, әсіресе Жаңа өсиеттің (немесе "мойындау") рәсімін атқаруда кеңінен қолданды. Блез Паскальдің өзінің "Провинциалдық хаттарында" (1656–57) осы әдістің дұрыс емеске қолданылуына жасаған шабуылынан кейін бұл термин жағымсыз мағынаға ие болды. Француз математигі, дін философы және янсенизмнің жақтасы, шіркеудің бай демеушілерін жұбатқан үшін, күнә мойындау кезінде казуистік ойлауды қолданған дін қызметкерлерін сынады. Паскаль "өкінген" аристократтардың күніне бір күнәні мойындап, ертесіне сол күнәні қайта жасап, содан кейін шіркеуге жомарттықпен садақа беріп, олар тек формалды түрде ғана өкініш білдіретініне сенімді болғандықтан, күнәларын қайта мойындауға оралатынын айтты. Осы сын-ескертпелер келесі ғасырларда казуистиканың беделін түсірді. Мысалы, Оксфорд ағылшын сөздігінде 1738 жылы Генри Сент-Джон, Болингброук 1-виконты жазған эсседе казуистика "айырмашылықтар мен ерекшеліктер арқылы моральдың барлық негізін жояды және дұрыс пен бұрыс, жақсы мен жаман арасындағы ең маңызды айырмашылықты жояды" делінген. 20-ғасырда казуистикаға қызығушылық қайта оянды. Альберт Джонсен мен Стивен Тульмин "Казуистиканы теріс пайдалану: Моральдық ойлау тарихы" (1988) атты кітабында мәселе казуистикада емес, оның теріс пайдаланылуында екенін, ал дұрыс қолданғанда казуистика – күшті ойлау қабілеті екенін айтады. Джонсен мен Тульмин казуистиканы моральдық абсолютизм мен моральдық релятивизмнің қарама-қайшы принциптерін келістіру әдісі ретінде ұсынады. Сонымен қатар, утилитаризмнің (әсіресе преференциялық утилитаризмнің) және прагматизмнің этикалық философиялары казуистік ойлауды қолданатыны анықталды.

Ерте заманауилық

Казуистік әдіс католик ойшылдарының арасында ерте заманауи кезеңде танымал болды. Казуистік авторларға Антонио Эскобар и Мендоса жатады, оның Summula casuum conscientiae (1627) үлкен жетістікке қол жеткізді, Томас Санчес, Винченцо Филлиучи (иезуит және Санкт-Петербургтегі қамауда), Антонино Диана, Пол Лейманн (Theologia Moralis, 1625), Джон Азор (Institutiones Morales, 1600), Этьен Бауни, Луи Селло, Валериус Регинальдус және Герман Бусембаум (1668 жылы қайтыс болды) кіреді. Казуистиканың дамуы 17 ғасырдың ортасында туған дау-жанжалдармен тоқтатылды. Бұл дау-жанжалдың мәні – ықтималдық ілімі болды, ол теолог немесе басқа біреудің қолдаған пікірін, тіпті ол басқа, сенімді пікірге немесе Әулиелердің сөздеріне қайшы келсе де, қабылдауға болатынын айтты. Кейбір протестант теологтары казуистиканың белгілі бір түрлерін сынады, себебі ол олар реформа жасауға тырысқан көптеген бұзушылықтарды ақтау үшін қолданылды. Католик және янсенист философ Блез Паскаль иезуиттерге қарсы дау кезінде, өзінің «Провинциялық хаттарында» моральдық босаңдықты ақтау үшін риториканы пайдалануды сынады, бұл көпшілік тарапынан иезуитизммен байланыстырылды; содан бері бұл термин моральдық босаңдықты ақтау үшін күрделі және софистикалық ойлауды білдіреді. 18 ғасырдың ортасына қарай «казуистика» сөзі тартымды бірақ, ақыр соңында жалған моральдық ойлаудың синониміне айналды. 1679 жылы Папа Иннокентий XI Эскобар, Суарес және басқа казуисттердің еңбектерінен алынған алпыс бес радикалды ұғымды (stricti mentalis) propositiones laxorum moralistarum деп жариялап, оларды оқытуға тыйым салды және бұйруды бұзғандарды анафемаға ұшыратты. Бұл үкімге қарамастан, католиктер де, протестанттар да белгілі жағдайларда екіұстама пікірлерді қолдануға рұқсат береді.

Кейінгі заманауилық

Г. Э. Мур өзінің Principia Ethica еңбегінің 1.4 тарауында казуистика мәселесін қарастырды, онда ол «казуистиканың кемшіліктері принциптің кемшіліктері емес; оның мақсаты мен міндеттеріне ешқандай қарсылық жоқ. Ол сәтсіздікке ұшыраған себебі, қазіргі білім деңгейімізде оны толыққанды қарастыру өте қиын мәселе» деп мәлімдеді. Бұдан әрі, ол «казуистика этикалық зерттеудің соңғы мақсаты болып табылады. Оны білімнің бастапқы кезеңінде емес, соңында ғана қауіпсіз түрде жүзеге асыруға болады» деп атап көрсетті. 1960 жылдардан бері қолданбалы этика заң, биоэтика және бизнес-этика салаларында нақты жағдайларды моральдық тұрғыдан талдау үшін казуистика идеяларын жаңғыртты. Ережелер мен құндылықтардың қақтығысатын жағдайларды шешуге қабілеттілігі оны кәсіби этикада тиімді тәсілге айналдырды, нәтижесінде казуистиканың беделі жақсарды. Иезуит Папа Франциск казуистиканы «ерекше жағдайларға негізделіп жалпы заңдарды белгілеу тәжірибесі» ретінде сынға алды, осылайша көбірек интегралдық көзқарас қажет болатын жағдайларда.