Кіріспе
Антибиотикалық дәрі-дәрмек
Дапсон, сондай-ақ 4,4' сульфонилдианилин (СДА) немесе диаминодифенил сульфон (ДДС) деп те аталады, – мақал-дәмекенді емдеу үшін рифампицин және клофазиминмен бірге қолданылатын кең таралған антибиотик. Бұл пневмоцист пневмониясын емдеу және алдын алу үшін, сондай-ақ иммундық функциясы нашар адамдарда токсоплазмоздың алдын алу үшін екінші қатарлы дәрілік зат. Дапсон жергілікті түрде және ауыз арқылы қолдануға болады. Ауыр жағынқы әсерлерге қан жасушаларының азаюы, әсіресе глюкоза-6-фосфат дегидрогеназа (G6PD) жетіспеушілігі бар адамдарда қызыл қан жасушаларының ыдырауы, немесе гиперсезімталдық, сондай-ақ терідегі әртүрлі бөртпелер жатады. Ауызға қабылдауға арналған түрі жалпы қолжетімді препарат ретінде сатылады және қымбат емес.
Инфекциялар
Дапсон көбінесе махауды емдеу үшін рифампицин және клофазиминмен бірге қолданылады. Ауыз арқылы қабылданатын дапсон орташа және ауыр акне вульгаристі емдеуге қолданылған алғашқы препараттердің бірі болды, және қазір де ауыр жағдайларды емдеу үшін кейде тағайындалады. Дапсонның сыртқы қолдануға арналған түрі де тиімді, сондай-ақ жанама әсерлері аз болуы мүмкін. Пириметаминмен бірге қолданудың безгектің алдын алуға көмектесетіні әлі анық емес.
Аутоиммунды ауру
Терідегі эрифематоздық қызыл жұқпа. Дапсон орташа, ауыр немесе емге жақын емес терiс қызыл жұқпасы бар адамдарға тиімді және қауіпсіз. Идиопатиялық тромбоцитопениялық пурпура. Дапсон идиопатиялық тромбоцитопениялық пурпурамен ауыратын адамдарға глюкокортикоидтарды азайту үшін қосымша ем ретінде тиімді және қауіпсіз, ал антиядролық антиденелері бар адамдарға даназол немесе интерферон альфадан артық таңдалады. Созылмалы спонтанды ұрттық. Дапсон антигистаминдер мен басқа да бірінші қатарлы препараттар тиімсіз болған созылмалы спонтанды ұрттықпен ауыратын адамдарға екінші қатарлы ем ретінде тиімді және қауіпсіз. Полихондриттің қайталануы. Клиникалық сынақтар жүргізілмеген, бірақ дапсонның 25 мг/күннен 200 мг/күнге дейінгі дозада қайталамалы полихондритті емдеуде тиімді екенін көрсететін көптеген жағдайлар туралы хабарламалар бар.
Басқа
Дерматит герпетиформды глютенсіз диетамен бірге қолдану. Дапсон – эритемді көтерілген діутинді емдеуге ұсынылатын препарат, себебі шолу көрсеткендей, ауыз арқылы қабылданатын дапсонның өзі аурудың 80% алғашқы жағдайларында тиімді болып табылады. Алайда, дапсонның қауырсыңқы жағынқы әсерлері болуы мүмкін, сондықтан кейде стероидтар немесе басқа антибиотиктер қолдану керек, бірақ бұл балама емдеулер әлдеқайда аз тиімді. 2015 жылғы тамыздағы шолу дапсонның жалпыланған гранулома аннулерына қарсы тиімді екенін көрсетеді. Дапсон бояуларды сіңіретін полимерлерді жасауда мономер ретінде қолданылады.
Қарсы көрсетілімдер мен сақтық шаралары
Порфирия, анемия, жүрек аурулары, өкпе аурулары, ВИЧ инфекциясы, G6PD жетіспеушілігі және бауыр функциясының бұзылуы бар адамдар дапсон қолданғанда қолайсыз әсерлерге бейімделу қаупі жоғары. Бұл – ауыр терілік қолайсыз реакциялардың (SCAR) бір түрі, онда SCAR синдромы, әсіресе DRESS синдромы немесе DRESS синдромына ұқсас реакция дамуы мүмкін.
Қан
Гемолиз – дозаға байланысты болғанымен, дапсонмен емделген пациенттердің шамамен 20%-інде кездесетін ең маңызды жағымсыз әсер. Ол гемолитикалық анемия және метгемоглобинемияға алып келуі мүмкін. Глюкоза-6-фосфат дегидрогеназа жетіспеушілігі бар пациенттерде бұл жағымсыз әсер жиірек және ауыррақ болады, осы себепті дапсон құрамындағы антималяриялық комбинация – Лапдап клиникалық қолданыстан алынып тасталды. Ана сүті арқылы дапсонға байланысты жаңа туған нәрестеде гемолиз жағдайы тіркелген. Дапсонды жеке қолданғанда агранулоцитоз сирек кездеседі, бірақ малярияға қарсы профилактика үшін жүргізілетін комбинирленген емдеу кезінде жиірек кездеседі. Ақ қан жасушаларының қалыптасуындағы бұзылыстар, соның ішінде апластикалық анемия сирек кездеседі, бірақ дапсонмен емдеуге байланысты болатын өлім жағдайларының көпшілігінің себебі болып табылады. Метгемоглобинемия стандартты дозада (100 мг/күн) ұзақ мерзімге дапсонмен емделген пациенттердің шамамен 15%-інде кездеседі. Метгемоглобинемияны тікелей анықтауға тек арнайы көп толқынды оксиметрлер (CO оксиметрлері) ғана мүмкіндік береді. Артериялық қан газы талдауының нәтижесі мен стандартты пульсоксиметр көрсеткіштері арасындағы айырмашылық ("қанығу қашықтығы") болған жағдайда метгемоглобинемия күдігі тууы мүмкін.
Бауыр
Өндіруші токсикалық гепатит және холестаздық сары ауру туралы хабарлаған. Бұл уытты реакциялар дапсонға жоғары сезімталдық синдромының (SCAR түрі, жоғарыда сипатталған) немесе дапсон синдромының (төменде сипатталған) құрамында да дамуы мүмкін. Цитохром P450 2C19 изоферментімен түзілетін дапсон метаболиттері препараттың метемоглобинемия тудыратын қосымша әсерімен байланысты.
Тері
Жергілікті түрде қолданғанда дапсон жеңіл тері тітіркенуіне, қызарған теріге, құрғақ теріге, күйдіретін сезімге және қышуға себеп болуы мүмкін. Бензоил пероксидті препараттармен бірге қолданғанда, теріде уақытша сары немесе қызғылт түсті өзгерістер пайда болуы мүмкін.
Дапсонға сезімталдық синдромы
Кейбір науқастарда жоғары сезімталдық реакциялары пайда болуы мүмкін. Бұл реакция бірнеше дәрі-дәрмек қабылдап жатқан науқастарда жиірек кездесуі мүмкін. Реакция әрқашан бөртпемен бірге жүреді, сондай-ақ қызба, сарғау және эозинофилия да болуы мүмкін, бұл SCAR реакциясының, атап айтқанда DRESS синдромының (жоғарыда қараңыз) бір белгісі болуы ықтимал. Әдетте, бұл симптомдар ем басталғаннан кейінгі алғашқы алты апта ішінде пайда болады немесе мүлдем пайда болмайды, ал кортикостероидтармен емдеу арқылы жақсаруы мүмкін.
Әрекет ету механизмі
Дапсон бактерияға қарсы препарат ретінде бактериялардың дигидрофоль қышқылының синтезін дигидроптероат синтетаза ферментінің белсенді орны үшін пара-аминобензоатпен бәсекелесіп тежейді, соның салдарынан нуклеин қышқылының синтезін тоқтатады. Дапсоннан құрылымдық тұрғыдан ерекшеленсе де, антибактериялық препараттардың сульфанамид тобы да осы қағида бойынша әрекет етеді. Қабынуға қарсы әсері ретінде дапсон полиморфонуклеоциттердегі миелопероксидазаның H2O2 және галидтерге байланысты цитотоксикалық жүйесін тежейді. Нейтрофилдер бактерияларды жою үшін қолданатын тыныс алу фазасында миелопероксидаза сутек пероксидін гипохлор қышқылына (HOCl) айналдырады. HOCl – нейтрофилдер өндіретін ең күшті тотықтырғыш, ол қабыну кезінде тіндерге айтарлықтай зақым келтіруі мүмкін. Дапсон миелопероксидазаны белсенді емес аралық күйде ұстап, ферментті қайтымды түрде тежейді. Бұл гипохлор қышқылының жиналуын болдырмайды және қабыну кезінде тіндердің зақымдануын азайтады. Миелопероксидазаның тежелуі Альцгеймер ауруы және инсульт сияқты нейродегенеративті аурулардағы қабынуды азайту үшін нейрондарды сақтау механизмі ретінде де қарастырылған. Дапсонның қабынуға қарсы және иммуномодуляциялық әсерлері дерматит герпетиформды емдеудегі оның әсер ету механизмі деп есептеледі. Дапсон – иіссіз, ақ немесе қаймақ түсті кристалл ұнтақ, аздап ащы дәмді.
Ашылу
ХХ ғасырдың басында неміс химигі Пол Эрлих кейбір бояулардың микробтарды өлтіру қабілетіне негізделген таңдамалы уыттылық теориясын дамытып жатты. Кейінірек Нобель сыйлығын жеңіп алған Герхард Домагк 1932 жылы антибактериялық пронтосил қызылы (сульфонамидокризоидин) ашып, маңызды табысқа жетті. Осы процестегі химиялық заттарды одан әрі зерттеу сульфа препараттары мен сульфондық терапияға жол ашты, біріншіден, Даниэль Бове мен оның Пастер институтындағы тобы (1935) пронтосилдің белсенді компоненті – сульфаниламидті тапты, содан кейін Эрнест Фурно Францияда және Гладвин Баттл Ұлыбританияда дербес түрде дапсонды ашты.
Маларияға қарсы дәрілерде қолдану ұсынылады
Африкадағы дәріге төзімді безгектің таралуы жаңа, төмен құнды антималяриялық препараттарды дамытуға түрткі болды. Безгекті қоздыратын Плазмодиум түрлерінің бірі – Плазмодиум фальципарумы, хлороквинге және сульфадоксин/пириметаминге, безгекті емдеудегі ең көп қолданылатын екі препаратқа төзімділік танытты. Артемизинин – тағы бір антималяриялық препарат, ол 1980 жылдары жасалған, бірақ кең ауқымды қолдану үшін тым қымбат болды. Осының нәтижесінде GlaxoSmithKline компаниясы хлорпрогуанил мен дапсоннан тұратын комбинациялық препарат – Lapdap-ты жасады. Lapdap 2003 жылдың қазан айынан бастап Ұлыбританияда тіркелді. 2016 жылдың ақпан айында FDA 7,5% дапсон гелін бекітті. Бұл жоғары концентрациядағы препарат 5% құрамының күніне екі рет қолданылуына қарағанда, күніне бір рет қолдану артықшылығына ие.
Басқа қолданыстар
4,4 Диаминодифенил сульфоны эпоксидті шайырлар және иминге негізделген витримерлер сияқты материалдарды қатайтушы зат ретінде де қолданылады, мысалы баспа тізбектері, жабыстырғыштар және жабындарда. Эпоксидті жүйелерде қолдану әдетте жоғары шыны тәрізді температураға ие шайырды қамтамасыз етеді.