1572 жылғы Сен-Бартоломей табанының қырғыны

Кіріспе

1572 жылы Францияда гугеноттарды өлтіру – тарихи оқиға.

1572 жылғы Бартоломей күні болған қырғын – француз дін соғыстары кезінде гугеноттарға (француз кальвинист протестанттары) қарсы бағытталған қастандықтар мен католиктердің зорлық-зомбылық толқыны. Дәстүрлі түрде бұл қырғынды король Карл IX-ның анасы Екатерина де Медичи бастаған деп есептеледі. Оқиға корольдің қарындасы Маргарет 18 тамызда протестант король Генрих III Наварраға үйленгеннен кейін бірнеше күн өткен соң басталды. Көптеген бай және беделді гугеноттар католиктер басым тұратын Парижге үйлену тойына жиналған болатын. Қырғын 1572 жылдың 23-24 тамызындағы түнде, Бартоломей елшісінің мерекесі қарсаңында, гугеноттардың әскери және саяси көшбасшысы адмирал Гаспар де Колиньиді өлтіруге жасалған талпырыстан екі күн соң басталды. Король Карл IX гугеноттардың бір топ басшыларын, соның ішінде Колиньиді өлтіруге бұйрық берді, ал қасап Париж қаласының барлық аймақтарына тарады. Бірнеше аптаға созылған қырғын елдің ауылдық аймақтары мен басқа да қалаларына тарады. Қазіргі заманғы бағалаулар бойынша, Франция бойынша қаза тапқандардың саны 5000-нан 30 000-ға дейін жетеді. Бұл қырғын француз дін соғыстарының шешуші нүктесі болды. Гугеноттардың саяси қозғалысы көптеген көрнекті аристократтардың қазасынан әлсіреп, көптеген қарапайым мүшелері кейіннен дінін өзгертті. Ал қалғандары радикалды көзқарастарға бейімделді. Бұл оқиға бірегей болмаса да, "ғасырдың ең қорқынышты діни қырғыны" болып тарихта қалды. Еуропа бойынша бұл оқиға "протестанттардың санасына католик дінінің қанды және опасыз екендігіне деген түбегейлі сенімді сіңірді".

Бейбітшілік пен некеге қол жеткізу мүмкін емес

Сен-Жермен бейбіт шарты католиктер мен протестанттар арасындағы үш жылдық азамат соғысына нүкте қойды. Алайда, бұл бейбітшілік тұрақсыз болды, себебі ең бейшара католиктер оны қабылдаудан бас тартты. Гиз әулеті француз сарайында құрметке ие болған жоқ; гугеноттардың жетекшісі адмирал Гаспар де Колиньи 1571 жылдың қыркүйегінде патша кеңесіне қайта қабылданды. Шынайы католиктер протестанттардың сарайға оралуына қатты ошашаңдады, бірақ патша анасы Екатерина де Медичи және оның ұлы Карл IX бейбітшілікті және Колиньиді қолдауда тиімді болды, өйткені олар мемлекеттің қаржылық қиындықтарын және гугеноттардың мықты қорғаныс позициясын жақсы білді: олар Ла-Рошель, Ла-Шарите-сюр-Луар, Коньяк және Монтобан қалаларын бақылап ұстады. Екі діни партия арасындағы бейбітшілікті нығайту мақсатында Екатерина өзінің қызы Маргаретті гугеноттардың жетекшісі королева Жанна д’Альбреттің ұлы, протестант Генрих Наваррға (болашақ король Генрих IV) үйлендіруді жоспарлады. Патшалық неке 1572 жылдың 18 тамызына белгіленді. Оны консервативті католиктер де, Папа да қабылдамады. Папа да, Испания королі Филипп II де Екатеринаның гугенот саясатын қатты айыптады.

Париждегі шиеленістер

Болашақтағы үйлену Парижде көптеген мәртебелі протестанттардың жиналуына себеп болды, бірақ Париж гугеноттарға қарсы күшті қала еді, ал париждіктер, көбінесе фанатизмге бой алған католиктер, олардың қатысуын қабылдамайтын. Католик уағыздаушыларының ынталандыруымен, Франция ханшайымының протестантқа үйленуіне қорқынышпен қарады. Парламенттің қарсылығы мен соттың үйлену тойына қатыспауы саяси шиеленісті күшейтті. Бұл жағдайды егін шаруашылығының нашар болуы және салықтардың өсуі одан әрі ушықтырды. Азық-түлік бағасының өсуі және патшалық үйлену тойында көрсетілген зәулімдік қарапайым халық арасындағы шиеленісті арттырды. Атап айтқанда, 1569 жылы өлімге кесілген гугенот Филипп де Гастиннің үйі орнында орнатылған ашық аспан астындағы айқыш белгілі бір дау тудырды. Халық оның үйін қиратқаннан кейін, тас негізге үлкен ағаш айқыш орнатты. Бітім шартының талаптары бойынша және халықтың күшті қарсылығынан кейін, бұл 1571 жылдың желтоқсанында алынып тасталды (және зиратқа қайта орнатылды), бұл бүліктерде шамамен 50 адамның қаза табуына және мүліктің жойылғандығына әкелді. Тамыз айындағы қырғын кезінде Гастиндер әулетінің туыстары халықтың наразылығынан бірінші болып қаза тапты. Соттың өзінде де күшті дау болды. Екатерина Рим папасы XIII Григорийден осы ерекше үйленуге рұқсат алмады, сондықтан француз дінбасылары қандай ұстаным таныту керектігін шеше алмады. Ана патшайымның барлық шеберлігі кардинал де Бурбонды (протестант күйеу жігіттің әкесінің інісі, бірақ өзі католик дін қызметкері) осы жұпты үйлендіруге көндіру үшін қажет болды. Бұған қоса, жетекші әулеттер арасындағы бәсекелестік қайта жанданды. Гиздер өздерінің қарсыластары Монморенси әулетіне жол беруге дайын емес еді. Париж губернаторы және Монморенси герцогы Франсуа қаладағы тәртіпсіздіктерді тоқтатуға күш жеткізбеді. 20 тамызда ол астананы тастап, Шантильиге шегінді.

Гугеноттар ой-пікірінің өзгеруі

Қырғынға дейінгі жылдары гугеноттардың саяси риторикасы алғаш рет Франция монархтарының саясатына ғана емес, жалпы монархияға қарсы бағытталды. Бұл, ішінара, Джон Кальвиннің 1561 жылы жарық көрген «Даниел пайғамбар туралы оқулары» атты кітабындағы ұстанымының өзгеруімен байланысты болды. Онда ол патшалар Құдайға бағынбаған жағдайда, олардың «дүниелік билігі автоматты түрде тоқтатылады» деп тұжырымдады – бұл оның бұрынғы еңбектеріндегі, тіпті дінсіз патшаларға да бағыну керек деген көзқарасынан өзгеше болды. Бұл өзгеріс гугенот жазушылары тарапынан тез қабылданып, олар Кальвиннің идеяларын дамытып, католик жазушылары мен уағыздаушыларының күшті қарсылығына ұшыраған халықтың билігі туралы идеяны насихаттады. Дегенмен, монархияға қарсы идеялар гугеноттардың арасында, «монархомахтардың» және басқалардың арасында қырғыннан кейін ғана кең қолдау тапты. «Гугенот жазушылары, бұрынғыда патшаға адалдығын көрсетіп келген, енді соғыс жасауға рұқсат берген немесе оған кешірім берген дінсіз патшаны тақтан түсіруді немесе өлтіруді талап етті». Осылайша, қырғын «француз протестантизмінің жаңа түрінің басталуын білдірді: патшамен ашық соғысқан. Бұл алғашқы үш азаматтық соғыстағыдай патшаның саясатына қарсы соғыстан әлдеқайда артық болды; бұл Галлия монархиясының өзіне қарсы жүргізілген науқан еді».

Нидерландыдағы гугеноттардың араласуы

1572 жылдың мамыр айында Парижге Луи Нассау бастаған француз гугенот әскерінің Франциядан Нидерландының Эно провинциясына өтіп, Монс пен Валенсиен (қазіргі Бельгия мен Францияда орналасқан) католик бекіністерін басып алғаны туралы хабар жеткенде, жағдай одан әрі ушықты. Луи, испандарға қарсы голланд көтерілісін басқарып жүрген ағасы Уильям Тынышпен байланыста болып, Францияның оңтүстігіндегі Авиньон маңындағы Оранж княздығын басқарды. Бұл араласу Францияны соғысқа тарту қаупін тудырды; көптеген католиктер Колиньидің патшаны голландтардың жағына қайтадан тартып, араласуға көндіргенін ойлады, өйткені ол бұрынғы қазанда Екатерина шешімді өзгертуге үлкермес бұрын осыны істеген еді.

Адмирал де Колиньиді өлтіруге әрекеттену

Католик Маргарита де Валуа мен гугенот Генри де Наварраның 1572 жылдың 18 тамызында өткен тойынан кейін Колиньи және басқа да жетекші гугеноттар Сен-Жермен бейбіт шарты бойынша корольмен аяқталмаған мәселелерді талқылау үшін Парижде қалды. Бірнеше күн өткен соң, 22 тамызда, Колиньи Луврден үйіне қайтып бара жатқанда оған қастандық жасауға тырысты. Ол жоғарғы қабаттан атылып, ауыр жарақат алды. Бұл қастандық жасаушы, ең болмаса, Шарль де Лувье, Мореверт графы.

Париж

Колиньиді өлтіруге жасалған қастандық дағдарысты туғызып, қырғынға әкеп соқты. Адмирал де Колиньи – гугеноттардың ең беделді басшысы болды және патша анасы оған сенбесе де, патшамен жақын қарым-қатынаста болды. Протестанттардың кек қайтару қаупін сезінген патша мен оның сарайы ауру төсегінде жатқан Колиньиге барып, кінәлілер жазаланатынын уәде етті. Патша ана кешкі ас ішіп отырғанда, протестанттар кіріп әділдік талап етті, кейбіреулері қорқынышпен сөйледі. Гугеноттардың кек алуынан қауіптену күшейді. Колиньидің жекжаттысы Париждің сыртында орналасқан 4000 сарбаздық әскерге басшылық етті. Басқа тарихшылар осы кезде нысанаға алынған басшылар тобының құрамы мен мөлшерін болжауға асықпайды, негізінен бірнеше белгілі басшылардан өзге. Колиньи сияқты, жоюға үміткерлердің көпшілігі қызметкерлер мен қауіпсіздік күзетшілері ретінде қызмет ететін ақсүйектермен бірге болды, сондықтан оларды өлтіру олардың да өлтірілуіне әкелмек. Осы шешімнен кейін Париж қаласының билігі шақырылды. Олар қала қақпаларын жауып, протестанттардың көтерілісіне жол бермеу үшін тұрғындарды қаруландыруды бұйрық берді. Патшаның швейцариялық салдаты әскеріне жетекші протестанттардың тізімін өлтіру тапсырылды. Бүгінгі күні оқиғалардың нақты тізбегін анықтау немесе өлтірудің нақты қашан басталғанын білу қиын. Ұсынылған мәліметтерге сәйкес, бұл сигнал Луврға жақын Сен-Жермен-л'Осерруа шіркеуінде таңғы құлшынық үшін (түн ортасы мен таң арасында) қоңырау соғу арқылы берілді, ол Франция патшаларының шіркеуі болған. Швейцария салдаты әскері протестант ақсүйектерін Лувр бекінісінен шығарып, көшеде өлтірді. 24 ж. жексенбі күні түскі уақытта Қасиетті Бейкүнәлер зиратында бірнеше айдан бері кеуіп қалған қарағай бұтасы Мәриямның бейнесіне жақын қайтадан жасылданды. Париждіктер бұл оқиғаны құдайдың құдіретті күшінің және осы көптеген кісі өлтіруге берген келісімінің белгісі деп түсіндірді. Сол күні түнде Гиз бастаған топ адмирал Колиньиді төсегінен сүйреп шығарып, өлтірді және оның денесін терезеден лақтырып жіберді. Қорқып қалған гугенот ақсүйектері ғимаратта бастапқыда қарсылық көрсетіп, өздерінің басшысының өмірін сақтап қалуға тырысты, бірақ Колиньи өзінің тағдырына бейжай қарады. Замандасы француз тарихшысы Жак Огюст де Тудың айтуынша, Колиньиді өлтіргендердің бірі оның тағдырын қаншалықты тыныш қабылдағанына таң қалды және "ол осы қаншалықты үлкен қауіпте осылай бейжай тұрған адамды ешқашан көрмегенін, сондай-ақ одан да табанды өлгенін" айтты. Сен-Жермендегі бейбіт келісімнен бері жиналған шиеленіс халықтық зорлық-зомбылық толқынына ұласты. Қарапайым халық қала бойынша әйелдер мен балаларды қоса алғанда, протестанттарды қуды. Протестанттардың үйлерінен қашып кетуіне жол бермеу үшін көшелерді тізбектермен жапты. Өлгендердің денелерін арбаларға тиеп, Сена өзеніне лақтырды. Патшаның оны тоқтатуға тырысуына қарамастан, Париждегі қырғын үш күнге созылды. Ол "жалпы қырғынның алдын алуға болатын болса да, соттың элитасының бірі оны қасақана жоспарлағанын дәлелдейтін ешбір дәлел жоқ" деген тұжырымға келді, католик сарайының қызметкерлері басшы емес протестанттарды құтқаруға араласқан бірнеше жағдайды атады. Просопографияны зерттеген Жереми Фоның соңғы зерттеулері осы қырғынды протестанттарды жоюға лайық деп санайтын тізімдерді жасаған жауынгерлер тобы жасағанын және халықтың көпшілігі, мақұлдаса да, мақұлдамаса да, тікелей қатыспағанын көрсетті. Екі жетекші гугенот, Наварралық Генрих және оның туысы Конде ханзадасы (тиісінше 19 және 20 жаста) католиктік дінге кіруге уәде бергендіктен аман қалды; екеуі де Парижден қашып құтылуды қолға алған кезде өздерінің түрленуінен бас тартатын еді. Кейбір түсіндірмелерге сәйкес, гугеноттардың аман қалуы Катеринаның жалпы жоспарының маңызды бөлігі болды, Гиз үйінің тым күшті болуына жол бермеу үшін. 26 тамызда патша мен сарай Париж Парламентіне барып, оқиғалардың ресми нұсқасын бекітті. "Шарльс патша отбасына қарсы гугеноттардың қастандық жоспарын жоқ ету үшін қырғынға бұйрық бергенін мәлімдеді". Кейін мерекелік шаралар, шерулер өтті, ал қаланың кейбір бөліктерінде кісі өлтіру жалғасты. Тамыз бен қазан аралығында гугеноттардың осындай қырғындары он екі басқа қалада болды: Тулуза, Бордо, Лион, Бурж, Руан, Орлеан, Мео, Анжер, Ла Шарит, Сомур, Гейлак және Троя. Олардың көпшілігінде Париж қырғыны туралы хабар жеткеннен кейін тез арада кісі өлтірулер болды, бірақ кейбір жерлерде бір айдан астам уақыт кешіктірілді. Мак П. Холттың сөзіне сәйкес: "Провинциялық қырғындар болған он екі қаланың барлығында бір ерекшелік болды; олардың барлығында бір кезде үлкен протестант азшылықтары болған католиктер көпшілігі болды. Олардың барлығы алдыңғы үш азаматтық соғыста діни бөліністі де бастан өткерді. Сонымен қатар, жетісінде алдыңғы тәжірибе болды [олар] алғашқы азаматтық соғыста протестант азшылықтарымен басып алынған". Бұл бұйрықтар патшадан келмегені мүмкін, бірақ Гиз фракциясы қырғынды қалаған болуы мүмкін. Дәл сондай хаттар, корольдің кіші әйелі Анжу герцогінің атынан, король атынан қырғынды жүргізуге шақырып келді; Нанттағы қала әкімі оны бір аптадан кейін корольден кері бұйрық келгенше жарияламады. Кейбір қалаларда қырғынды халық бастады, ал қала билігі оларды тоқтатуға тырысты, ал басқаларында әскер мен шенеуніктердің шағын тобы халықтың қатысуынсыз протестанттарды ұстай бастады. Бордода 29 қыркүйектегі иезуит Эдммон Ожедің ықпалды уағызы қырғынға ықпал етті, ол бірнеше күннен кейін болды. Зардап шеккен қалалардағы гугенот қауымдастықтарының шығыны өлтірілгендер санынан әлдеқайда көп болды; осы қалалардағы протестанттардың қауіпті атмосферасына жауап ретінде келесі апталарда католицизмге жаппай өту болды. Руанда, шамамен жүздей адам өлтірілген жерде, гугенот қауымдастығы 16 500-ден 3000-ға дейін азайды, негізінен түрлену және қауіпсіз қалаларға немесе елдерге көшу салдарынан. Зорлық-зомбылыққа ұшырамаған кейбір қалаларда да гугенот халқының саны күрт азайды. Сен-Бартоломей күні қырғыны қарсаңында гугенот қауымдастығы Франция халқының 10%-ын құрады, 16 ғасырдың соңында 7-8%-ға дейін төмендеді және XIV Людовик патшалығы кезінде қайтадан қысым күшейгеннен кейін одан да азайды, Нант эдиктының жойылғаннан кейін. Одан кейін екі тарап төртінші азаматтық соғысқа дайындалды, ол жыл соңына дейін басталды.

The attempted assassination of Coligny triggered the crisis that led to the massacre. Admiral de Coligny was the most respected Huguenot leader and enjoyed a close relationship with the king, although he was distrusted by the king's mother. Aware of the danger of reprisals from the Protestants, the king and his court visited Coligny on his sickbed and promised him that the culprits would be punished. While the Queen Mother was eating dinner, Protestants burst in to demand justice, some talking in menacing terms. Fears of Huguenot reprisals grew. Coligny's brother in law led a 4,000 strong army camped just outside Paris Other historians are reluctant to speculate on the composition or size of the group of leaders targeted at this point, beyond the few obvious heads. Like Coligny, most potential candidates for elimination were accompanied by groups of gentlemen who served as staff and bodyguards, so murdering them would also have involved killing their retainers as a necessity. Shortly after this decision, the municipal authorities of Paris were summoned. They were ordered to shut the city gates and arm the citizenry to prevent any attempt at a Protestant uprising. The king's Swiss mercenaries were given the task of killing a list of leading Protestants. It is difficult today to determine the exact chronology of events, or to know the precise moment the killing began. It seems probable that a signal was given by ringing bells for matins (between midnight and dawn) at the church of Saint Germain l'Auxerrois, near the Louvre, which was the parish church of the kings of France. The Swiss mercenaries expelled the Protestant nobles from the Louvre castle and then slaughtered them in the streets. In the Holy Innocents' Cemetery, on Sunday, 24, at noon, a hawthorn bush, that had withered for months, began to green again near an image of the Virgin. That was interpreted by the Parisians as a sign of divine blessing and approval to these multiple murders, and on the same day at night, a group led by Guise in person dragged Admiral Coligny from his bed, killed him, and threw his body out of a window. The terrified Huguenot nobles in the building initially put up a fight, hoping to save the life of their leader, but Coligny himself seemed unperturbed. According to the contemporary French historian Jacques Auguste de Thou, one of Coligny's murderers was struck by how calmly he accepted his fate, and remarked that "he never saw anyone less afraid in so great a peril, nor die more steadfastly". The tension that had been building since the Peace of St. Germain now exploded in a wave of popular violence. The common people began to hunt Protestants throughout the city, including women and children. Chains were used to block streets so that Protestants could not escape from their houses. The bodies of the dead were collected in carts and thrown into the Seine. The massacre in Paris lasted three days despite the king's attempts to stop it. Holt concludes that "while the general massacre might have been prevented, there is no evidence that it was intended by any of the elites at court", listing a number of cases where Catholic courtiers intervened to save individual Protestants who were not in the leadership. Recent research by Jérémie Foa, investigating the prosopography suggests that the massacres were carried by a group of militants who had already made out lists of Protestants deserving extermination, and the mass of the population, whether approving or disapproving, were not directly involved. The two leading Huguenots, Henry of Navarre and his cousin the Prince of Condé (respectively aged 19 and 20), were spared as they pledged to convert to Catholicism; both would eventually renounce their conversions when they managed to escape Paris. According to some interpretations, the survival of these Huguenots was a key point in Catherine's overall scheme, to prevent the House of Guise from becoming too powerful. On August 26, the king and court established the official version of events by going to the Paris Parlement. "Holding a lit de justice, Charles declared that he had ordered the massacre in order to thwart a Huguenot plot against the royal family." A jubilee celebration, including a procession, was then held, while the killings continued in parts of the city. from August to October, similar massacres of Huguenots took place in a total of twelve other cities: Toulouse, Bordeaux, Lyon, Bourges, Rouen,
Orléans, Meaux, Angers, La Charité, Saumur, Gaillac and Troyes. In most of them, the killings swiftly followed the arrival of the news of the Paris massacre, but in some places there was a delay of more than a month. According to Mack P. Holt: "All twelve cities where provincial massacres occurred had one striking feature in common; they were all cities with Catholic majorities where there had once been significant Protestant minorities All of them had also experienced serious religious division during the first three civil wars Moreover seven of them shared a previous experience [they] had actually been taken over by Protestant minorities during the first civil war " It seems unlikely any such orders came from the king, although the Guise faction may have desired the massacres. Apparently genuine letters from the Duke of Anjou, the king's younger brother, did urge massacres in the king's name; in Nantes the mayor fortunately held on to his without publicising it until a week later when contrary orders from the king had arrived. In some cities the massacres were led by the mob, while the city authorities tried to suppress them, and in others small groups of soldiers and officials began rounding up Protestants with little mob involvement. In Bordeaux the inflammatory sermon on September 29 of a Jesuit, Edmond Auger, encouraged the massacre that was to occur a few days later. In the cities affected, the loss to the Huguenot communities after the massacres was numerically far larger than those actually killed; in the following weeks there were mass conversions to Catholicism, apparently in response to the threatening atmosphere for Huguenots in these cities. In Rouen, where some hundreds were killed, the Huguenot community shrank from 16,500 to fewer than 3,000 mainly as a result of conversions and emigration to safer cities or countries. Some cities unaffected by the violence nevertheless witnessed a sharp decline in their Huguenot population. It has been claimed that the Huguenot community represented as much as 10% of the French population on the eve of the St. Bartholomew's Day massacre, declining to 7–8% by the end of the 16th century, and further after heavy persecution began once again during the reign of Louis XIV, culminating with the Revocation of the Edict of Nantes. Soon afterward both sides prepared for a fourth civil war, which began before the end of the year.

Өлім-жітім

Көптеп өлтірулерде қаза тапқандардың саны туралы бағалаулар 2000-ден (бір рим-католик қорғаушысының пікірінше) бастап, өзінің өлімнен мүжілген замандасы Максимилиан де Бетун деген гугеноттың 70 000-ға дейін ауысып келген. Қаза тапқандардың нақты саны ешқашан жинақталған жоқ, тіпті заманауи тарихшылардың еңбектерінде де үлкен айырмашылықтар бар, бірақ тарихшы неғұрлым маманданған сайын, көрсеткіштер төмендей түседі. Ең төменгі көрсеткіштер Парижде шамамен 2000, ал провинцияларда 3000 адамды құрайды, соңғы санды Филип Бенедикт 1978 жылы бағалаған. Басқа бағалаулар бойынша, барлығы шамамен 10 000 адам, оның ішінде Парижде 3000-ға жуық, провинцияларда 7000-ге жуық адам қаза тапқан. Жоғары көрсеткіштер 20 000-ға дейін, немесе 30 000-ға дейін жетеді, бұл тарихшылар Фелипе Фернандес Арместо мен Д. Уилсон келтірген "замандас, бейтарап болжам". Париж үшін нақты сан – қала қызметкерлеріне Сене өзенінің жағасында бір апта ішінде табылған 1100 денені жинап, жерлеу үшін төленген ақша. Басқа төлемдерге қатысты дене саны осы көрсеткіштен есептеледі. Қаза тапқандардың арасында философ Петрус Рамус және Лионда композитор Клод Гудимель болды. Лионнан Рона өзенімен ағып келген мәйіттер Арль тұрғындарын үш ай бойы су ішуден тоқтатқан деседі.

Реакциялар

Политиктер, ұлттық бірлікті сектанттық мүдделерден жоғары қойған католиктер, қорқынышқа ұшырады, бірақ Францияда және одан тыс жердегі көптеген католиктер бастапқыда осы қырғынды угеноттардың жақын арада болатын төңкерісінен құтылу деп қарады. Колиньидің кесілген басы Рим папасы XIII Григорийге жіберілді, бірақ ол Лионнан әрі жылжуға үлкермеді, ал папа патшаға Алтын Роза сыйлады. Папа арнайы алғыс айту ретінде Te Deum әнін орындауды бұйырды (бұл тәжірибе көп жылдар бойы сақталды) және Ugonottorum strages 1572 (латын тілінде: "Угеноттардың құлауы 1572") деген ұранмен медаль жасады, онда крест пен қылыш ұстаған періште бейнеленген, ал оның алдында құлаған протестанттар суреттелген. XIII Григорий папасы суретші Джорджо Вазариге Сала Регияда Колиньидің жаралануын, оның өлімін және IX Карлдың Парламент алдындағы бейнесін бейнелейтін үш фреска салуды тапсырды, бұл 1571 жылғы Лепанто шайқасында түріктердің жеңілісін бейнелейтін суреттермен үйлесімді болды. "Қырғын – құдайдың жазасы ретінде түсіндірілді; Колиньи христиандық әлемге қауіп төндірді, сондықтан XIII Григорий папасы 1572 жылдың 11 қыркүйегін Лепанто шайқасы мен угеноттардың қырғынының бірлескен мерекесі ретінде белгіледі". Римде қуантудың бұл ресми актілері жария түрде жоққа шығарылмаса да, пап куриясындағы алаңдаушылық қырғынның нақты оқиғасы біртіндеп белгілі болғанда күшейді. XIII Григорий папасы өзі Колиньиді өлтіргені айтылған Шарль де Моревертті қабылдаудан бас тартты, өйткені ол кісі өлтіруші еді. Испанияның II Филиппі патшасы қырғын туралы естігенде "күліпті, бұл тарихтағы жалғыз тіркелген жағдай". Парижде Музыка және поэзия академиясын құрған Жан Антуан де Байф қырғынды мақтайтын сонет жазды. Керісінше, Киелі Рим императоры, IX Карлдың әкесі Максимилиан II, оқиғаны "ұятты қан төгіс" деп сипаттап, қатты ренжіді. Францияның қарапайым католиктері де діни біртүйлділік мұндай қан төгіске тұрарлық па екеніне күмәндана бастады, ал Политиктердің қатары көбейді. Бұл қырғын "ірі халықаралық дағдарысқа" әкелді. Протестант елдер оқиғаға қорқынышпен қарады, және Катеринаның елшілері, соның ішінде Гондидің арнайы миссиясы, олармен жақсы қарым-қатынаста болу саясатының күйреуіне жол бермеді. Сол кездегі Англияның Франциядағы елшісі Фрэнсис Уолсингхэм өмірімен қауіп-қатерге тап болды. Тіпті Иван Грозный патшасы да императорға жазған хатында оқиғаға қорқынышпен қарағанын білдірді. Қырғын "көптеген теорияларға, көңілсіздікке және қорқынышқа толы, көпірген әдебиеттердің пайда болуына" себеп болды. Көптеген католик авторлары патшаның батыл және шешімді әрекеті үшін қуанды (гугеноттардың талаптарын қанағаттандыру саясатынан өкінішке орай бас тартқаннан кейін), ал гугеноттар төңкерісі деп саналатын оқиғаның егжей-тегжейі ресми түрде демеуленген еңбектерде жазылды, бірақ бұқаралық қырғын біршама өкінішті болды: "халықтың мақтауға тұрарлық құлшыныспен қозғалған ашуын кешіру керек, оны қоздырғаннан кейін оны ұстап тұру қиын". Гугеноттардың еңбектері зорлық-зомбылықтың жантүршігерлік деректеріне тоқталып, патша соты қырғынды көптен бері жоспарлап отырғаны туралы түрлі теорияларды ұсынды және Екатеринаға, Гондиге және соттағы басқа итальяндықтарға бағытталған итальяндықтарға қарсы сезімдерді көрсетті. Дипломатиялық хат алмасу жарияланған айтыстарға қарағанда оқиғалардың жоспарланбаған және хаотикалық сипатын тануға дайын болды, бұл содан кейінгі жылдары соттағы оқиғалардың куәгерлері жариялаған естеліктердегі бірнеше есептерден, соның ішінде атақты Маргарет Валуаның естеліктері, патша отбасының мүшесінің қырғынның жалғыз куәгері. Сондай-ақ Анжу герцогы Генрихтің 19 ғасырға дейін жалған деп танылмаған драмалық және ықпалды есебі бар. Анжудың есебіне сүйеніп, IX Карлға қатысты келтірілген: "Ендеше, солай болсын! Оларды өлтіріңдер! Бірақ бәрін де өлтіріңіз! Мені мазақтауға ешқайсысын тірі қалдырма!" - деп айқайлады. "Пьер Шарпентье хаттарының" (1572) авторы "протестант еді және, көрінеу, ішкі біліммен жазған", сонымен қатар "оның көзқарасы бойынша, азаматтық мойынсұнбаушылықтың [және] жасырын бүлікшіліктің көп жылдығына лайықты жаза". Католик жазуларының бір бөлігі, әсіресе итальян авторлары, француздық ресми желіден бөлініп, қырғынды алдын ала әртүрлі нүктелерден әдейі жоспарланған керемет стратегия деп мақтады. Бұл жазушылардың ішіндегі ең экстремалдысы Пап хатшысы Камило Капилупи болды, оның еңбегінде 1570 жылдан бастап болған оқиғалардың бүкіл сериясы IX Карлдың шеберлік жоспары болды және оның анам мен министрлерін оның шынайы ниеттерінен жиі жаңылыстырды. Венеция үкіметі осы еңбектің өзінде басылуына рұқсат бермеді, ол 1574 жылы Римде, ал сол жылы итальян тіліндегі түпнұсқасымен және француз тіліне аудармасымен жедел басылып шықты. Осы контексте қырғын Макиавеллизмнің өнімі ретінде қарастырылды, бұл көзқарас гугенот Инокент Жентиллетке зор ықпал етті, ол 1576 жылы "Макиавелге қарсы сөздерін" жариялады, ол келесі төрт жылда үш тілде он басылымда шықты. Жентиллет Сидней Англоның пікірінше, дұрыс емес болса да, Макиавеллидің "кітаптары итальяндық және итальяндық сарайларымыздың ең қымбат және бағалысы" екенін айтты (оның алғашқы ағылшын аудармасының сөздерімен), сондықтан (Англоның сөздерімен) "Францияның қазіргі құлдырауының түбінде, Ле-Сен-Бартоломью қырғынына және оның бұрмаланған жақтастарының қуанышына жеткен". Шындығында, Франция жазуларында қырғынға дейін Макиавеллиге ешқандай іздер жоқ, ал кейіннен Жентиллеттің өзінің кітабына дейін көп емес, бірақ бұл тұжырым көптеген замандастардың назарына ілігіп, Макиавеллизмнің ұзаққа созылған халықтық түсінігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Бұл гугеноттардың poleмикасындағы итальяндықтарға қарсы күшті сезімдерге де қосымша серпін берді. Кристофер Марлоу осы идеялардың ынталы жақтастары болған Элизабет шақырушыларының бірі болды. "Мальталық еврейде" (1589–90) "Макиавель" жеке өзі Prologue-ді сөйлейді, өлімегенін, Гиз герцогіның жанын иеленгенін мәлімдейді: "Ал қазір Гиз өлді, Франциядан келді / Осы жерді көруге және достарымен көңіл көтеруге" (Prologue, 3–4 жолдары). Оның соңғы пьесасы, "Париж қырғыны" (1593) оқиғаны және одан кейінгі жылдарды тақырыбына алады, онда Гиз және Екатерина екеуі де бастапқыда зұлымдыққа бейімделген Макиавеллилік құсаушылар ретінде бейнеленген. 1913 жылғы Католик энциклопедиясы осы көзқарастың нұсқасын бекілеуге дайын болды, қырғынды "Макиавеллизмнің immoral қағидаларының атынан жасалған толығымен саяси акт" деп сипаттады және "соңғы құралды ақталайтын белгілі бір raison d'état-ның pagan теорияларын" кінәлады. Осы кезеңде Қырғын Вольтер (оның "Эниадасында") және басқа да Орта ғасырлар жазушылары ұйымдасқан дінге қарсы poleмикада кеңінен қолданылды. Лорд Актон қырғынның алдын ала жоспарланғаны туралы пікірін екі рет өзгертті, соңында ол жоспарланбағанын қорытты. Қырғынның ұзақ уақыттан бері жоспарланғаны туралы мәселе 19 ғасырдың соңына дейін толығымен шешілмеді, сол кезде ол жоспарланбағанын білдіретін консенсусқа қол жеткізілді.

The Politiques, those Catholics who placed national unity above sectarian interests, were horrified, but many Catholics inside and outside France initially regarded the massacres as deliverance from an imminent Huguenot coup d'etat. The severed head of Coligny was apparently dispatched to Pope Gregory XIII, though it got no further than Lyon, and the pope sent the king a Golden Rose. The pope ordered a Te Deum to be sung as a special thanksgiving (a practice continued for many years after) and had a medal struck with the motto Ugonottorum strages 1572 (Latin: "Overthrow (or slaughter) of the Huguenots 1572") showing an angel bearing a cross and a sword before which are the felled Protestants. Pope Gregory XIII also commissioned the artist Giorgio Vasari to paint three frescos in the Sala Regia depicting the wounding of Coligny, his death, and Charles IX before Parliament, matching those commemorating the defeat of the Turks at the Battle of Lepanto (1571). "The massacre was interpreted as an act of divine retribution; Coligny was considered a threat to Christendom and thus Pope Gregory XIII designated 11 September 1572 as a joint commemoration of the Battle of Lepanto and the massacre of the Huguenots." Although these formal acts of rejoicing in Rome were not repudiated publicly, misgivings in the papal curia grew as the true story of the killings gradually became known. Pope Gregory XIII himself refused to receive Charles de Maurevert, said to be the killer of Coligny, on the ground that he was a murderer. On hearing of the slaughter, Philip II of Spain supposedly "laughed, for almost the only time on record". In Paris, the poet Jean Antoine de Baïf, founder of the Academie de Musique et de Poésie, wrote a sonnet extravagantly praising the killings. On the other hand, the Holy Roman Emperor, Maximilian II, King Charles's father in law, was sickened, describing the massacre as a "shameful bloodbath". Moderate French Catholics also began to wonder whether religious uniformity was worth the price of such bloodshed and the ranks of the Politiques began to swell. The massacre caused a "major international crisis". Protestant countries were horrified at the events, and only the concentrated efforts of Catherine's ambassadors, including a special mission by Gondi, prevented the collapse of her policy of remaining on good terms with them. Elizabeth I of England's ambassador to France at that time, Sir Francis Walsingham, barely escaped with his life. Even Tsar Ivan the Terrible expressed horror at the carnage in a letter to the Emperor. The massacre "spawned a pullulating mass of polemical literature, bubbling with theories, prejudices and phobias". Many Catholic authors were exultant in their praise of the king for his bold and decisive action (after regretfully abandoning a policy of meeting Huguenot demands as far as he could) against the supposed Huguenot coup, whose details were now fleshed out in officially sponsored works, though the larger mob massacres were somewhat deprecated: "[one] must excuse the people's fury moved by a laudable zeal which is difficult to restrain once it has been stirred up". Huguenot works understandably dwelt on the harrowing details of violence, expounded various conspiracy theories that the royal court had long planned the massacres, and often showed extravagant anti Italian feelings directed at Catherine, Gondi, and other Italians at court. Diplomatic correspondence was readier than published polemics to recognise the unplanned and chaotic nature of the events, which also emerged from several accounts in memoirs published over the following years by witnesses to the events at court, including the famous Memoirs of Margaret of Valois, the only eye witness account of the massacre from a member of the royal family. There is also a dramatic and influential account by Henry, duke of Anjou that was not recognised as fake until the 19th century. Anjou's supposed account was the source of the quotation attributed to Charles IX: "Well then, so be it! Kill them! But kill them all! Don't leave a single one alive to reproach me!" The author of the Lettre de Pierre Charpentier (1572) was not only "a Protestant of sorts, and thus, apparently, writing with inside knowledge", but also "an extreme apologist for the massacre in his view a well merited punishment for years of civil disobedience [and] secret sedition " A strand of Catholic writing, especially by Italian authors, broke from the official French line to applaud the massacre as precisely a brilliant stratagem, deliberately planned from various points beforehand. The most extreme of these writers was Camilo Capilupi, a papal secretary, whose work insisted that the whole series of events since 1570 had been a masterly plan conceived by Charles IX, and carried through by frequently misleading his mother and ministers as to his true intentions. The Venetian government refused to allow the work to be printed there, and it was eventually published in Rome in 1574, and in the same year quickly reprinted in Geneva in the original Italian and a French translation. It was in this context that the massacre came to be seen as a product of Machiavellianism, a view greatly influenced by the Huguenot Innocent Gentillet, who published his Discours contre Machievel in 1576, which was printed in ten editions in three languages over the next four years. Gentillet held, quite wrongly according to Sydney Anglo, that Machiavelli's "books [were] held most dear and precious by our Italian and Italionized courtiers" (in the words of his first English translation), and so (in Anglo's paraphrase) "at the root of France's present degradation, which has culminated not only in the St Bartholemew massacre but the glee of its perverted admirers". In fact there is little trace of Machiavelli in French writings before the massacre, and not very much after, until Gentillet's own book, but this concept was seized upon by many contemporaries, and played a crucial part in setting the long lasting popular concept of Machiavellianism. It also gave added impetus to the strong anti Italian feelings already present in Huguenot polemic. Christopher Marlowe was one of many Elizabethan writers who were enthusiastic proponents of these ideas. In the Jew of Malta (1589–90) "Machievel" in person speaks the Prologue, claiming to not be dead, but to have possessed the soul of the Duke of Guise, "And, now the Guise is dead, is come from France/ To view this land, and frolic with his friends" (Prologue, lines 3–4) His last play, The Massacre at Paris (1593) takes the massacre, and the following years, as its subject, with Guise and Catherine both depicted as Machiavellian plotters, bent on evil from the start. The Catholic Encyclopedia of 1913 was still ready to endorse a version of this view, describing the massacres as "an entirely political act committed in the name of the immoral principles of Machiavellianism" and blaming "the pagan theories of a certain raison d'état according to which the end justified the means". By this period the Massacre was being widely used by Voltaire (in his Henriade) and other Enlightenment writers in polemics against organized religion in general. Lord Acton changed his mind on whether the massacre had been premeditated twice, finally concluding that it was not. The question of whether the massacre had long been premeditated was not entirely settled until the late 19th century by which time a consensus was reached that it was not.

Патша отбасының рөлі

Ғасырлар бойына Сен-Бартоломей күніне жасалған қаза туралы көптеген даулар туды. Қазіргі тарихшылар әлі де патша отбасының жауапкершілігі мәселесінде келіспеушілікте: дәстүрлі түсіндірме бойынша Екатерина де Медичи және оның католик кеңесшілері негізгі әскери жетекшілерді өлтірудегі басты кінәлілер саналады. Олар тартыншақ және әлсіз ниетті патшаны осы жазалау туралы шешім қабылдауға мәжбүрледі. Бірақ Жанин Гаррисон сияқты кейбір заманауи тарихшылар бұл дәстүрлі түсіндірмеден бас тартты. Дегенмен, Холт осы кезеңнің тарихын жазғаннан кейінгі еңбегінде былай деп қорытындылайды: «Қастандықтың жетекшілері төрт адамнан тұратын топ болған сияқты: Анжу герцогы Генрих, Канцлер Бираг, Невер герцогы және граф де Ретц» (Гонди). Анжудан басқаларының барлығы француз сарайының итальяндық кеңесшілері болды. Денис Крузеге сәйкес, IX Карл протестанттық көтерілістен қорқып, билігін сақтау үшін оны бастапқыда-ақ жоюды жөн көрді. Сондықтан жазалау туралы шешім оның өзінде болды, Екатерина де Медичиде емес. Жан Луи Буржонның пікірінше, шынымен де гугеноттарға қарсы болған Париж қаласы кінәлі. Ол қаланың көтеріліс қатарына жақын болғанын атап өтеді. Халық арасында зор ықпалға ие болған Гиздер бұл жағдайды патша мен патша анаға қысым көрсету үшін пайдаланды. IX Карл осылайша қала отаршылары мен қарапайым халықтың тудыратын болатын көтерілісін болдырмауға мәжбүр болды. Тьерри Ванегффеленнің сөзіне қарағанда, осы істе ең көп жауапкершілікке ие патша отбасының мүшесі – корольдің амбициялы кіші інісі Анжу герцогы Генрих. Адмирал де Колиньиге жасалған сәтсіз қастандықтан кейін (Ванегффелен бұл қастандықты Гиз отбасы мен Испанияға жатқызады), Екатерина де Медичидің итальяндық кеңесшілері патшалық кеңесте елуге жуық протестант көшбасшысын өлтіруді ұсынды. Бұл итальяндықтар гугеноттардың қаупін жою арқылы осы мүмкіндіктен пайда көруге тиіс болды. Патша ана мен патшаның қатаң қарсылығына қарамастан, кеңес отырысына қатысқан корольдік генерал-лейтенант Анжу үкімет алдында өзін таныстыруға жақсы мүмкіндік көріп, париждік билік пен билігі мен ықпалы азайып бара жатқан тағы бір амбициялы жас жігіт, герцог Генри де Гизбен (оның ағасы, Лотарингия кардиналы Карл сол кезде Римде тұтқындалған) байланысқа түсті. Париждегі Сен-Бартоломей күніне жасалған қаза осы мүдделердің бірігуінен туындады, бұл Анжу герцогының адамдарының патшаның атынан емес, генерал-лейтенанттың атынан әрекет етуін түсіндіруге көмектеседі, бұл сол кездегі ойлауға сәйкес келеді. Сондай-ақ, қаза басталғаннан кейін Екатерина де Медичи IX Карлдың патшалық жарлығы арқылы қылмыстарды айыптап, Гиз отбасына патшалық әділетпен қорқытқандығын түсінуге болады. Бірақ IX Карл мен оның анасы Анжу герцогының қатысы туралы білгенде және оның қолдауына өте тәуелді болғандықтан, олар екінші патшалық жарлық шығарды, ол қырғынды тоқтатуды талап еткенмен, бастаманы IX Карлдың протестанттық қастандықтарды болдырмау ниетімен байланыстырды. Бастапқыда Анжу герцогының төңкерісі сәтті болды, бірақ Екатерина де Медичи оны Франциядағы кез келген биліктен айыру үшін бар күшін жұмсады: оны патша әскерімен Ла-Рошельдің алдында қалдырды, содан кейін оны Польша-Литва одақтастығының патшасы етіп сайлады.

Over the centuries, the St. Bartholomew's Day massacre has aroused a great deal of controversy. Modern historians are still divided over the responsibility of the royal family:

The traditional interpretation makes Catherine de' Medici and her Catholic advisers the principal culprits in the execution of the principal military leaders. They forced the hand of a hesitant and weak willed king in the decision of that particular execution. This traditional interpretation has been largely abandoned by some modern historians including, among others, Janine Garrisson. However, in a more recent work than his history of the period, Holt concludes: "The ringleaders of the conspiracy appear to have been a group of four men: Henry, duke of Anjou; Chancellor Birague; the duke of Nevers, and the comte de Retz" (Gondi). Apart from Anjou, the others were all Italian advisors at the French court. According to Denis Crouzet, Charles IX feared a Protestant uprising, and chose to strangle it at birth to protect his power. The execution decision was therefore his own, and not Catherine de' Medici's. According to Jean Louis Bourgeon, the violently anti Huguenot city of Paris was really responsible. He stresses that the city was on the verge of revolt. The Guises, who were highly popular, exploited this situation to put pressure on the King and the Queen Mother. Charles IX was thus forced to head off the potential riot, which was the work of the Guises, the city militia and the common people. According to Thierry Wanegffelen, the member of the royal family with the most responsibility in this affair is Henry, Duke of Anjou, the king's ambitious younger brother. Following the failed assassination attack against the Admiral de Coligny (which Wanegffelen attributes to the Guise family and Spain), the Italian advisers of Catherine de' Medici undoubtedly recommended in the royal council the execution of about fifty Protestant leaders. These Italians stood to benefit from the occasion by eliminating the Huguenot danger. Despite the firm opposition of the Queen Mother and the King, Anjou, Lieutenant General of the Kingdom, present at this meeting of the council, could see a good occasion to make a name for himself with the government. He contacted the Parisian authorities and another ambitious young man, running out of authority and power, Duke Henri de Guise (whose uncle, the clear sighted Charles, cardinal of Lorraine, was then detained in Rome). The Parisian St. Bartholomew's Day massacre resulted from this conjunction of interests, and this offers a much better explanation as to why the men of the Duke of Anjou acted in the name of the Lieutenant General of the Kingdom, consistent with the thinking of the time, rather than in the name of the King. One can also understand why, the day after the start of the massacre, Catherine de' Medici, through royal declaration of Charles IX, condemned the crimes, and threatened the Guise family with royal justice. However, when Charles IX and his mother learned of the involvement of the duke of Anjou, and being so dependent on his support, they issued a second royal declaration, which, while asking for an end to the massacres, credited the initiative with the desire of Charles IX to prevent a Protestant plot. Initially the coup d'état of the duke of Anjou was a success, but Catherine de' Medici went out of her way to deprive him from any power in France: she sent him with the royal army to remain in front of La Rochelle and then had him elected King of the Polish Lithuanian Commonwealth.

Діни топтардың рөлі

Дәстүрлі тарихтар көбінесе қырғынды бастаған саяси тұлғалардың рөліне, оқиғаға тікелей қатысқан адамдардың санасына қарағанда көбірек назар аударған. Қарапайым католиктер жаппай қырғындарға қатысты; олар патшаның және Құдайдың қалауын орындап жатыр деп сенді. Бұқаралық ақпарат құралдары жоқ дәуірде "апаналардағы уағыздар, әрине, ең тиімді коммуникация құралы болып саналды". Көптеген үнгемелер мен парақшалар таратылғанына қарамастан, сауаттылық деңгейі төмен болды. Сондықтан кейбір қазіргі тарихшылар католиктер мен протестанттардың қарапайым жамағаттарының сенімдерін қалыптастыруда жауынгерлік уағыздаушылардың маңызды және қоздырғыш рөлін атап көрсетті. Бостон университетінің тарих профессоры Барбара Б. Дифендорфтың айтуынша, Симон Вигор: "Егер патша адмиралды (Колиньиді) өлтіруді бұйырса, оны өлтірмеу – зұлымдық болар еді". Осы сөздерімен Париждегі ең танымал уағыздаушы Сент-Бартоломей күнінің оқиғаларын алдын ала заңды деп жариялады. Дифендорфтың сөзіне қарағанда, қаза тапқан Колиньидің басын Париж жұртшылығына ақсүйек біреу көрсеткенде, бұл патшаның еркі екенін айтқанда, жағдай шешілді. Джордж Мейсон университетінің профессоры, тағы бір тарихшы Мак П. Холт, "Париждегі ең танымал уағыздаушы" Вигордың протестанттар билікті алса, астананы қорлайтын апаттар туралы уағыздар айтқанымен келіседі. Бұл пікірді Cunningham және Grell (2000) да қолдайды, олар "Симон Вигор сияқты дін қызметкерлерінің жауынгерлік уағыздары қырғын қарсаңында діни және эсхатологиялық жағдайды шиеленістірді" деп түсіндірді. Тарихшылар 1572 жылдың тамызында Париждегі оқ-дәріге толы атмосфераға әкелген үлкен шиеленіс пен ашуды келтіреді. Алдыңғы он жылда Францияда үш рет азаматтық соғыс болған, протестант ақсүйектері Францияда билікті басып алуға тырысқан. Кейбіреулер француз рим-католик теологтарының айтулы пікірінше, билікке деген құрметтің толыққанды болуына кінәлі, ал француз патшаларының ерекше өкілеттіктері "нақты міндеттермен бірге келді, оның ең бастысы – ереске қарсы күрес". Ол француз дін соғыстарын түсіндіруде саяси/династиялық билік күресінен немесе әлеуметтік-экономикалық шиеленістерден гөрі діни мәселелердің маңыздылығын қайта атап өткенімен танымал. Ол сонымен қатар Сент-Бартоломей күніндегі қырғында діннің рөлін қайта атап өтті. Ол көптеген өліктерге қатысты жасалған зорлық-зомбылық "кездейсоқ емес, оны тудырған католик мәдениетінің салдары" екенін атап өтті. "Көптеген протестант үйлері өртелді, барлық еретиктерді отпен тазарту дәстүрі сақталды. Көптеген құрбандар католиктік шомылдыру рәсімінің сумен тазартуын еске түсіріп, Сена өзеніне лақтырылды". Ол әлеуметтік және саяси тәртіпке қауіп ретінде қарағандықтан, Холт "гугеноттарды тек жою ғана емес, өлтіру керек, сонымен қатар оларды адамгершілікке жат аңдар ретінде қорлау, қорлау және ұялту керек болды" деп санайды. Леони Фрида сияқты кейбіреулер бұқаралық зорлық-зомбылық элементіне баса назар аударады: "иелерінің иелері емес" арқылы өлтіріледі. Көптеген протестанттар ақсүйек немесе буржуазия болды және Фрида "бірқатар буржуазиялық католик париждіктер протестанттармен бірдей тағдырға ұшырады; көптеген қаржылық қарыздар сол түні несие берушілер мен несие берушілердің өлімімен тазартылды" деп қосты. Жоқ дегенде бір гугенот өзінің өлтірушілерін сатып алуға мүмкіндік алды. Тарихшы Х. Г. Кенигсбергер (1984 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Лондон университетінің Король колледжінде тарих профессоры болған) соғыс туралы былай деп жазды: "Бұл оқиғаның ең қорқынышты жағы – христиандар басқа христиандарды, олар шетелдік жау емес, көршілерін, олармен және олардың ата-бабаларымен мың жыл бойы бір христиан қауымдастығында, бір билеушіге бағынышты өмір сүргендерін өлтірді". Ол соғыстың тарихи маңыздылығы "көптеген қайғылы оқиғаларда емес, сектанттық құмарлықтың өркениет, қоғам және қабылданған моральдың кедергілерін бұзуға қабілеттілігін көрсетуінде" деп қорытындылады. Бір тарихшы қазалауды әлеуметтік антропология тұрғысынан талдауды ұсынады – діни тарихшы Брюс Линкольн. Ол гугеноттарға киім киюдің, тамақтанудың және ойын-сауық түрлерінің әртүрлі үлгілерін берген діни бөлінудің, сондай-ақ діннің және (көбінесе) таптардың айқын айырмашылығының әлеуметтік шинаға немесе бөлінуге қалай айналғандығын сипаттайды. Патшалық некеге байланысты рәсімдер оның ниеттеріне қарамастан, бұл бөлінуді күшейтті, ал "алуандық сезімі – радикалды өзгешелік – католиктер мен протестанттар арасындағы жақындық сезімінен басым түсті". 23 тамыз 1997 жылы Парижде 12-ші жастар әлемі үшін келген Рим папасы Иоанн Павел II қырғын туралы мәлімдеме жасады. Ол Парижде үш күн болды және он бір сөз сөйледі. Reuters және Associated Press хабарлағандай, түнгі құлшыныс кезінде, Парижге келген жүз мыңдаған жастармен бірге ол былай деді: "24 тамыздың алдында біз Сент-Бартоломей күнінің қайғылы қырғынын ұмытпауымыз керек, Францияның саяси және діни тарихында себептері өте тұманды оқиға. Христиандар Жақсы Жаңалыққа қарсы келетін нәрселер жасады. Мен тек кешірім, берілген және қабылданған кешірім ғана жемісті диалогқа бірте-бірте әкеледі, бұл өз кезегінде толыққанды христиандық келісімді қамтамасыз етеді деп сенемін. Әртүрлі діни дәстүрлерге жататындық бізді бүгін қарсылық пен шиеленістің көзіне айналдырмауы керек. Керісінше, Христианға деген ортақ махаббатымыз бізді толық бірлікке жететін жолды талмай іздеуге итермелі".

Traditional histories have tended to focus more on the roles of the political notables whose machinations began the massacre than the mindset of those who actually did the killing. Ordinary lay Catholics were involved in the mass killings; they believed they were executing the wishes of the king and of God. At this time, in an age before mass media, "the pulpit remained probably the most effective means of mass communication". Despite the large numbers of pamphlets and broadsheets in circulation, literacy rates were still poor. Thus, some modern historians have stressed the critical and incendiary role that militant preachers played in shaping ordinary lay beliefs, both Catholic and Protestant. Historian Barbara B. Diefendorf, Professor of History at Boston University, wrote that Simon Vigor had "said if the King ordered the Admiral (Coligny) killed, 'it would be wicked not to kill him'. With these words, the most popular preacher in Paris legitimised in advance the events of St. Bartholomew's Day". Diefendorf says that when the head of the murdered Coligny was shown to the Paris mob by a member of the nobility, with the claim that it was the King's will, the die was cast. Another historian Mack P. Holt, Professor at George Mason University, agrees that Vigor, "the best known preacher in Paris", preached sermons that were full of references to the evils that would befall the capital should the Protestants seize control. This view is also partly supported by Cunningham and Grell (2000) who explained that "militant sermons by priests such as Simon Vigor served to raise the religious and eschatological temperature on the eve of the Massacre". Historians cite the extreme tension and bitterness that led to the powder keg atmosphere of Paris in August 1572. In the previous ten years there had already been three outbreaks of civil war, and attempts by Protestant nobles to seize power in France. Some blame the complete esteem with which the sovereign's office was held, justified by prominent French Roman Catholic theologians, and that the special powers of French Kings " were accompanied by explicit responsibilities, the foremost of which was combating heresy". Holt, notable for re emphasising the importance of religious issues, as opposed to political/dynastic power struggles or socio economic tensions, in explaining the French Wars of Religion, also re emphasised the role of religion in the St Bartholomew's Day massacre. He noted that the extra violence inflicted on many of the corpses "was not random at all, but patterned after the rites of the Catholic culture that had given birth to it". "Many Protestant houses were burned, invoking the traditional purification by fire of all heretics. Many victims were also thrown into the Seine, invoking the purification by water of Catholic baptism". Viewed as a threat to the social and political order, Holt argues that "Huguenots not only had to be exterminated – that is, killed – they also had to be humiliated, dishonoured, and shamed as the inhuman beasts they were perceived to be." Some, like Leonie Frieda, emphasise the element within the mob violence of the "haves" being "killed by the 'have nots'". Many Protestants were nobles or bourgeois and Frieda adds that "a number of bourgeois Catholic Parisians had suffered the same fate as the Protestants; many financial debts were wiped clean with the death of creditors and moneylenders that night". At least one Huguenot was able to buy off his would be murderers. The historian H. G. Koenigsberger (who until his retirement in 1984 was Professor of History at King's College, University of London) wrote that the Massacre was deeply disturbing because "it was Christians massacring other Christians who were not foreign enemies but their neighbours with which they and their forebears had lived in a Christian community, and under the same ruler, for a thousand years". He concludes that the historical importance of the Massacre "lies not so much in the appalling tragedies involved as their demonstration of the power of sectarian passion to break down the barriers of civilisation, community and accepted morality". One historian puts forward an analysis of the massacre in terms of social anthropology – the religious historian Bruce Lincoln. He describes how the religious divide, which gave the Huguenots different patterns of dress, eating and pastimes, as well as the obvious differences of religion and (very often) class, had become a social schism or cleavage. The rituals around the royal marriage had only intensified this cleavage, contrary to its intentions, and the "sentiments of estrangement – radical otherness – [had come] to prevail over sentiments of affinity between Catholics and Protestants". On 23 August 1997, Pope John Paul II, who was in Paris for the 12th World Youth Day, issued a statement on the Massacre. He stayed in Paris for three days and made eleven speeches. According to Reuters and the Associated Press, at a late night vigil, with the hundreds of thousands of young people who were in Paris for the celebrations, he made the following comments: "On the eve of Aug. 24, we cannot forget the sad massacre of St. Bartholomew's Day, an event of very obscure causes in the political and religious history of France. Christians did things which the Gospel condemns. I am convinced that only forgiveness, offered and received, leads little by little to a fruitful dialogue, which will in turn ensure a fully Christian reconciliation. Belonging to different religious traditions must not constitute today a source of opposition and tension. On the contrary, our common love for Christ impels us to seek tirelessly the path of full unity."

Мәдени сілтемелер

Елизаветалық драматург Кристофер Марлоу бұл оқиғаны ағылшын тіліне аударылған гугенот әдебиетінен және, мүмкін, туған жері Кентербериде пана тапқан француз босқындарынан жақсы білген. Ол католиктерге және француздарға қарсы "Париждегі қырғын" атты пьеса жазды, ол оқиғаларға негізделген. Сондай-ақ, Дэвид Риггс өзінің "Кристофер Марлоу әлемі" өмірбаянында оқиға драматургпен бірге қалғанын айтады, ал қырғын оның алғашқы үш пьесасының – "1 және 2 Тамбурлайн" және "Мальтаның яһудиі" – соңғы актілеріне енгізілген. Бұл оқиға 1772 жылы Луи Себастьен Мерсье "Жан Хеннуер, Лизие епискобы" пьесасында да қолданылды, бірақ ол француз төңкерісіне дейін қойылмады. 1792 жылы актриса және драматург Элизабет Инчбальд бұл пьесаны "Қырғын" деп ағылшын тіліне аударды, кейбір өзгерістер енгізді. Инчбальд тарихи жағдайды сақтады, бірақ 1792 жылдың ақпанына дейін аяқталған "Қырғын" соңғы француз төңкерісінің оқиғаларын да көрсетті, бірақ 1792 жылдың қыркүйектегі қырғынын емес, ол басылыммен бірге жарық көрді. Жозеф Шениердің "Карл IX" пьесасы француз төңкерісі кезінде үлкен жетістікке ие болды, қырғыннан монархияға және дінге қарсы сабақтар алды. Шениер саясаткер ретінде өз принциптерін іс жүзіге асырып, Людовик XVI және оның інісі Андре Шениер сияқты көптеген адамдарды өлім жазасына кесуге дауыс берді. Бірақ төңкерістің құлдырауынан бұрын ол жайлылыққа күдік келтіріп, өзі де қауіпке ұшырады. Бұл оқиғаны Проспер Мериме "Карл IX патшалығының хроникасы" (1829) романында және Александр Дюма "Каралева Марго" (1845) романында романтика мен оқиғалы оқиғалармен толтырды. Бұл роман ағылшын тіліне аударылып, 1954 жылы Жанна Моро басты рөлде ойнаған "La reine Margot" (АҚШ-та "Жұрттың әйелі" деп аталды) коммерциялық тұрғыдан сәтті француз фильміне айналды. 1994 жылы "La Reine Margot" (кейіннен "Queen Margot" және ағылшын тіліндегі нарықтарда субтитрмен) қайта түсірілді, онда Изабелл Аджани басты рөлде ойнады. Жакомо Мейербердің "Гугеноттар" операсы (1836), қазалы оқиғаларға негізделген, француз гран-операсының ең танымал және әсерлі үлгілерінің бірі болды. Рафаэльдікке дейінгі суретші Джон Эверетт Милле өзінің "Сент-Бартоломей күніндегі гугенот" (1852) картинасында қазалы оқиғаның сентиментальді сәтін бейнеледі, онда католик әйелі өзінің гугенот сүйіктісіне католиктердің ақ шарф белгісін киіп, өзін қорғауға көндіруге тырысады. Бірақ ол әйелдің сұрағын іштей қабылдамай, оған: "Бұл - сенің қызың!" - деп жауап береді. Милле картинаны Мейербердің "Гугеноттар" операсын көргеннен кейін салуға шабыланды. Марк Твен бұл қырғынды "Шетелдегі босқындар" (1879) эссесінде, "Француздар мен команчтар" деген тарауда "жартылай өркениетті халықтар" туралы сипаттады. Ол былай деп жазды: "Бартоломей шіркеуі әлемде ойлап табылған және жүзеге асырылған ең керемет нәрсе болды. Оған барлық жақсы адамдар қатысты, соның ішінде король мен королева ана да". Бартоломей күніндегі қырғын және оны қоршаған оқиғалар Д. В. Гриффиттің "Тәуелсіздік" (1916) фильміне енгізілді. Фильмде Кэтрин де Медичи (Жозефин Кроуэлл) қырғынды жоспарлап, ұлы король Карл IX-ты (Фрэнк Беннетт) оны санкциялауға мәжбүрлейді. Кездейсоқ кейіпкерлерге Наварралық Генри, Маргарита де Валуа (Констанс Талмадж), адмирал Колиньи (Жозеф Хенабери) және гомосексуал ретінде бейнеленген Анжу герцогы кіреді. Бұл тарихи көріністер ойдан шығарылған сюжетпен қатар көрсетіледі, онда гугеноттар отбасы оқиғалардың ортасында қалады. Бұл қырғынды суреттейтін тағы бір роман - Жан Плейдидің "Езабел патшайымы" (1953) романы. Гленда Джексон Англия королевасы Елизавета I рөлін сомдаған BBC мини-сериалының үшінші эпизодында (1971) ағылшын сотының қырғынға реакциясы және оның Англияның Франциямен қарым-қатынасына әсері терең қарастырылады. 1966 жылы британдық ғылыми-фантастикалық телесериалдың "Доктор Ху" сериясында "Бартоломей түнгі қазасы" деп аталатын эпизод Париж қазасына дейін болған оқиғалар кезінде орын алды. Леонард Сакс адмирал Колиньи рөлінде, ал Джоан Янг Катерина де Медичи рөлін сомдады. Бұл эпизод BBC архивінен жоғалып кетті және тек аудио түрінде сақталған. Бұл қазалы қақтығысты Екатерина де Медичи діни және саяси себептермен де қозғаған және әлсіз ерік-жігерге ие және оңай әсер ететін Карл IX-тың рұқсатымен жасады. Сент-Бартоломей күні қазасы Тим Уиллокстың 2013 жылы жарық көрген "Париждің он екі баласы" (Маттиас Таннхаузер трилогиясы: 2) атты тарихи романының негізгі оқиғасы болды. Кен Фоллеттің 2017 жылғы "От колоннасы" тарихи романы осы оқиғаны пайдаланады. Романның бірнеше тараулары қырғынды және оған дейін болған оқиғаларды егжей-тегжейлі сипаттайды, кітаптың басты кейіпкерлері оқиғадан бұрын ескерту алып, оны болдырмау үшін зор, бірақ нәтижесіз күш жұмсайды. Фоллет король Карл IX және оның анасы Екатеринаны кез келген кінәдан толығымен ақтайды және оларды діни төзімділіктің адал жақтастары ретінде бейнелейді, олар оқиғаларға тосыннан түсіп, қорқып қалды; ол барлық жауапкершілікті Гиз отбасына жүктейді, "Макиавеллилік" көзқарасымен қырғынды күрделі Гиз қастандығы ретінде бейнелейді, ол мұқият жоспарланып және толығымен жүзеге асырылды.

The Elizabethan dramatist Christopher Marlowe knew the story well from the Huguenot literature translated into English, and probably from French refugees who had sought refuge in his native Canterbury. He wrote a strongly anti Catholic and anti French play based on the events entitled The Massacre at Paris. Also, in his biography The World of Christopher Marlowe, David Riggs claims the incident remained with the playwright, and massacres are incorporated into the final acts of three of his early plays, 1 and 2 Tamburlaine and The Jew of Malta – see above for Marlowe and Machiavellism. The story was also taken up in 1772 by Louis Sébastien Mercier in his play Jean Hennuyer, Bishop of Lizieux, unperformed until the French Revolution. This play was translated into English, with some adaptations, as The Massacre by the actress and playwright Elizabeth Inchbald in 1792. Inchbald kept the historical setting, but The Massacre, completed by February 1792, also reflected events in the recent French Revolution, though not the September Massacres of 1792, which coincided with its printing. Joseph Chénier's play Charles IX was a huge success during the French Revolution, drawing strongly anti monarchical and anti religious lessons from the massacre. Chénier was able to put his principles into practice as a politician, voting for the execution of Louis XVI and many others, perhaps including his brother André Chénier. However, before the collapse of the Revolution he became suspected of moderation, and in some danger himself. The story was fictionalised by Prosper Mérimée in his Chronique du règne de Charles IX (1829), and by Alexandre Dumas, père in La Reine Margot, an 1845 novel that fills in the history as it was then seen with romance and adventure. That novel has been translated into English and was made first into a commercially successful French film in 1954, La reine Margot (US title "A Woman of Evil"), starring Jeanne Moreau. It was remade in 1994 as La Reine Margot (later as Queen Margot, and subtitled, in English language markets), starring Isabelle Adjani. Giacomo Meyerbeer's opera Les Huguenots (1836), very loosely based on the events of the massacre, was one of the most popular and spectacular examples of French grand opera. The Pre Raphaelite painter John Everett Millais managed to create a sentimental moment in the massacre in his painting A Huguenot, on St. Bartholomew's Day (1852), which depicts a Catholic woman attempting to convince her Huguenot lover to wear the white scarf badge of the Catholics and protect himself. The man, true to his beliefs, gently refuses her. Millais was inspired to create the painting after seeing Meyerbeer's Les Huguenots. Mark Twain described the massacre in "From the Manuscript of 'A Tramp Abroad' (1879): The French and the Comanches", an essay about "partly civilized races". He wrote in part, "St. Bartholomew's was unquestionably the finest thing of the kind ever devised and accomplished in the world. All the best people took a hand in it, the King and the Queen Mother included." The St. Bartholomew's Day massacre and the events surrounding it were incorporated into D. W. Griffith's film Intolerance (1916). The film follows Catherine de' Medici (Josephine Crowell) plotting the massacre, coercing her son King Charles IX (Frank Bennett) to sanction it. Incidental characters include Henri of Navarre, Marguerite de Valois (Constance Talmadge), Admiral Coligny (Joseph Henabery), and the Duke of Anjou, who is portrayed as homosexual. These historic scenes are depicted alongside a fictional plot in which a Huguenot family is caught among the events. Another novel depicting this massacre is Queen Jezebel, by Jean Plaidy (1953). In the third episode of the BBC miniseries Elizabeth R (1971), starring Glenda Jackson as Queen Elizabeth I of England, the English court's reaction to the massacre and its effect on England's relations with France is addressed in depth. A 1966 serial in the British science fiction television series Doctor Who entitled The Massacre of St Bartholomew's Eve is set during the events leading up to the Paris massacre. Leonard Sachs appeared as Admiral Coligny and Joan Young played Catherine de' Medici. This serial is missing from the BBC archives and survives only in audio form. It depicts the massacre as having been instigated by Catherine de' Medici for both religious and political reasons, and authorised by a weak willed and easily influenced Charles IX. The St Bartholomew's Day massacre is the setting for Tim Willocks' historical novel, The Twelve Children of Paris (Matthias Tannhauser Trilogy:2), published in 2013. Ken Follett's 2017 historical fiction novel A Column of Fire uses this event. Several chapters depict in great detail the massacre and the events leading up to it, with the book's protagonists getting some warning in advance and making enormous but futile efforts to avert it. Follett completely clears King Charles IX and his mother Catherine of any complicity and depicts them as sincere proponents of religious toleration, caught by surprise and horrified by the events; he places the entire responsibility on the Guise Family, following the "Machiavellian" view of the massacre and depicting it as a complicated Guise conspiracy, meticulously planned in advance and implemented in full detail.