Кіріспе

Француз сарбазы және дипломаты (1530–1579)

Франсуа де Монморенси, Монморенсидің 2-герцогі (17 шілде 1530 – 6 мамыр 1579) – француз аристократы, губернатор, дипломат және Италия соғыстарының соңғы және Францияның діни соғыстарының бастапқы кезеңдеріндегі әскери қызметкер. Корольдің сүйіктісі Анн де Монморенси мен Савойяның Мадленің ұлы Монморенси саяси мансабын 1547 жылы Генрих II-нің тәж киюі кезінде бастады. 1551 жылы Италия соғыстары қайта басталғанда ол Кьериді басып алды, Метцтің атақты қорғанысына және Теруанн қорғанысына қатысты. Соңғы шайқаста императорлық әскерлер оны тұтқынға алып, құны үшін ұсынды. 1556 жылы Францияға оралғанға дейін ол үш жыл тұтқындықта болды. Қақтығысқа дереу оралып, француз армиясы талқандалған және әкесі тұтқынға алынған апатты Сен-Кентен науқанына қатысты. Пикардияда лейтенант болып қызмет еткеннен кейін Генрих II-нің өлімінен кейін ол артықшылыққа ие болды, жаңа Гиз режимі Монморенси отбасына гран-маэстр титулын тартып алғаны үшін Монморенсиге маршал жезшесін сыйлады. 1556 жылы тұтқындықтан оралғаннан кейін, оған Иль-де-Франс және Париж губернаторының екі мәртебелі лауазымы берілді. Ол өмірінің соңына дейін осы лауазымдарда болды, елордада қуатты база құрды. Әкесі босатылғаннан кейін оның жасырын некеге тұрғанын білгенде ашуланып, Монморенси патшаның қызы Диана де Франсқа үйленуі үшін келісімді бұзуға мәжбүр болды. Иль-де-Франс губернаторы ретінде ол қаланың радикалды топтарының наразылығын тудырған орташа католик ықпалын көрсетті, олар оны құпия протестанттыққа айыптады. Бұл оған тиімді болды, өйткені тәж толеранттылық бағытына көшті, нәтижесінде 1562 жылы протестанттық құлшылық құқығын мойындаған қаңтар жарлығы қабылданды. Алғашқы азаматтық соғыстар кезінде ол тәжге адал болды, бірақ корольдық кеңесте келісімдік позицияны ұсынды, жиі бейбіт келіссөздерге қатысты. Екінші діни соғыс кезінде ол әкесінің қаза болған Сен-Дени шайқасында шайқасты, герцог болып қалды. Осы кезеңде ол Гиздермен қақтығысты, 1563 жылы Гиз герцогін өлтірген деп айыпталған әйгілі адмирал Колиньимен одақтасты. Бұл оның губернаторлық билігіндегі қақтығысқа әкелді, өйткені қайтыс болған герцогтың ағасы, Лотарингия кардиналы Шарль қалаға күш көрсетуге тырысты, бірақ Монморенси әскерлерімен болған шайқаста жеңіліске ұшырады. Екі тарап 1566 жылы Муленде татуласуға мәжбүр болды, бірақ арадағы араздық жалғасты. Монморенси Францияны Испаниямен соғысқа тарту жөніндегі Колиньидің жоспарын қолдаған соттағы жалғыз дауыс болды. Колиньи Парижде Гиз герцогының Сент-Бартоломей қырғынының бастапқы сағаттарында өлтірілгенде, Монморенси қаладан тыс, ауруға байланысты өз иеліктеріне кетіп қалған. Ол патша оның өлтірілуіне батасын бергенін білгенше, Гиздерден кек алуды ойлады. 1574 жылы Монморенси корольдің інісі Аленсонмен жақын болды және Гиз герцогының өміріне жасалған қастандыққа қатысқаны үшін айыпталды, сотты тастап, Карл IX-тан сәуірде оралуға көндірілді, бірақ Аленсонның құпияласуына қатысып, Бастилияға тасталды. Оның бауырлары соттан қашып, көтеріліске шықты, бірақ Аленсон соттан қашқан және оның босатылуын талап еткен қыркүйек айына дейін босатылмады. Түрмедегі қамауда әлсіреген ол өмірінің соңғы жылдарын сот істеріне аз қатыстырып, 1579 жылы қайтыс болды.

Отбасы

Монморенси 1530 жылы Анна де Монморенси мен Савойялық Мадленнің тұңғыш ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасының некесі жемісті болды және олар тағы төрт ұл туды: Анри I де Монморенси (1534-1614), Шарль де Монморенси Дамвилл (1537-1612), Габриэль де Монморенси (1541-1562) және Гийом де Монморенси Торе (1547-1593). Осы барлық бауырластардың өмірі француз дін соғыстарымен тікелей байланысты болды. Анна де Монморенси ынталы католик және Франсуа I патшаның сүйіктісі болды, ол оны констебль қызметіне тағайындады, сондай-ақ Генрих II патшаның да ықыласына бөенді. Ол ұлдарының католицизмге қатысты орташа көзқарастарынан және жақын туысы Гаспар II де Колиньидің протестантизмінен көңілі тоңды.

Неке

Кастро герцогінің қайтысынан кейін корольдің қызы Диана де Франс қайтадан үйленуге болатын жағдайға келді. Констебль Монморенси отбасы үшін пайдалы болу мүмкіндігін көріп, корольді оның ұлы Франсуа де Монморенсиге үйлендіруге көндірді. Өзіне таңдалған некеге мүддесіз болған Монморенси отбасына бағынбады, Екатерина Медичидің құрметті қыздарының бірі Жанна де Пьеннеге заңды міндеттеме беретін уәде берді. Констебль бұл жайттан ашуланып, екі апта бойы өз үйіне шегініп, ешкіммен сөйлеспеді. Констебль Жаннаны ұлын келісімнен босату үшін монах болуға көндіруге тырысты. Монморенси келісімді жою үшін Римге жіберілді, бірақ Папа Пауль IV бас тартты. Монморенси бұл сәтсіздікті Гиз герцогіне жабалап, герцог қатты ренжіді. Оңай жеңілмейтін Констебль Монморенси 1557 жылы әкесінің рұқсатынсыз үйленген 30 жасқа толмаған ұлын мұрадан айыруға рұқсат беретін заңның қабылдануын қамтамасыз етті. Заң кері күшпен қабылданды, сондықтан Монморенси некесін бұзуға және әкесінің таңдауымен келісуге мәжбүр болды. Ол Жаннаға хат жазып, оны өзіне деген міндеттемесінен босатып, өзі де солай істеуге шақырды. Констебль оны мемлекеттік хатшы Аллуйемен үйлендіріп, 40 000 ливр сыйлық берді. Монморенси мен Диана 1557 жылдың мамыр айында үйленді. Олар ұл тудырмады, сондықтан оның өлімінен кейін оның атын ағасы иеленді. Оның діни көзқарастары орташа болды, ал әйелі де оған осы бағытта қолдау көрсетті. Ол сарайда татулық атмосферасын құрып, күйеуінің протестантизмге деген төзімділігін қолдады.

Беделі

Брантом Монморенси туралы былай деп жазды: "Монморенси мырза батыл болғаннан басқа, ол ақылды және салмақты капитан, сондай-ақ күшті саясаткер болды. Осы себепті патша, өзінің мемлекетін аралап жүргенде [1564 жылы], оны Иль-де-Франция және Париждің губернаторы етіп тағайындады, онда ол өзінің даналығы мен тиімді басшылығын көрсетті. Өйткені ол Париж халқын азамат соғысынан әлі толық арылмаған, гугеноттарға қарсы күшті даулы және наразылыққа толы, қозғын күштер мен қызғанышқа біртіндеп толы, әрқашан қан төгіп отырған күйде тапты. Ол оларды Вендомнан келген жұмсақ былғары қолғап сияқты иілгіш және басқаруға оңай қылды, бұл патшаны қатты қуантты."

Генрих II билік құрған

Жаңа патшаның билікке келуімен Монморенси Реймстегі тәж кигізу салтанатында белгілі бір рөл атқарды. Ол және Францияның ең ежелгі барондықтарының тағы үш өкілі (Мартиг, Харкур және Туар) Сент-Реми базиликасына сапар шекті, онда Анриді майлау үшін қасиетті майларды соборға жеткізуді талап етті. Ол және басқа да ақсүйектер маңызды майлар кепіл ретінде қайтарылғанша базиликада күтіп қалды.

Италия соғыстары

Италияда Парма герцогы мен император арасындағы шиеленіс күшейген кезде француздар өз одақтастарына әскери қолдау көрсетуге дайындала бастады. Маршал Брисак Пьемонт губернаторы болып тағайындалды және әскери қолдауды басқарды. Генри алдағы қақтығыста оған көмектесу үшін әскери жасақтарды жіберді. Француз аристократиясының ең көрнекті өкілдері күштерге қосылды, олардың ішінде Гиз герцогының кіші ұлдары, Бурбон-Вендом князінің туыстары және Монморенси болды. 1551 жылы Брисак әскері Киериді басып алып, төңкеріс жасады, бұл Парманы қорғауға француз әскерін күткен императорды таң қалдырды. Франция мен Империя әзірге ресми түрде соғыс жарияламаған, екеуі де өкілдеріне көмек көрсетіп отырды, алайда бұл құпия келесі жылы ашыққа шықты. 1552 жылдың сәуір айында Монморенси Брисактың басшылығымен Италиядағы Ланцо бекінісін қоршауға қатысты, бірақ үлкен жетістікке жете алмады. Ол және басқа да жоғары шенді аристократтар даңқ іздеп оңтүстікке келген соң, Генриге қосылу үшін солтүстікке қайтып келді. Генримен бірге Ивой мен Дамвиллерді басып алуға қатысты. Метцті басып алғаннан кейін Генри Монморенси мен Вилларсты Франциямен одақтас протестант князьдеріне әскердің Германияға кіргенін хабарлауға жіберді. Мецті императордан сәтті қорғағаннан кейін Генри өзіне сенімді сезініп, осы маңызды жетістікті тойлауға берілді. Ол қалада Монморенси мен оның бауыры Дамвилльдің қатысуымен әсем шеру ұйымдастырды, олар Гиз герцогына қаланы қорғауда көмектескен еді. Император осы уақытта жаңа әскер дайындап, 1553 жылы Кале мен Фландрия арасында стратегиялық маңызға ие Теруанға шабуыл жасады. Бір ай бойы қоршауда тұрған бекініс ақыры императорлық күштердің қолына түсті, олар елді жермен-жексен етіп, 1000 тұтқынға алды, олардың ішінде қаланы қорғаған Монморенси де болды. Әдепкі, капитуляция туралы келіссөздерді жүргізу міндеті Монморенсиге жүктелді. Теруанның қирауынан кейін көп ұзамай императорлық әскер Хесдинге де осындай тағдыр дайындады. Хесдиндегі қаза тапқандардың арасында патшаның қызы Диана де Франсқа жақында үйленген Кастро герцогы болды.

Төлем

80 000 эку көлемінде талап етілді, бұл бастапқы 100 000 экудан азайтылған сома еді. Констебльге ең маңызды императорлық тұтқын, Ааршот герцогінен алынатын талап ақшасы ұлының бостандығын сатып алуға жұмсалатыны уәде етілді. 1556 жылдың мамыр айында Ааршот тұтқындықтан қашып шықты, бұл Монморенсиді аристократтық ар-ұятының бұзылуы және осыдан туындаған кіріс жоғалтуы үшін ашуландырды. Шілде айында сарайға императорлық тұтқындаушылар талап ақшасын 50 000 экуға дейін төмендетпек екені жетті, бұл констебльдің бейбітшілікке деген ықыласын одан әрі күшейтті. Тамыз айында талап ақшасы төленген соң Монморенси Францияға қайтып келді. Констебль бастапқыда зор қуанышқа бөленді, бірақ ұлының некелік жағдайы туралы білгенше.

Әкім

Констебль Монморенси өзінің ұлының Париждің басты губернаторы болуына деген ниетін сақтап, Монморенси әлі императорлық тұтқындықта болғанда, оның осы лауазымға тағайындалуын қамтамасыз етті. 1556 жылы Монморенси Франс аралының және Париж қаласының губернаторы болып тағайындалды. Бұл қызметте ол 1551 жылдан бері осы лауазымды атқарып келген туысы Гаспар II де Колиньиді алмастырды, ал Колиньи Пикардия губернаторы болып тағайындалды. Монморенси 1579 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымдарды үзіліссіз атқарып, Париж губернаторының рөлі бірнеше рет ауысты. 1561 жылы маршал Термес Париждің генерал-лейтенанты болып тағайындалды, бірақ 1562 жылдың мамырында маршал Брисакпен алмастырылды, ол өз кезегінде Монморенси қайтадан бұл қызметке кіріскенше болашақ маршал Коссемен алмастырылды. Тағы бір жағдай бойынша, 1562 жылы кардинал Бурбон Париж губернаторының қызметін атқарды. 1556 жылы тағайындалғаннан кейін, Париж қалалық кеңесі Монморенсиге ірі ақшалай сыйлық берді. Ол 200 ақсүйекпен бірге қала әкімшілігіне келді.

Қайтадан күресу

1557 жылдың қаңтар айында Гиз Италияға жорыққа шыққанда Монморенси онымен бірге болды, өзінің жасағын алып келді. Апатты Сент-Квентин шайқасында француз армиясының көп бөлігі жойылғаннан және Монморенсидің әкесі, констебль тұтқындалғаннан кейін, Монморенси француз армиясының қалдықтарын қауіпсіз жерге жеткізген капитанның бірі болды. Ол өзі шайқасқа қатысып, тұтқынға түспеді. Ол Бурдильонмен бірге екі зеңбіректі алып, Ла-Ферде Конде ханзадасы және Невер герцогы Франсуа I-мен кездесті. Монморенси Амиенге арнайы лейтенант ретінде жіберілді. Бұл оған патшалықты жалмап жатқан дағдарыс кезінде шекара аймағында әскери билік жүргізу құқығын берді. Патшаның Перонн губернаторына берген бұйрығында бұл тағайындау оған Пикардияның де-факто губернаторы ретінде әрекет етуге мүмкіндік беретіні анық болды. Темірде констебльдің жауы Гиз әулеті, бәсекелестерінен босап, Парижден соғыс күшін басқарып, 200 жыл бойы француз билігіне қарсы тұрған Кале қаласын басып алып, қарсы шабуыл жасады. 1558 жылдың мамырында жеңіске жеткен Гиз Монморенсидің орнын Пикардияда Аумале герцогы Клодқа берді. 1558 жылы констебль тұтқындан оралғаннан кейін, Гиз тағы бір рет патшаның сүйіктісінің арқасында назардан тыс қалды. Гиз герцогы билігінен айырылғанына ренжулі болып, Монморенсиді жекпе-жекке шақырып, бұрынғыдан бейтараптық танытты. Монморенси Гизді қорлау үшін ештеңе істемегенін айтып, патша мен констебльге осы оқиға туралы хабарлады. Патша Гиздің мінез-құлқына ашуланды, ал констебль оны саяси әлсіздіктің белгісі деп танып, күлді.

Бас ұста

Генрих II-нің күрт қайтыс болуынан кейін сарай төңкерісі шапшаң болды. Гиздер Францияның жаңа патшайымымен туысқандық байланыстарын пайдаланып, тәжге билігін орнатып алды. Олардың билікке жолуы Генрих II-нің сүйікті констеблінің есебінен болды. Осы мақсатта констебль ұлына беруді армандаған ұлы мастер лауазымы Гиз герцогына тартылып алынды. Дегенмен, Гиздер мұндай ықпалды магнатты толығымен жамандауға батылмады, сондықтан осы лауазымды тартып алғаны үшін отбасына өтемақы ретінде констебльдің үлкен ұлына маршал жездігі табысталды.

Амбоаздықтардың зайыбы

Амбоаз заговорларынан кейін, протестанттар патшаны тұтқындауға және оның кеңесшілерін өлтіруге тырысқанда, Монморенси мен оның әкесі Парижге дереу келді. Бұл қаланың тыныш екенін және заговорға байланысты қалада дүмпуіл тудыру мүмкіндігінің болмауын қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Қақпалар жабылды, күзет күшейтілді және тінтірулер жүргізілді. Елордада тұрақтамағандардың барлықтары келу себептерін түсіндіруі немесе 24 сағат ішінде қаладан кетуі керек болды. 1560 жылдың тамызында ол Гиздің шақыруымен өткен атақтылардың жиналысына қатысты, бұл жиналыс патшалықты қамтыған діни дағдарысқа және Генрих II қалдырған қаржылық қиындықтарға жауап ретінде ұйымдастырылды. Жиналыс діни мәселені шіркеудің жалпы жиналысына беруге, ал қаржы мәселесін реформалар жиынтығын қарастыратын Эстат-Генералға тапсыруға келісті.

Карл IX билігі

1561 жылы Монморенсидің қалыпты католик екендігі туралы қадір-қасиетке ие болғаны хабарланды, ағылшын елшісі оның «біздің дінімізге қарсы емес делінгенін» мәлімдеді. 1561 жылғы сәуірде констебль Гиз герцогымен протестантизмге қарсы бейресми одақ құрып, әкесімен келіскен кезде, Монморенси әкесіне отбасының адал достары болған ақсүйектерді оның өмір бойғы жауымен қарым-қатынас үшін тастамауға шақырды. 1561 жылғы мамырда ағылшын елшісі Монморенсидің Карлдың тұрғызылу рәсіміне қатыспағанын, себебі ол миссаға қатысудан бас тартқанын хабарлады.

Қаңтар айының жарлығы

Шарль IX тақтыға отырғаннан бастап, тәж діни төзімділікке көбірек бейімделді. Бұл 1562 жылғы қаңтардағы жарлықпен аяқталды, ол Францияда екі діннің болуына алғаш рет ресми түрде рұхсат берді. Осы жарлық Парламент тарапынан күшті қарсылыққа ұшырауы тиіс еді, себебі ол заң күшіне енуі үшін Парламентте тіркелуі керек болатын. Сондықтан Монморенси мен Наварра Парламентке оны дереу, дәстүрлі наразылық рәсімдерінсіз тіркеуге бұйрық беру үшін жіберілді. Парламент олардың талаптарын елемеді, керісінше, мәтінді зерделеп, жауабын дайындау үшін жарлықтың физикалық көшірмелерін алуды талап етті. Монморенси олардың басылып шығарылуын қадағалады және келесі аптада Парламент мүшелерінің қолына жеткізілді. Алайда, сот төрағалары бұл жағдайға риза болмады, өйткені олар жарлықты өздері таратқысы келді. Бірнеше кеңесшілер маршалға келіп, барлық таралымды оларға беруді талап етті. Олардың жағдайдың қалай дамылғанына наразылығы ақпан айындағы наразылықтарында көрінді. Соңында, 6 наурызда жарлық тіркелді. Жарлықтың тіркелуіне дейінгі соңғы күндері студенттер тобы Әділет сарайында тәртіпсіздік тудырып, егер жарлық жарияланбаса, шіркеулерді тартып алуға дейін талап етті. Монморенси мыңдаған қарулы адамдар қалаға қауіп төндіріп отырғанын хабарлады және Парламентті маңызды тәртіпсіздіктерді болдырмау үшін жарлықты дереу тіркеуге шақырды. 1563 жылғы қаңтарда Париждегі қару-жарақ қоймаларының біріндегі оқ-дәрі қоры жарылды. Қаладағы католиктер протестанттарды оқ-дәрімен қамтамасыз етуді саботаж жасады деп айыптады. Көтерілістің ядросы қалыптаса бастады, күдікпен қаралатын протестанттарға зорлық-зомбылық көрсетілді. Монморенси, қалалық прево және басқа да билік өкілдері халықты тоқтату үшін оқиға орнына асықты. Алайда, олардың күш-жігеріне қарамастан, алдағы күндері бірнеше адам қаза тапты. Екатерина астанадағы хаотикалық жағдайға қатты наразылық білдіріп, 8 ақпанда Монморенсиге халықты бақылау үшін астанаға қосымша әскерлерді кіргізуге кеңес берді.

Амбоаз бейбітшілігі

Амбоаз бейбітшілігінің шарты бойынша протестанттарға әр бейлижде бір ғибадат орыны берілді. Сот осы орындардың халық көп шоғырланған орталықтардан алыс, шағын, көзден жасырылған жерлерде таңдалуын қалады. Осы мақсатта Екатерина Монморенсиге Сенлиске, Понтуаздан алыс, жасырын жерге орынды көшіруді бұйырды. Монморенси Франция аралының губернаторы ретінде аймақтың әртүрлі бейлидегі барлық ғибадат орындарына жауапты болды. Франция бойынша шарттардың орындалуын қадағалау үшін король комиссарлар жүйесін құрды, олар Францияның әр аймағы үшін жауапты болды. Бірақ комиссарлардың жергілікті мүдделерге қарсы билігін орнатуда қиындықтар тууы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Осы себепті үш маршал – Бурдильон, Виелльвиль және Монморенсиге комиссарлардың билігін күшейтуге тиіс үлкен аймақтар берілді. Монморенсиге өзінің губернаторлық аймақтары – Пикардия, Нормандия, Шампан, Орлеан және Берри аймақтары берілді. Ол өкілеттіліктерімен Пикардияға сапар шегуден бастады. Ол келгеннен кейін корольдің билігі мойындалғанын және қалалардың жаңа жарлықтарды орындағанын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ол шекаралық қалаларды қоспағанда, халықты қарусыздандыруға жауапты болды. Бұл тағайындама Монморенсиді шаршату қаупін тудырды, өйткені ол бұрыннан-ақ губернаторлығын тәртіпте ұстаумен айналысып жатқан еді.

Патшалық саяхат

Екатерина бейбітшілік жағдайы әлі де өте нәзік екенін сезінді, сондықтан 1564 жылы сот Франция бойынша саяхат жасауға шешім қабылдады. Саяхаттың екі мақсаты болды: жас патшаның провинциялардың тәуелсіз магнаттарына билігін орнату және бейбіт келісім шарттарының орындалуын қадағалау. Алайда Екатерина соттың астанадан кетуі қалада қауіпті жағдайларға алып келуі мүмкін деп қорқыды. Осы себепті ол Монморенсимен тұрақты түрде хат алмасып тұрды. Франция бойынша саяхаттары барысында ол оған барлығы 74 хат жіберді. Оның алаңдауы негізді болды, себебі сот Лангедокта болғанда қалада Гиздер мен Монморенси арасындағы алауыздық күшейді. Монморенсидің осы кезеңде Колиньи және оның жақтастарымен ашық түрде біріккені сарай үшін үлкен мазасыздық тудырды. Саяхаттарынан Екатерина оған, қала тұрғындарының үйінде тұрмайтын барлық ақсүйектерді қаладан шығаруды талап етіп хат жазды. Монморенси Париждегі көптеген ізбасарларынан айырылуға ықыласты болмады, сондықтан ол оған өзінің билігіне араласып жатқанына шағымданды. Ол жауап ретінде Лансак пен де Гард патшаның бұйрығын орындайтынын айтты.

Қақтығыс

Бірінші дін соғысы кезінде ол өзінің ағайынына қарсы болған, бірақ бейбітшілік орнағаннан кейін Монморенси адмирал Колиньимен татуласты. Бұл оны Гиз үйімен қарым-қатынасқа түсірді, олар Колиньиді бірінші соғыстың соңғы күндері Гиз герцогының өлтірілуіне кінәлады. Ол да, әскери католик болған әкесі де оның туысын сотта қорғады. Екеуі де протестант туыстарын қорғауды дінге қатысы жоқ, отбасылық мәселе ретінде ақтады. Осы мақсатта, марқұм герцогтың ағасы, Лотарингия кардиналы Шарль қарулы сүйемелмен Парижге кіруді жоспарлады, бұл адмиралға қарсы ісін заңды жолмен жалғастыра алмағаннан кейін үстемдік береді деп үміттенді. Монморенси кардиналға қарулы түрде қалаға кіруге тыйым салды. Лотарингияның қарулы сүйемелмен саяхаттауға патшалық рұқсаты болғанымен, ол оны Монморенсиге көрсетуден бас тартты, бұл оның кіруін заңсыз етті. Сондықтан тыйымды елемей, Лотарингия және оның сүйемелі Сент-Дени қақпасы арқылы қалаға кірді және Сент-Инносент маңында Монморенси әскерлерімен болған шайқаста жеңіліске ұшырады. Монморенсиге бұл қақтығыста протестант князі Порсиан қолдау көрсетті. Осы уақытта Аумале қарсылықсыз басқа қақпадан қалаға кірді. Лотарингия өз кезегінде Аумалемен бірге Клуни қонақ үйіне шегінуге мәжбүр болды, онда оларды күлдіретін париждіктер қоршап алды, олардың оның туына астанаға кірген кезде жиналады деп үміттенгендері. Бұл шайқаста Лотарингияның бір адамы қаза тапты. Бірнеше күннен кейін олар тыныш түрде қаладан шығып кетті. Осы арада Колиньи 70 джентльменмен бірге 22 қаңтарда Парижге келді, маршалға қолдау көрсету үшін. Монморенси Париж Парламенті алдында Колиньиге шақыруын қорғап, адмирал өзінің жаулары Гизге қарсы пайдалы болған «жаңартылған діннің» қолдауын әкелгенін айтты. 1566 жылдың қаңтар айында, патшалық резиденциясы Муленде болған кезде, Екатерина Гиз және Колиньи арасындағы, сондай-ақ Гиз және маршал Монморенси арасындағы бейбітшілікті ұйымдастырды, Монморенси отбасында Колиньидің ең адал қорғаушысы. Колиньи мен Лотарингия теориялық тұрғыдан дауларын аяқтаған, бітімдік сүйіспеншілікпен алмасты. Дегенмен, бұл екі тарап арасындағы жеккөрушілікті жасыруға ғана жеткізді, ал Гиз герцогы сотка келген кезде констебль мен Монморенси кешірім сұрап, кетіп қалды. 1567 жылдың басында Париж протестанттарының Амбуаз бейбітшілігін бұзуы Екатеринаға қатты әсер етті, өйткені ол католиктердің қалада зорлық-зомбылық жасауға ниеттенгенін білді. Ол Монморенсиді қала протестанттарына «көп қарапайым өмір сүруге» нұсқау беруге шақырды. Монморенсидің ескертуі аз әсер етті, ал заңсыз қызметтер, некелер және шомылдыру рәсімдері қалада жалғасты. Констебль қартайған сайын, ол өзінің лауазымдарын табыстауды жоспарлады, констебль лауазымын ұлына беруді үміттенді, бұл Конде принці Людовик I-ге ұнады, ол өзі бұл лауазымға ұмтылды. Жетекші протестант ақсүйектердің амбициялары және испандықтардың испандық Нидерландтағы протестанттарды басу саясаты оларды тағы да бүлікке итермеледі, олар корольді Меода ұстап алу жоспарын жасады.

Екінші азаматтық соғыс

Мёу шашырандылығы сәтсіз аяқталғаннан кейін, корольді тұтқындауға ниеттенген протестант әскері оны және сарайын Парижге қашқанда қуалай берді, бірақ жолдан ұстай алмады. Конде қаланың қоршауын ұйымдастырды. Қала ішіндегі жағдай шиеленісті болды, өйткені халық ең бастысы протестанттардың қалаға шабуыл жасайды деп, содан кейін қоршау кезінде аштықтан қиналып өледі деп қорқып, ашуға толы болды. Кейбір соғысқа бейім католиктер Монморенси мен оның әкесі Констебльді, Конде әскері Шарентон-ле-Понды басып алғаннан кейін, протестанттарға көмектесіп, опасыздық жасады деп айыптады. Монморенси гарнизонға капитуляциялауға бұйрық берген деген қауесет тарады. Шындығында, Констебль мен Монморенси қазан айындағы келіссөздерде өздерінің туысы және протестанттардың басқа өкілдерімен қатысты, бірақ келіссөздер Констебльдің Колиньимен ашулы дауласуынан бұзылды. Париждегі тәртіпсіздіктердің қаупі Монморенсиді әрекет етуге итермеледі, 10 қарашада Констебль Монморенси әскерді қоршауды бұзуға шығарды, олар Сен-Дени шайқасында жеңіске жетті, бірақ Констебль шайқаста қаза тапты. Констебльдің қазасынан кейін, Монморенси патша әскерін жеңіске жеткізді. 1568 жылдың қаңтар айында Монморенси соғысты аяқтауға тырысқан комиссарлардың қатарында болды, бірақ олар келісімге келе алмады. Екінші соғыс сол жылдың наурыз айында Лонжумео бейбіт шартымен аяқталды, комиссия мүшелері өздерінің күш-жігерін сәтті аяқтады. Бейбіт шартының бірі – Конде жалдаған протестант жалдамалы әскерлеріне патшалық қазынадан ақы төленеді деген талапты қамтыды. Осы мақсатта патшалық қазынадан қаражат бөлінді, ал Монморенси мен Лонгвиль герцогы кардинал Бурбон ұсынған соманың қалған бөлігіне кепілдік беру үшін барып келді.

Үшінші азаматтық соғыс

1568 жылғы мамыр айында патшалық кеңес осы бейбітшілікті қалай сақтау керектігін талқылады. Монморенси қала халқын қарусыздандыру кезінде дворяндардың қарулы күйде қалуы қажет екенін айтты. Сонымен қатар, констебль лауазымы бос тұрғандықтан, армияның жаңа басшысы туралы да сөз болды. Екатерина енді бұл лауазымды күшті саяхаттар бағынбауын, корольдің інісі Анжу корольдіктің генерал-лейтенанты болып тағайындалсын, ал лауазым бос қалсын деп шешті. Монморенси, оның інісі Дамвиль және Виелль осы жоспарға қарсы болды, себебі жас Анжу сол кезде сарайдағы ең радикалды католиктердің өкілі еді. Монморенси жас ханзаданың соғысқа құштарлығын басу үшін оның Елизавета I-ге үйленуін қалады. 1568 жылғы қыркүйек айында өткен келесі кеңесте Рим папасының қаржылық қиындыққа тап болған мемлекетке қаржылай көмек беру туралы ұсынысын қабылдап, дінге қарсы соғысты қайта бастау мүмкіндігі талқыланды. Пікір талас қызу болды, Францияның канцлері Мишель де л’Опиталь мен Лотарингия бұл мәселе бойынша дауласты, Лотарингия ашуланып л’Опитальды протестант деп айыптады. Монморенси екеуінің арасына кірді, себебі Лотарингия қарт л’Опитальдің сақалын ұстап, оған күш қолданумен қорқытты. Талқылау соғыс жақтастарының пайдасына шешілді, Франция тағы бір азаматтық соғысқа ұшырады, бірақ үш маршал осы қақтығысқа қатысудан бас тартты. 1568 жылғы қарашада Монморенси қала милициясының капитаншаларын шақырып, олардың соңғы әрекеттерін түсіндіруді талап етті, олардың ішінде кітаптарды өртеуді ұйымдастыру және протестанттарды үйлерінде мазалау да болды. Монморенси оларды сөкпеді және егер олар патша саясатына бағынбаса, король астанаға әскер орналастыратынын ескертті. Капитаншалар бұл қауетті қабылдамады және Монморенсиге егер кеме капитаны қажетті шараларды қабылдамаса, рульге темір устайтынын ескертті. Үшінші азаматтық соғыс кезінде Монморенси өзінің туысы Колиньи мен патша сарайы арасындағы келіссөздерге делдалдық жасады, бейбіт келісімге қол жеткізуді үміттене отырып. Осы кезде ол сарайда орталық топтың мүшесі ретінде танымал болды, бұл болашақта «политик» деп аталатын, діни даулардан гөрі мемлекеттің тұрақтылығын басымдыққа қоятын топ еді. Радикалды католиктер Монморенси мен Морвильерді үшінші діни соғысты аяқтаған кеңпейілді бейбітшілік үшін кінәлады, Блез де Монлюк: «Біз оларды қайта-қайта жеңдік, бірақ оларға қарамастан патша кеңесінде олардың беделі соншалықты жоғары болды, бұл жарлықтар әрқашан олардың пайдасына шығарылды» деді.

Сен-Жермен-ан-Лей

Сен-Жермен-ан-Лай бейбіт шартының талабы бойынша, протестант Гастин отбасының өлтірілуін еске алу үшін орнатылған Гастин айқасы сияқты ескерткіштерді бұзу қажет болды. Монморенси қаланың көптеген жақтастарының сүйіктісі болған бұл ескерткіштің алынып тасталуын қадағалап отырды. Радикалды уағызшы Саймон Вигор, Монморенсиге ескерткішті сақтап қалу туралы өтініш білдірген үш делегаттың бірі болды. Халық пікірі күшейе түсті, нәтижесінде 1571 жылдың желтоқсанында оны сақтау үшін бүлік шықты. Монморенси бүлікшілдікке балта шауып, осы арқылы қатаң католиктердің оған деген жеккөрінішін күшейтіп, оны жасырын протестант деп сипаттады. Ол бүлікшілдердің бірін дарға асты, ал қалғандарын сотқа берді. Монморенси патшаға өзінің жауы Гиздердің қалада қару-жарақ жинап жатқаны туралы ескертті, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Оның басшылығымен Парижде протестанттарға қарсы зорлық-зомбылық тоқтатылғаннан кейін, белсенді париждіктер өз назарын итальяндықтар мен «сыйыршыларға» қарсы сектанттық зорлық-зомбылыққа бұрды, 1572 жылдың маусымында олардың елордада болуына қарсы бүлік шықты. 1570 жылғы бейбітшілік сондай-ақ оның сарайдағы уақытша билігін нығайтты, бұл Гиздердің беделін түсірген есебінен болды. 1570 жылдың шілдесінде ол сарайдағы дәреже үшін Майенн герцогы Карлмен күресте жеңіске жетті. 1571 жылы протестанттық қауым қонақтан өткен кезде бас киімдерін шешпегендіктен Руанда зорлық-зомбылық орын алды, нәтижесінде 40 адам қаза тапты. Монморенси патшалық әділеттілікті орнатуды қолға алды, оның барысында ол 66 адамды өлім жазасына кесті және басқаларын айыппұл төлеуге міндеттеді. Бұл көптеген католиктердің оған деген жеккөрінішін одан әрі күшейте түсті. 1572 жылдың шілдесінде Монморенси Англияға дипломат ретінде жіберілді, оның протестантизмге төзімділік танытуы оны патшаның Блуа шартын қол қою үшін таңдауына себеп болды, бұл ағылшын-француз одағын құрды. Бұл Колиньиді қуантса да, ол оны Испаниямен соғысқа жасалған алғашқы қадам деп қарады, бірақ соғысқа қарай ешқандай қимыл жасалмады. Монморенси де Испанияға қарсы соғысқа қайта оралуға ниеттенді, 1572 жылдың тамызының басында Колиньимен бірге күш-жігерге сарбаздарды жинады, бірақ кеңес оған бірауыздан қарсы шықты.

Қазалы Сент-Бартоломей

1570 жылы жасалған бейбітшілікке кепілдік ретінде Наварра мен Валуа Маргаританың үйлену тойына қатысқан Монморенси, оқиғадан екі күн өткен соң 20 тамызда қаладан шықты. Оның кетуіне себеп – ауруы және отбасына қарсы қастандықтардан сескенуі болды. Ол Колиньиге де қаладан бірге кетуге кеңес берді, бірақ Колиньи патшамен мәмілелерімен айналысып, кешікті. 22 тамызда Колиньиге қастандық жасалып, астанадағы жағдай шиеленісіп, 1571 жылы болғандай, губернатордың жағдайды бақылауға алып, тәртіпсіздікті басу мүмкіндігі болмады. 23 тамызда патшалық кеңес протестант көшбасшыларының басын кесу үшін тізім жасағанда, Монморенсинің аты да тізімге енгізілгені туралы әңгіме тарады, бірақ бұл рас болса, одан кейін алынып тасталды. Сент-Бартоломей қырғыны басталғанда адмирал Колиньинің қазасын естіген Монморенси, қаладан тыс болғандықтан, қатты ашуланды. 1570 жылы ол патшаға, егер оның туысына зиян келсе, кек алатынына уәде берген. Ол патшаның өзі бұл кісі өлтіруге жауапты емес болса ғана, осы уәдесіне қайтадан ант берді. Патша бастапқыда Колиньидің өліміне Гиз мен Шатилон арасындағы жеке дауды кінәлі деп айыптады, бірақ кейін бұл мәлімдемесінен бас тартып, өзінің бұйрығы бойынша болғанын мәлімдеді. Аристократтық ар-ұяқ талаптарына бағынып, жеке кек алудан бас тартып, Монморенси патшаға адал қызмет етуді жөн көрді. Сенлисте тұрып, ол Парижде болып жатқан қырғынның одан әрі таралуына жол бермеу үшін ықпалын қолданды. Колиньидің денесін Парижде тауып алып, оны лайықты жерлеуге қатысты. Келесі жылы Монморенси Ла-Рошельді қоршауға қатысты. Қала қырғыннан кейін көтеріліс көтерді, Монморенси патша әскерімен бірге қаланы басып беруге күш салды. Қоршау мен соғыс ақырында патшаның інісі Анжуның Одақтың патшасы болып сайлануымен аяқталды. 1573 жылдың желтоқсан айында сарайға оралған Гиз герцогы наразылығын білдіріп, дереу отставкаға шықты.

Қанағатсыздар

1574 жылдың қаңтарында, жақын досы болып отырған Монморенсидің қолдауымен Карл IX Аленсонға генерал-лейтенант лауазымын беруге уәде берді. Ақпан айында, сот Монморенсидің Шантильль қамалындағы резиденциясында болғанда, Гиз герцогы Монморенсиді өзін өлтіру үшін Вентабрен мырзасын жалдады деп айыптады. Монморенси мен Вентабрен айыптауды жоққа шығарды, алайда Монморенси енді сотта өзін жайлы сезінбей, кетіп қалды. Оның келуі Гизге қарсы соттағы қанағаттандырушы ықпалды әлсіретті. Ол кеткеннен кейін Карл Аленсонға генерал-лейтенант лауазымын беруден бас тартып, оны Гиздің туысы, Лотарингия герцогына берді. Жауабында Аленсон құрылыс салуға кірісті. 27 ақпанда сот маңында протестант күштері көрінді, олар таратылғаннан кейін, амбициялы Аленсон мен Наварра сотқа жасалған бұл қастандыққа кінәлі деп айыпталды. Папалық нунций Монморенси қастандық туралы білгенін, бірақ араласпауды таңдағанын мәлімдеді. Аленсон мен Наварра айыптауларды жоққа шығарды, бірақ Винсенге шегінген соттың қадағалауында қалды. Сәуірде Карл Монморенсиді сотқа қайта оралуға көндірді, бірақ Аленсон мен Наварраның қатысқан тағы бір қашу әрекеті туралы естігеннен кейін Монморенси тұтқындалды. Қашуды жоспарлаған Ла Моле мен Коконас сұраққа алынды, Коконас Монморенсилердің бұл әрекеттің артында тұрғанын және Аленсонның Германиядағы бүлікші принц Кондемен қосылуы керектігін мойындады. Лангедок губернаторы және Монморенсидің інісі Дамвилль тұтқындалған деген жалған хабар сотқа жеткенде, Монморенси мен маршал Коссе 4 мамырда Бастилияға ауыстырылды. Дамвилльдің тірі қалғанын білгеннен кейін, ол губернаторлық лауазымынан шеттетіліп, Дофин Монпенсьеге берілді. Монморенсидің басқа інілері Меру мен Торе, өздерінің бүлікшіл ниеттері туралы ашық айтқан, Германияға қашып, Кондемен бірге жалдамалы армия құрды. Сот олардың інісінің тұтқындалуы оларды шекарадан өтіп, Францияға басып кіруден және өлім жазасымен қорқытудан сақтайды деп үміттенді.

Дамвилл

1574 жылдың мамыр айында Карл қайтыс болғаннан кейін Анжу Франция тағына отыру үшін Ұлыбританиядан оралып, Генри III патшалық атын алды. Жолда ол Торинода Дамвиллмен кездесіп, оны жылы қабылдады және протестанттарға қатысты шағымдарын тыңдады. Генрих Дамвиллді губернатор лауазымына қайта орнатты және протестантизмге қарағанда шектеулі төзімділік ұсынды. Дамвиллдің бауырының тұтқындалуына қатысты шағымдарына жауап ретінде Генрих Парижге келгеннен кейін олардың жағдайын қарастыруға уәде берді. Парижге жеткен соң Генрих Дамвиллдің бауырын босату туралы өтінішін қабылдамады. Дамвилл Генрихті бауырын түрмеде өлтіруге тырысқан деп айыптады. 1575 жылдың ақпан айында азамат соғысын аяқтау бойынша келіссөздер кезінде, тәжбен келіссөз жүргізіп жатқан протестант депутаттары Монморенси мен Коссені босатуды талап етті. Монморенси ағайындарынан гөрі саяси тұрғыдан қауіптірек нәрсе – 1575 жылдың қыркүйегінде Аленсонның соттағы қамауынан қашуы болды. Патшаның бауыры болғандықтан, оның көтерілісшілер қатарында болуы сарай үшін үлкен қауіп төндірді. Оның көптеген талаптарының ішінде Монморенси мен Коссені босату да болды, бұл талап 2 қазанда орындалды, сот оның адалдығын қайта қамтамасыз етуге тырысты. Жауап ретінде Монморенси ағайындары тағы да еркіндік алып, Францияға басып кірді.

Мүсіре тыныштығы

1576 жылы мамыр айында соғысқа нүкте қойған Мюсье бейбіт шартының талаптарымен Монморенси мен Коссе тұтқындалғанда тартып алынған құрметтері қайта жаңартылды. Жарлықтардың шарттары оның қатысуымен сот алдында оқылды. Бесінші дін соғысының екі тарапында да, Монморенси отбасы сияқты католиктердің болуы, қақтығыстың діни сипатын әлсіретіп, оны саяси фракциялар арасындағы билік үшін ашық күреске айналдырды.

Өлім

Монморенси өзінің құрметіне қайта оралғанмен, 1574-1575 жылдарғы Мальконтент заговорларына отбасының қатысуынан кейін сарайдағы ықпалын толығымен қалпына келтіре алмады. Сонымен қатар, ол түрмеде өткізген уақыттан шаршап, қартайған еді. 1579 жылғы наурыз айында Генри оны Помпон де Бельеврмен бірге арнайы комиссар ретінде тағайындап, Эстаттардың арнайы сессиясына корольдің қосымша қаржы талаптарын жеткізуді тапсырды. Монморенси 6 мамыр 1579 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның інісі Дамвилл Монморенси герцогы атанды. Дамвилл ағасының үлкен қарыздарымен жүктелді, Монморенси өмірі бойы 110 000 ливр қарыз жинаған еді.