Кіріспе

Йосемити ұлттық паркіндегі тік тас құрылым, Калифорния штатындағы тас құрылым.

Эль Капитан (lang es; "капитан" немесе "басшы") – Йосемити ұлттық паркіндегі тік тас құрылым, Йосемити аңғарының солтүстік жағында, батыс шетіне жақын орналасқан. Граниттен тұратын монолиттің ең биік беті бойынша негізінен шыңына дейінгі арақашықтығы шамамен 914 метрді құрайды. Бұл орын үлкен қабырғаларға көтерілу үшін әлемге әйгілі, оның ішінде арқанмен көтерілу, еркін көтерілу және соңғы кезде жалғыз өзі көтерілу тәсілдері қолданылады.

Атау беру

1851 жылы аңғарды зерттеген Марипоса батальоны бұл құрылымды "Эль Капитан" деп атады. El Capitán ("капитан", "басшы") – бұл жардың жергілікті американдықтардың атауының испан тіліне шамамен аудармасы, Tutokanula немесе "Rock Chief" ("Тас басшы") (Tutokanula-ның әртүрлі жазбалары бар, себебі бұл Мивок тілінен жасалған дыбыстамалық транскрипция). "Rock Chief" этимологиясы Марипоса батальонының дәрігері Лафайетт Баннеллдің 1892 жылғы кітабындағы жазбаға негізделген. Баннеллдің сөзіне қарағанда, Авахичи басшысы Теняя оған қырық бір жыл бұрын, 1851 жылы, Тутоканула деп аталатын алып құрылымды "Тас басшы" деп аударуға болатынын айтқан, себебі жардың беті алып тас басшыға ұқсайды. Бірақ Баннелл бұл аударманың дұрыс болмауы мүмкін екенін де атап өткен: "Мен сөздің қалай құрылғандығын толық түсінетіндей этимолог емеспін. Егер мен қателессәм, оны мойындауға дайынмын, өйткені үнді тілінің мәнін толық түсінуден қиын нәрсе жоқ". Тутоканула мағынасының "Inchworm Rock" ("Құрт тас") нұсқасы Роберт Д. Сан Сучидің "Екі аю баласы: Калифорнияның Йосемити аңғарынан Мивок аңызы" әңгімесінде және Эль Кап аңызын баяндайтын Мивок тайпасының әңгімелерінде де кездеседі. Эль Капитанның шыңына Йосемити аңғарынан Йосемити шарлауының жанындағы жолмен шығып, батысқа қарай жол жүру арқылы жете аласыз. Альпинистер үшін қиындық – тік гранит бетіне көтерілу. Iron Hawk және Sea of Dreams сияқты көптеген белгілі альпинистік бағыттар бар, олардың барлығы да қиын.

Геология

Эль Капитан негізінен шамамен 100 миллион жыл бұрын пайда болған, ақшыл, ірі ұсақ граниттен тұрады. Эль Капитаннан басқа, бұл гранит Йосемити аңғарының батыс бөліктеріндегі көптеген тау жыныстарын құрайды. Тафт граниті – жеке магмалық тау жынысы, шағыласының ең жоғарғы бөлігін құрайды. Үшінші магмалық жыныс, диорит, екі түрлі граниттің ішінде қара тамырлы интрузиялар түрінде кездеседі, әсіресе Солтүстік Америка қабырғасы деп аталатын аймақта жақсы көрінеді. Йосемити аңғарының көптеген тау жыныстары сияқты, Эль Капитан да мұздық әрекеттер нәтижесінде қалыптасқан. Сьерра-Невадада бірнеше мұздық кезең болған, бірақ шамамен 1,3 миллион жылдан 1 миллион жылға дейін созылған Шервин мұздық кезеңі, мүсіндеудің көп бөлігіне жауапты деп есептеледі. Эль Капитан граниті салыстырмалы түрде жарықтардан бос, сондықтан мұздық мұз жартастың бетін жақын маңдағы жарықтарға толы тау жыныстарына қарағанда аз эрозиялаған. Дегенмен, Йосемитидің ерекшеліктерін құрайтын көптеген тау жыныстары сияқты, Эль Капитан граниті де жер бетіне шығарған эрозияға дейін басынан өткен қысымнан туындаған зор ішкі кернеуге тап болады. Бұл күштер Техас қабығы сияқты құрылымдардың пайда болуына себеп болады, ол жартастың жартысына жуық биіктігінде негізгі жартастан ажыралып келе жатқан үлкен гранит блогы.

Тау-кен жорықтарының тарихы

Екі негізгі бет арасында, оңтүстік-батыс (қабырғаға тіке қарағанда сол жақта) және оңтүстік-шығыс жағында, шығыршық бар. Бүгінде екі бетте де көптеген белгілі үлкен қабырғаға көтерілу маршруттары бар (еркін және жабдықпен көтерілу үшін), бірақ ең танымал және тарихи тұрғыдан маңызды маршрут – осы шығыршық бойымен өтетін «Мұрын» болып табылады.

Мұрынның ізашарлық қызметі

Мұрынға 1958 жылы Уоррен Хардинг, Уэйн Мерри және Джордж Уитмор 47 күн ішінде "қоршау" тактикасын қолдана отырып шықты: экспедициялық стильде, маршруттың бойындағы бекітілген арқандарды пайдаланып, жол бойындағы лагерьлерді байланыстыра отырып. Бекітілген манила арқандары альпинистерге 18 айлық жоба барысында жерге көтеріліп, түсіп шығуға мүмкіндік берді, бірақ олардың ұзақ суыққа ұшырауынан кейде үзіліп қалуы да қауіпті жағдай тудырды. Альпинистер тау басына жете алу үшін көмекші құралдарға, арқандарға, тіреуіштерге және кеңейтілген бұрандаларға көп сүйенді. 1960 жылы Ройал Роббинс, Джо Фитшен, Чак Пратт және Том Фрост екінші рет жеті күнде үздіксіз өрлеп, қоршау тактикасын қолданбады. 1975 жылы Джон Лонг, Джим Бридуэлл және Билли Вестбей Мұрынға бір күнде тұңғыш рет көтерілді.

Жолдарды кеңейту

1960 және 1970 жылдары Эль-Капитанның басқа жақтары зерттелді, ал алғашқы маршруттардың көптегені бүгінге дейін танымал. Алғашқы классикалық маршруттардың қатарында оңтүстік-батыс бетіндегі Салате қабырғасы (1961, Роял Роббинс, Чак Пратт және Том Фрост) және оңтүстік-шығыс бетіндегі Солтүстік Америка қабырғасы (1964, Роял Роббинс, Ивон Шоинард, Чак Пратт және Том Фрост) бар. 1960 жылдары тағы да маршруттар ашылды: Диэдрлі қабырға (1962, Эд Купер, Джим Болдуин және Глен Денни); Батыс тіреуі (1963, Лейтон Кор және Стив Ропер); және Мьюр қабырғасы (1965, Ивон Шоинард және Т.М. Герберт). Кейінірек ашылған маршруттар: Таңғы шамшырақтың қабырғасы, қазір Таң қабырғасы деп аталады, оңтүстік-шығыс бетінде, тік жарға іргелес (1970, Уоррен Хардинг және Дин Колдуэлл); Зодиак (1972, Чарли Портер (жеке); Қалқан (1972, Портер және Гэри Бокард); Мескалито (1973, Портер, Стив Саттон, Хью Бертон және С. Нельсон); Тынық мұхитының қабырғасы (1975, Джим Бридуэлл, Билли Вестбей, Джей Фиске және Фред Ист); Армандар теңізі (1978, Бридуэлл, Дейл Бард және Дейв Дигельман); Веселый Роджер (1979, Чарльз Коул және Стив Гроссман); және Болат қанаттар (1982, Ричард Дженсен және Марк Смит). Бүгінде Эль-Капитанның әртүрлі қиындық деңгейлері мен қауіптіліктері бар 70-тен астам маршруты бар. Жаңа маршруттар ашылуда, әдетте бұрынғы маршруттарға қосымша немесе байланыс құрап жасалады.

Жалғыз өзі көтерілу

Сәтті жеке өрлеуден кейін Еңкейтін Мұнараны бағындырғаннан соң, Роял Роббинс Ывон Шуинард Т.М. Герберт Мюир қабырғасы бағытына көшті және 1968 жылы 10 күнде Эль-Капитанды жеке өрлеудің алғашқысын жасады. Эль-Капитанның төрт классикалық "қоршау" бағытының алғашқы жеке өрлеулерін 1969 жылы Томас Бауман "Наз" арқылы; Питер Ханн 1972 жылы Салате қабырғасында; Роберт Кейен 1982 жылы Лейтон Кор, Стив Ропер Батыс тіреу жолы арқылы; ал Беверли Джонсон 1978 жылы Купер, Болдуин, Денни Диэдрлі қабырға жолы арқылы жасады. Басқа да маңызды ерте жеке өрлеулерге 1972 жылы Джим Даннның "Космос" бағытының алғашқы жеке өрлеуі, 1972 жылы Чарли Портердің "Зодиак" бағытының алғашқы жеке өрлеуі; 1985 жылы Дэвид Миттелдің "Танжерин саяхаты"; және 1982 жылы Роб Слейтердің "Тынық мұхиты қабырғасы" кіреді. Бұл өрлеулер 7-14 күнге созылды, онда жеке өрлеуші әр кезеңді бастап, содан кейін түсіп, альпинистік жабдықты тазалап, алдыңғы арқанмен қайта көтеріліп, екінші арқанды қолдана отырып, жабдықтарды, тамақ пен суды тарту қажет болды. Алекс Хоннольд 2017 жылдың 3 маусымында Эль-Капитанды толықтай бос өрлеудің алғашқысын жасады. Ол Freerider жолы арқылы 2900 фут (884 м) көтерілуге 3 сағат 56 минут жұмсады.

Әйелдермен өрлеу

Беверли Джонсон 1973 жылғы маусым айында Дан Асеймен бірге Эль Капитанға «Мұрын» бағыты арқылы сәтті көтерілді. 1973 жылғы қыркүйекте Беверли Джонсон мен Сибилл Хехтель әйелдердің алғашқы тобы болып, «Салат қабырғасының» алғашқы он сатысын басып, «Мьюр қабырғасы» арқылы Эль Капитанның ортаңғы бөлігінен өтіп, «Мұрын» бағытының жоғарғы сатысында аяқтады. 1977 жылы Молли Хиггинс пен Барб Истман «Мұрынға» көтеріліп, Эль Капитанға көтерілген әйелдердің екінші тобы және «Мұрын» арқылы көтерілген алғашқы әйелдер болды. 1978 жылы Бев Джонсон «Диэдр қабырғасына» көтеріліп, Эль Капитанға жеке өзі шыққан алғашқы әйел болды. 1993 жылы Линн Хилл «The Nose» (IV 5.14a/b) бағытын тегін көтерілудің алғашқысын ұйымдастырды. Хейзел Финдлей Эль Капитанға үш рет тегін көтерілді, оның ішінде 2011 жылы «Алтын қақпаға» бірінші әйел ретінде көтерілді, 2012 жылы «Пре-Мюир қабырғасына» бірінші әйел ретінде көтерілді, 2013 жылы «Freerider» және 2017 жылы «Salathe» бағыттарын үш күндік көтеріліспен бағындырды. Эль Капитанға көтерілген ең қарт әйел – Алекс Хоннольдтың анасы Дирдре Воловник. Ол 2017 жылы Эль Капитанға көтерілген ең қарт әйел болған кезде 66 жаста болды, кейіннен өзінің рекордты бұзып, 2021 жылы 70 жасқа толғанда Эль Капитанға көтерілген ең қарт әйел болды. 2019 жылғы 12 маусымда 10 жасар Селах Шнайтер «The Nose» бағыты арқылы Эль Капитанға көтерілген ең жас адам болды. 2020 жылғы 4 қарашада америкалық Эмили Харрингтон бір күнде Эль Капитанға тегін көтерілген төртінші әйел және «Алтын қақпа» бағыты арқылы мұны жасаған төртінші адам (және бірінші әйел) болды.

Еркін өрлеу

Кез келген қирамайтын бетке жеткілікті табандылық пен бұранда тесігі жасау арқылы көтерілуге болатыны белгілі болған соң, кейбір альпинистер Эль-Капитанның тегін немесе минималды көмекпен өтілетін бағыттарын іздеуді бастады. 1979 жылы Рей Жардин мен Билл Прайс Вест-Фейс бағытына тегін шықты; бірақ Жардин және басқалардың көптеген әрекеттеріне қарамастан, The Nose тағы он төрт жыл бойы тегін өтуге қарсы тұрды. Дегенмен, Эль-Каптың басты бағытының бірінші тегін өтілуі – The Nose емес, Салат қабырғасы болды. Тодд Скиннер мен Пол Пиана 1988 жылы 9 күн ішінде алғашқы тегін өтілуді жасады, бұл бағытты 30 күн жұмыс істегеннен кейін (Йосемити ондық жүйесі бойынша 5.13b бағасымен) іске асырды. The Nose – тегін өрмелеуге арналған екінші маңызды бағыт. The Nose-тағы екі қиындық, "Ұлы шатыр" (5.13c бағасымен) және "Өзгермелі бұрыштар" (5.14a/b бағасымен) бағытты тегін өтуге кедергі келтірді. 1993 жылы Линн Хилл The Nose-ты тегін өтуге жақын келді, Ұлы шатырдан өтіп, VI лагеріне дейін түспей жетті, бірақ тек өзгермелі бұрыштардағы маңызды саусақ тірегіне кірген питон тоқтатып қойды. 2005 жылдың 14 қазанында Томми Колдуэлл мен Бет Родден, сол кезде күйеу-әйел, үшінші және төртінші адам (және алғашқы жұбайлар) болып The Nose-ты тегін өтті. Олар көтеріліске төрт күн жұмсады, әр альпинист кезегімен әр қиындыққа тегін өрмелеп, жетекшілік етті немесе соңынан ерді. Екі күннен кейін Колдуэлл 12 сағаттан кем уақытта The Nose-ты тегін өтті. Колдуэлл екі аптадан кейін қайта оралып, бір күнде Эль-Капитанға екі рет тегін өрмеледі, Родденмен The Nose-ты аяқтады, содан кейін төмен түсіп, Freerider-ді 23 сағат 23 минуттың ішінде бастап кетті. 2015 жылдың 14 қаңтарында америкалық альпинисттер Томми Колдуэлл мен Кевин Йоргесон Эль-Капитанның оңтүстік-шығыс бетіндегі (Таңғы шамшырақтың қабырғасы деп белгілі) бағыттың алғашқы тегін өтілуін аяқтады, оны Таңғы серуен деп атады. Көтеріліс 19 күнге созылды және әлемдегі алғашқы көп қиындықтан тұратын бағыт болды. 2016 жылдың қараша айында чех альпинисті Адам Ондра Таңғы серуенді 8 күнде қайтадан өтті, барлық қиындықтарды өзі жетекшілік етіп басып өтті. 2016 жылы Пит Уиттакер Эль-Капитанның Freerider бағытын бір күнде толығымен тегін және арқанмен жеке өрмелеген алғашқы адам болды. Ол 11 қараша күні сағат 15:02-де бастап, 12 қараша күні сағат 11:08-де аяқтады, барлығы 20 сағат 6 минутқа созылды.

Еркін соло

Еркін жалғыз өрлеу – альпинистер арқан, қаушақ немесе басқа да қорғаныш жабдықтарын қолданбайтын тауға көтерілу түрі. Бұл альпинисттерді тек жеке дайындықтарына, күштеріне және шеберліктеріне сүйенуге мәжбүр етеді. 2017 жылдың 3 маусымында Алекс Хоннольд Эль-Капитанды еркін жалғыз өрлеудің тұңғыш рет жасады. Ол Freerider бағытымен 3 сағат 56 минутта көтерілді, сағат 5:32-де басталып, сағат 9:28-де шыңға жетті. Бұл өрлеу 2018 жылғы «Free Solo» деректі фильміне түсірілді.

Жылдамдықпен көтерілу

Соңғы жылдары «Нұсқау» биіктігіне жылдам көтерілу рекорды бірнеше рет ауысты. Қазіргі екі сағаттан кем уақыттағы рекорд – 1:58:07, ол 2018 жылдың 6 маусымында Алекс Хоннольд пен Томми Колдуэлл жасады, ал оған дейін сол күндері тағы екі рекордық көтеріліс болған еді. 2014 жылдың 23 қазанында Майян Смит Гобат пен Либби Саутер 4:43 уақытпен әйелдер командасы арасындағы жылдамдық рекордын жаңартты.

Ағашқа көтерілушілердің өлімі

1905 және 2018 жылдар аралығында Эль-Капитанға көтерілу кезінде отыздан астам адам қаза тапты, олардың ішінде тәжірибелі альпинистер де болды. Сыншылар соңғы кезде қаза болғандардың көбеюін (2013 жылдан 2018 жылға дейін бес адам қаза тапты) уақыт бойынша жылдам көтерілуге байланысты бәсекелестіктің күшеюіне, әлеуметтік желілерде танымалдыққа және "жабдық өндірушілермен немесе жарнама берушілермен келісімдерді ұтып алу үшін бәсекелестікке" байланысты деп санайды.

БАС секіру

Эль Капитанның базалық секіру тарихы даулы, ал Ұлттық саябақтар қызметі осы амалды тыйым салатын қылмыстық ережелерді қабылдады. Майкл Пелки мен Брайан Шуберт 1966 жылғы 24 шілдеде Эль Капитаннан алғашқы BASE секіруін жасады. Екеуі де секіру кезінде сүйектері сынды. 1970 жылдары, жақсырақ жабдықтар мен дайындық арқасында, көптеген BASE секірушілер Эль Капитаннан сәтті секірулер жасады. 1980 жылы Ұлттық саябақтар қызметі BASE секіруге рұқсат беруді сынап көрді. Алғашқы рұқсат етілген BASE секіруін 1980 жылғы 4 тамызда Лагуна Бичтен Дин Вестгаард жасады. Бұл заңды секірулердің нәтижесінде ешқандай ауыр жарақат немесе қаза болған жоқ. Он апталық сынақтан кейін Ұлттық саябақтар қызметі рұқсат беруді тоқтатты және Эль Капитаннан барлық BASE секірулерді тоқтатты. 1999 жылғы 22 қазанда BASE секіруші және каскадер Жан Дэвис бес секіруші қатысқан наразылық акциясы аясында жасалған секіру кезінде қаза тапты. Бұл шара Франк Гамбалидің қазасына наразылық білдіру үшін ұйымдастырылды, ол аман-есен қонған, бірақ саябақ рейнджерлерінен қашып бара жатқанда суға батып кеткен, сондай-ақ BASE секіру қауіпсіз жүзеге асырылуы мүмкін екенін көрсету мақсатында болды.

Ақшалай

Ел Капитан 2010 жылы Американың көркем кварталдары сериясының бір бөлігі ретінде АҚШ-тың 25 центтік монетасында бейнеленген.

Фильмде

"Жұлдыздар жолы V: Соңғы шекара" фильмінің бастапқы титрлерінде Уильям Шатнер сомдаған Джеймс Т. Кёрк Эль-Капитан тауын жалғыз өзі, қоршау құралдарысыз көтерілуге тырысады.

Технологияда

Apple компаниясы macOS-тың 12-ші маңызды жаңартуын Эль-Капитан деп атады.

Музыка саласында

"El Capitan" – шотландтық Idlewild рок-тобының төртінші студиялық альбомы "Warnings/Promises" (2005) альбомынан шыққан ән. Ол 2005 жылдың 11 шілдесінде альбомның үшінші синглы ретінде жарық көрді және Ұлыбритания сингл чартында 39-шы орынға ие болды. [2]