Қоңыржапырақ тәрізділер орнығы (Qongyrjapyraq tärіzdelіler ornıǵı)

Кіріспе

Құрылыс папоротниктер

Циатеалдар тәртібі, көбінесе ағаш тәрізді папоротниктерді қамтиды, папоротниктер класының, Полиподиопсиданың таксономиялық тәртібі болып табылады.

Сипаттама

Циатеалдар молекулалық талдау арқылы монофилеттік екені дәлелденгенімен, бүкіл топқа тән ерекше морфологиялық белгілер жоқ. Көпшілігі, бірақ барлығы емес, «ағаш папоротниктері» деп аталатын бұл топтың мүшелері ағаш папоротнигінің мінез-қалпына ие: қауырсыны ірі, ағаш тәрізді болып келеді және жер астында немесе жер бетінде көлденең жатпай, ағаш діңі сияқты тік тұрады, жапырақтарынан тұратын қалың шоғыр құрайды. Бұл ерекшелік Dicksoniaceae және Cyatheaceae тұқымдастарында ең жақсы көрінеді. Циатеалдардан басқа, басқа топтардағы кейбір папоротниктерді де ағаш папоротниктері деп санауға болады, мысалы, Osmundaceae тұқымдасының Leptopteris және Todea түрлері биік бойда қысқа сабақтарға жете алады. Blechnum және Sadleria туыстарындағы кейбір түрлерді де терминнің кең мағынасында ағаш папоротниктері деп қарастыруға болады. Барлық папоротниктер сияқты, ағаш папоротниктері де жапырақтарының астыңғы жағындағы спорангийлерде дамитын споралар арқылы көбейеді. Ағаш папоротниктерінің жапырақтары көбінесе өте үлкен және көп бөлікті болып келеді, бірақ кем дегенде бір түрінде жапырақтары бүтін (бөлінбеген) болады. Ағаш папоротниктерінің жапырақтары цирцинатты вернацияны көрсетеді, яғни жас жапырақтары өскен сайын иіліп, жазылатын орам түрінде пайда болады. Гүлді өсімдіктерден айырмашылығы, ағаш папоротниктері өскен сайын жаңа ағаш тінін жасамайды. Олардың сабағы талшықты тамырлардың кеңейе түсетін массасымен тіреледі. Кейбір туыстарды (мысалы, Dicksonia және Cibotium, сондай-ақ кейбір Cyathea) сабақтың қалған бөлігінен жоғарғы бөлігін кесіп алып, қайта отырғызу арқылы көшіруге болады. Егер отырғызылған жоғарғы бөлігі ылғалды сақталса, келесі жылы жаңа тамыр жүйесі өседі. Тамырлар зақымдалмаған күйде қазылған жағдайда көшіру сәтті болады. Тасманиялық Dicksonia antarctica (бақшаларда ең көп кездесетін түр) ағаш басына зақым келсе, өледі, өйткені барлық жаңа өсімдер сол жерде пайда болады. Бірақ D. squarrosa және D. youngiae сияқты басқа да шоғырлы ағаш папоротниктері, түбірден шыққан бүршіктерден немесе тірі сабақтың бойынан шыққан «жас өсімдіктерден» жаңаруға қабілетті. Ағаш папоротниктері жиі жабайы табиғатта құлап түседі, бірақ жаңадан тамырланып, тік өсуді қайта бастайды. Ағаш папоротниктерінің саны шамамен мыңға жетеді. Жаңа Гвинеядағы әрбір ботаникалық зерттеуде жаңа түрлер табылып жатса да, соңғы ғасырда адамның қызметінен ормандардың қысымға ұшырауы салдарынан оның ареалындағы көптеген түрлер жойылып кетті.

While the Cyatheales have been shown to be monophyletic through molecular analysis, no prominent morphological characteristics are common to the entire group. Though loosely referred to as "tree ferns", most but not all members of the order possess the characteristic tree fern morphology: the rhizome is massive, woody, and rather than creeping horizontally below or on the ground, it stands erect and above ground, like a tree trunk, bearing a crown of fronds. This habit is most evident in families Dicksoniaceae and Cyatheaceae. Outside of the Cyatheales, a few ferns in other groups could be considered tree ferns, such as several ferns (Leptopteris and Todea) in the family Osmundaceae that can achieve short trunks under tall. A few species in the genera Blechnum and Sadleria could also be considered tree ferns in a liberal interpretation of the term. Like all ferns, tree ferns reproduce by means of spores developed in sporangia on the undersides of the fronds. The fronds of tree ferns are usually very large and multiple pinnated, but at least one type has entire (undivided) fronds. The fronds of tree ferns also exhibit circinate vernation, meaning the young fronds emerge in coils that uncurl as they grow. Unlike flowering plants, tree ferns do not form new woody tissue in their trunk as they grow. Rather, the trunk is supported by a fibrous mass of roots that expands as the tree fern grows. Some genera — for example Dicksonia and Cibotium, and some Cyathea — can be transplanted by severing the top portion from the rest of the trunk and replanting it. If the transplanted top part is kept moist it will regrow a new root system over the next year. The success rate of transplantation increases if the roots are dug up intact. If the crown of the Tasmanian tree fern Dicksonia antarctica (the most common species in gardens) is damaged, it will die because all new growth occurs there. But other clump forming tree fern species, such as D. squarrosa and D. youngiae, can regenerate from basal offsets or from "pups" emerging along the surviving trunk length. Tree ferns often fall over in the wild, yet manage to reroot from this new prostrate position and begin new vertical growth. The number of tree fern species is likely to be around a thousand. Although new species are discovered in New Guinea with each botanical survey, many species throughout its range have become extinct in the last century as forest habitats have come under pressure from human activities.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ағаш папоротниктері тропикалық және субтропикалық аймақтарда, сондай-ақ Оңтүстік Африка, Австралия, Испания, Португалия, Жаңа Зеландия және басқа да жақын аралдарда өседі; кейбір туыстар одан да кеңірек таралған, мысалы, Оңтүстік Еуропадағы Culcita. Көптеген папоротниктер споралар арқылы көбейтілуіне байланысты кеңінен таралуға қабілетті болса да, ағаш папоротниктері көбінесе шектеулі ареалда кездеседі. Бұл олардың түрлерін жергілікті орманды жоюдың салдарына одан да осал етеді. Түрлердің неліктен кеңірек таралмағаны белгісіз, әсіресе олардың жеткілікті биіктігі жел ағынымен спораларын тарату мүмкіндігін арттыратынын ескерсек.

Қорғау

Жапайы шошқалар мәселе тудыратын жерлерде, мысалы, кейбір Гавай аралдарының жаңбырлы ормандарында, олар ағаштей папоротниктерді құлатып, крахмалды шөбін іздеп, өсімдіктің өлуіне себеп болады.