Кіріспе

Датук (немесе оның варианттары Дато немесе Дату) – Бруней, Индонезия және Малайзияда кеңінен қолданылатын малай титулы, сондай-ақ Индонезияның Батыс Суматрадағы Минангкабау халқының дәстүрлі атағы. Датук әйелі – Датин.

Шығу тегі

Датук атағын атаған ең көне тарихи жазбалар – Индонезияның Палембанг қаласындағы Телага Бату сияқты VII ғасырдағы Шривиджай жазулары, олар кішігірім патшаларды немесе тәуелді патшаларды сипаттау үшін қолданылған. Ежелгі малай тілінде бұл термин аймақтық басшыны немесе ақсақалды білдіріп, "dātu" деп аталды, ол Кедатуан деп аталатын ауылдар (кампунгтер) жинағын басқаратын басшы еді. Шривиджая империясы – Шривиджая Махараджасының орталық басқаруына адалдық (персумпахан) ант берген датулермен басқарылатын елді мекендер, ауылдар және портерден тұратын желі немесе мандала ретінде сипатталды. Раджа және махараджа сияқты үнділік атақтардан өзгеше, "датук" термині Филиппинде "дату" түрінде де кездеседі, бұл оның ортақ австронезиялық тегін көрсетеді. "Кадатван" немесе "кедатон" терминдері датук тұратын орынды білдіреді, ол "кератон" және "истанаға" балама болып табылады. Кейінгі Матарамдық жава мәдениетінде "кедатон" термині "кератонның" ішкі, жеке кешенін, яғни патша мен оның отбасының тұрғын үй кешенін білдіру үшін қолданыла бастады.

Құрметті атағы

Бруней мен Малайзияда Датук немесе Дато әр елдің ордендерімен (даржа кебесаран) байланысты. Жалпы, бұл белгілі бір құрмет ордендері табыс етілгенде адамға берілетін атақ немесе атақтың алдынан қосылатын сөз. Орденді беру құқығы елдің егемендігіне (Брунейдегі сұлтан, Малайзиядағы Янг Ди Пертуан Агонг – федералды ордендер үшін), сондай-ақ Малайзия штаттарының салтанатты басшыларына (штаттық ордендер үшін) тиесілі. "Датук" және "Дато" сөздерінің қолданылуындағы айырмашылық мынадай: "Датук" атағын Янг Ди Пертуан Агонг және Янг Ди Пертуа Негери – мұрагерлік емес Малайзия штатының басшысы, оны штат заң шығару органы тағайындайды, береді. Ал "Дато" атағын Брунейдің және кейбір Малайзия штаттарының патшалық басшысы, сондай-ақ Малайзияның Негери Сембилан штатының патшалық басшысы Ямтуан Бэсар табыс етеді. Орденді өздігінен алған әйелге "Датук" немесе "Дато" сөзінің орнына "Датин" атағы берілуі мүмкін. Дегенмен, әйелге еркек атағы да берілуі мүмкін. Датук немесе Дато атағын алған адамның әйеліне "Датин" атағы беріледі. Алайда, мұндай атақ алған әйелдің күйеуіне Датук атағымен байланысты ешқандай атақ берілмейді. Ұлыбритания азаматына Ұлыбританияда шетелдік немесе Достастық ордендерімен байланысты атақтарды пайдалануға рұқсат жоқ. Яғни, Датук немесе Дато атағы бар адамды "Сэр" деп атауға болмайды, тек берілген атағымен ғана атау керек. 1808 жылы қазіргі Таиландтағы Сонгхла сұлтаны Таджуддиннің бас кеңесшісінің Датук Махараджа есімді кеңесшісі/канцлері болған. Бұл атақтың ертеде қолданылғанын көрсетеді.

Миңкаңбақ дәстүрі

Индонезияда датук – дәстүрлі қауымның, әсіресе малай және минангкабау халқының құрметті атағы. Ол дәстүрлер мен қоғамдық мәселелермен айналысатын қауым басшысына берілетін атақ ретінде танылады. Индонезиядағы атақтар Малайзия мен Брунейде мойындалмайды. Минангкабау дәстүрінде Датук (немесе Датук) – минангкабау тілінде сөйлейтін халықтың немесе тайпаның келісімімен берілетін дәстүрлі, құрметті атақ. Датук атағы жергілікті дәстүрлі басшылар (Керапатан Адат Нагари) тарапынан бекітіледі. Бұл атаққа зор құрмет көрсетіледі және тек минангкабау еркектеріне ғана беріледі, олар белгілі бір тайпаның дәстүрлі басшыларының немесе пэнгулудың (әлеуметтік қайраткерлердің) мүддесін қорғайтын тұлғаларға айналған. Атақ берілген кезде, оны дәстүрлі рәсім (Малева Гала) және тоймен тойлайды. Басқа малай дәстүрлерінен айырмашылығы, минангкабауда датук атағы аналық желі бойынша мұраға беріледі. Датук қайтыс болғанда, оның атағы анасының жақын туысы – бауырына немесе жүрегіне беріледі. Егер ана жағынан туысы болмаса, рудың келісімімен басқа ру мүшесіне берілуі мүмкін. Тоба-Батак халқының дәстүрінде дату – өзінің "пустаха" кітабы арқылы болашақты болжайтын және сиқыр өнерін үйрететін дін қызметкері.