Нант Едикті: Франциядағы гугеноттарға діни еркіндік туралы жарлық

Кіріспе

1598 жылы Франция королі Генрих IV гугеноттарға діни еркіндік беру туралы жарлыққа қол қойды. 1598 жылғы сәуір айында король Генрих IV Нант жарлығына қол қойып, Францияның азшылықтағы кальвинист протестанттарына, сондай-ақ гугеноттарға, негізінен католик болған мемлекетте маңызды құқықтар берді. Католицизмді мемлекеттік дін ретінде сақтап, дін қызметі тоқтатылған жерлерде оны қайта орнатуды талап ете отырып, Францияда өз құқықтары үшін ұзақ және қанды күрес жүргізген протестант гугеноттарға діни төзімділік танытты. Жарлықтың негізгі мазмұны: Францияның белгілі бір қалаларында және аудандарында өз дінін (протестантизмді) ұстану және ар-ождан бостандығы. Олар өз дінінен бас тартпай, судья және әкімші сияқты мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуға құқылы болды. Өздерінің мектептері мен университеттерін ашып, оларға мемлекеттен қаржы алуға құқылы. Өздерін қорғау үшін қалаларын бекітуге құқылы. Француз үкіметі төлейтін өздерінің әскери күштерін ("гугенот ополчениесі" деп аталды) ұстауға құқылы. Тоқыма және қару-жарақ өндірісі мен сату сияқты белгілі бір кәсіптермен айналысуға құқылы. Мүлкін іздеуге немесе тәркілеуге ұшырамай, Францияның барлық жерінде еркін жүріп-тұруға құқылы. Өлгендерін өздерінің зираттарында жерлеуге құқылы. Нант жарлығы Францияда ондаған жылдар бойы созылған дін соғыстарын аяқтауға көмектесті. Бұл жарлық Франциядағы протестант азшылығына діни және саяси еркіндік беретіндей болды және Францияны толерантты және көп түрлі қоғам ретінде қалыптастыруға септігін тигізді. Алайда, 1685 жылы король Людовик XIV бұл жарлықты жойды, нәтижесінде гугеноттар Франциядан жаппай кетуге мәжбүр болды, ал ел таланттары мен ресурстарын жоғалтты. Осы жарлық арқылы Генрих ең алдымен азаматтық бірлікті нығайтуды көздеді. Жарлық азаматтық және діни бірлікті ажыратып, кейбір протестанттарды алғаш рет жай ғана дінбұзарлар мен еретиктер ретінде қарастырды және секуляризм мен төзімділікке жол ашты. Бұл жарлық жеке тұлғаларға ар-ождан бостандығын ұсынумен қатар, протестанттарға амнистия және олардың азаматтық құқықтарын қалпына келтіру сияқты нақты жеңілдіктер берді, соның ішінде мемлекеттік қызметте жұмыс істеу және тікелей корольге шағымдану құқығы. Бұл оқиға Францияны XVI ғасырдың екінші жартысында мазалаған француз дін соғыстарының аяқталуына әкелді. Екатерина де Медичи 36 жыл бұрын жариялаған Сен-Жермен жарлығы гугеноттарға шектеулі төзімділік танытты, бірақ оқиғалар оны басып өтті, өйткені ол 1562 жылғы 1 наурызда Вассиде болған қырғыннан кейін ғана ресми тіркелді, бұл француз дін соғыстарының біріншісін тудырды. 1685 жылдың қазан айында Нант жарлығын жойған Фонтенбло жарлығы Генрих IV-нің немересі Людовик XIV жариялады. Бұл әрекет протестанттардың қоныс аударуына себеп болды және Франциямен шекаралас протестант елдерінің оларға деген қарсылығын күшейтті.

1598 decree granting religious freedom to Huguenots by Henry IV of France

The Edict of Nantes was signed in April 1598 by King Henry IV and granted the minority Calvinist Protestants of France, also known as Huguenots, substantial rights in the nation, which was predominantly Catholic. While upholding Catholicism as the established religion, and requiring the re establishment of Catholic worship in places it had lapsed, it granted religious toleration to the Protestant Huguenots, who had been waging a long and bloody struggle for their rights in France. The main contents were:
Freedom of conscience and the right to practice their religion (Protestantism) in certain specified towns and cities throughout France. The right to hold public office, including the right to serve as judges and administrators, without having to renounce their religion. The right to maintain their own schools and universities, and to receive government funding for them. The right to fortify their towns and cities for their own protection. The right to maintain their own military forces (known as the "Huguenot militia"), which were to be paid for by the French government. The right to engage in certain specified trades and professions, including the manufacture and sale of textiles and arms. The right to travel freely throughout France, without being subject to searches or seizures of their property. The right to bury their dead in their own cemeteries. The Edict of Nantes helped to end the Wars of Religion in France, which had been raging for decades. It also ensured that the Protestant minority in France would have a measure of religious and political freedom, and helped to establish France as a more tolerant and pluralistic society. However, the Edict was eventually revoked by King Louis XIV in 1685, leading to a mass exodus of Huguenots from France and a loss of talent and resources for the country. In this edict, Henry aimed primarily to promote civil unity. The edict separated civil from religious unity, treated some Protestants for the first time as more than mere schismatics and heretics and opened a path for secularism and tolerance. In offering a general freedom of conscience to individuals, the edict offered many specific concessions to the Protestants, such as amnesty and the reinstatement of their civil rights, including the right to work in any field, even for the state, and to bring grievances directly to the king. It successfully marked the end of the French Wars of Religion, which had afflicted France during the second half of the 16th century. The Edict of St. Germain, promulgated 36 years earlier by Catherine de Médici, had granted limited tolerance to Huguenots but was overtaken by events, as it was not formally registered until after the Massacre of Vassy on 1 March 1562, which triggered the first of the French Wars of Religion. The Edict of Fontainebleau, which revoked the Edict of Nantes in October 1685, was promulgated by Louis XIV, the grandson of Henry IV. This act drove an exodus of Protestants and increased the hostility of Protestant nations bordering France.

Өмірбаян

Бұл жарлық ең алдымен ұзаққа созылған француз дін соғыстарын тоқтатуға бағытталған. Король Генрих IV-нің бұл жарлықты қолдауға жеке себептері де болды. 1589 жылы таққа отырмас бұрын ол протестантизмді қабылдаған және протестанттық іске адал болған. Көпшілік 1593 жылы оның патшалық тағын нығайту үшін ғана католик дініне ауысқанын есептеді. Жарлық Францияда бейбітшілік пен ішкі бірлікті қайта орнатуға септігін тигізді, бірақ екі тараптың да көңіліне толыққанды келмеді. Католиктер протестантизмнің француз қоғамының тұрақты құрамдас бөлігі ретінде мойындалуын қабылдамады және діни біртұтастықты орнату үмітін тастамады. Протестанттар католиктермен толық теңдікке ұмтылды, бірақ жарлық мұндай мүмкіндік бермеді. Джордж А. Ротрок: «Францияда төзімділік патшалық ұғым болды, ал діни келісім тәждің тұрақты қолдауына байланысты болды» деп жазды. Францияда корольдік билікті қайта орнату үшін ішкі бейбітшілік қажет болды, ол тәждің шектеулі төзімділік саясатына негізделген. Корольдік әскерлердің барлық жерде болуы мүмкін болмағандықтан, гугеноттарға өзін-өзі қорғауға қатаң шектеулі мүмкіндіктер берілуі керек еді. Жарлыққа қосымша, протестанттарға қауіпсіз бекіністер (places de sûreté) берілді, олар Ла-Рошель сияқты әскери орталықтар болды. Оларды ұстауға король жылына 180 000 экю төледі, сонымен қатар гугеноттардың өз қаражаты есебінен ұсталатын 150 төтенше бекініс (places de refuge) берілді. Мұндай төзімділік Батыс Еуропада сирек кездесетін жағдай еді, онда әдеттегі тәжірибеде азаматтар өз билеушісінің дінін қабылдауға мәжбүр болды, «cuius regio, eius religio» принципі қолданылды. Гугеноттарға белгілі бір жеңілдіктер берілсе де, жарлық католицизмнің Францияның ресми діні ретіндегі мәртебесін сақтап қалды. Протестанттар оннан бір бөлігін төлеуден босатылмады және католик мейрамдары мен некеге қатысты шектеулерді сақтауға міндетті болды. Билік протестанттардың құдайға табыну еркіндігін белгілі бір аймақтармен шектеді. Жарлық тек протестанттар мен католиктердің бірге өмір сүру мәселесін қарастырды және Испаниядан қуылған мараньолар мен морискилерге Францияда уақытша пана берілгенін еске алмайды. Жарлықты жариялаған түпнұсқа құжат жоғалып кеткен. Париждегі Ұлттық мұрағатта тек діни қызметкерлер мен Париж Парламентінен алынған уәкілеттіктермен өзгертілген қысқартылған құжаттың мәтіні сақталған. Алғашқы жарлықтың көшірмесі сақтау үшін протестанттық Женеваға жіберілді. Аймақтық парламенттер жарлыққа қарсылық көрсетті. Олардың ең қарсылығын көрсеткені – Руан Парламенті болды, ол 1609 жылы ғана жарлықты тіркеді. Қол қою орны белгісіз. Жарлықтың өзінде тек: «Мырзамыздың 1598 жылының сәуір айында Нант қаласында берілді» делінген. 19 ғасырдың соңында католик дәстүрі екінші дүниежүзілік соғыста бомбалаудан қираған испан саудагері Андре Руиздің үйі Maison des Tourelles-те қол қою рәсімі өткенін айтады.

The edict aimed primarily to end the longrunning French Wars of Religion. King Henry IV also had personal reasons for supporting the edict. Prior to assuming the throne in 1589, he had espoused Protestantism, and he remained sympathetic to the Protestant cause. It was widely believed that he converted to Catholicism in 1593 only to secure his position as king. The edict succeeded in restoring peace and internal unity to France but pleased neither party. Catholics rejected the apparent recognition of Protestantism as a permanent element in French society and still hoped to enforce religious uniformity. Protestants aspired to full parity with Catholics, which the edict did not provide. George A. Rothrock wrote : "Toleration in France was a royal notion, and the religious settlement was dependent upon the continued support of the crown". Re establishing royal authority in France required internal peace, which was based on limited toleration enforced by the crown. Since royal troops could not be everywhere, Huguenots needed to be granted strictly limited possibilities of self defense. supplementing the edict granted the Protestants safe havens (places de sûreté), which were military strongholds such as La Rochelle, in support of which the king paid 180,000 écus a year, along with a further 150 emergency forts (places de refuge), to be maintained at the Huguenots' own expense. Such an act of toleration was unusual in Western Europe, where standard practice forced subjects to follow the religion of their ruler under the application of the principle of cuius regio, eius religio. While it granted certain privileges to Huguenots, the edict upheld Catholicism's position as the established religion of France. Protestants gained no exemption from paying the tithe and had to respect Catholic holidays and restrictions regarding marriage. The authorities limited Protestant freedom of worship to specified geographic areas. The edict dealt only with Protestant and Catholic coexistence and made no mention of Jews or Muslims, who were offered temporary asylum in France when the Marranos and Moriscos were expelled from Spain. The original act that promulgated the edict has disappeared. The Archives Nationales in Paris preserves only the text of a shorter document modified by concessions extracted from the King by the clergy and the Parlement of Paris, which delayed ten months before finally signing and setting seals to the document in 1599. A copy of the first edict, sent for safekeeping to the Protestant Geneva, survives. The provincial parlements resisted the edict. The most recalcitrant of them was the Parlement of Rouen, which unreservedly registered the edict only in 1609. The location of the signing is uncertain. The edict itself stated merely that it was "given at Nantes, in the month of April, in the year of Our Lord one thousand five hundred and ninety eight". By the late 19th century the Catholic tradition cited the signing in the Maison des Tourelles, the home of the prosperous Spanish trader André Ruiz, which was destroyed by bombing during the Second World War.

Қайтарып алу

Эдикт өзгеріссіз күшінде қалды, парламенттерде «негізгі және қайтарылмайтын заң» ретінде тіркелді, тек сегіз жылға берілген патенттерді қоспағанда. Оларды 1606 жылы Генрих, ал 1611 жылы Мари де Медичи жаңартты. Ол Генрихтің қазасынан бір апта өткен соң Эдикті бекітті, соның арқасында протестанттардың тағы бір Бартоломей күні қырғынына ұшырар деген қорқынышы басылды. Генрихтің мемлекеттік билікке бекінуімен бірге, жәрдемақылар да біртіндеп азайды. 1622 жылы Монпелье бейбіт шартымен Лангедоктағы гугеноттардың көтерілісі аяқталды, соның нәтижесінде бекіністі протестант қалалары екіге дейін қысқартылды: Ла-Рошель және Монтобан. 1629 жылы Людовик XIII Ла-Рошельді қоршаудан кейін патенттерді толығымен жойды, онда кардинал Ришелье қаланы он төрт ай бойы блокадалап ұстады. Людовик XIII билігінің қалған кезеңінде, әсіресе Людовик XIV кәмелетке толмаған кезінде, Эдиктің іске асырылуы жылдан жылға өзгеретін, декларациялар мен бұйрықтарда және Кеңестегі шешімдерде көрінетін, ішкі саясат пен Францияның шетелдегі державалармен қарым-қатынасына байланысты ауытқып отырды. 1685 жылдың қазан айында Генрих IV-нің немересі Людовик XIV Эдиктен бас тартып, Фонтенбло эдиктісімен протестантизмді заңсыз деп жариялады. Бұл акт, көбінесе «Нант эдиктің жойылғандығы» деп аталады, Франция үшін өте ауыр салдарға әкелді. Діни соғыстар қайтадан тұтанбаса да, протестанттарға қарсы қатаң қуғын-сүргін орын алды. Барлық протестант пасторлары католицизмге өтпесе, елден кетуіне екі апта уақыт берілді, ал қалған протестанттарға елден кетуге тыйым салынды. Тыйымға қарамастан, жаңадан басталған қуғын-сүргін, соның ішінде көптеген азаптау мысалдары, шамамен 400 000 адамның Франциядан қашуына себеп болды. Көпшілігі Ұлыбританияға, Пруссияға, Голландия Республикасына, Швейцарияға, Оңтүстік Африкаға, сондай-ақ жаңа француз колонияларына және Солтүстік Америкадағы Он үш колонияға көшті. Кейбіреулері тіпті Данияға көшіп барды, онда 1656 жылы шведиялықтар басып алғаннан кейін қираған Фредериция қаласына жаңа қоныстанғандар қажет болды және қала жарлығында лютерандық емес протестанттарға қалада тұруға рұқсат берілді. Бұл эмиграция Францияны ең білікті және еңбекқор азаматтарынан айырды, олардың кейбіреулері одан әрі Нидерланды мен Англиядағы Францияның қарсыластарына көмектесті. Нант эдиктінің жойылғандығы Людовик XIV-нің шетелдегі беделін де нашарлатты, Франциямен шекаралас протестант елдерін оның режиміне одан да жаушылдыққа итерді. Эдикт жойылғаннан кейін Бранденбург курфюрсі Фридрих Вильгельм Потсдам эдиктісін шығарды, ол протестанттарды Бранденбург-Пруссияға келуге шақырды. Францияда католик емес азаматтар үшін дін бостандығы мен азаматтық құқықтар 102 жылдан кейін, 1787 жылдың 7 қарашасында Людовик XVI қол қойған Версаль эдиктісімен, сондай-ақ толеранттылық эдиктісімен қайта жаңғыртылды. Бұл эдикт екі айдан кейін парламенттен бекітілді, Ансиан Режимінің аяқталуына екі жылдай уақыт қалғанда және 1789 жылғы Адам және Азамат Құқықтары Декларациясы Францияда діни дискриминацияны толығымен жояды.

The Edict remained unaltered in effect, registered by the parlements as "fundamental and irrevocable law", with the exception of the brevets, which had been granted for a period of eight years, and were renewed by Henry in 1606 and in 1611 by Marie de Médecis, who confirmed the Edict within a week of the assassination of Henry, stilling Protestant fears of another St. Bartholomew's Day massacre. The subsidies had been reduced by degrees, as Henry gained more control of the nation. By the Peace of Montpellier in 1622, concluding a Huguenot revolt in Languedoc, the fortified Protestant towns were reduced to two, La Rochelle and Montauban. The brevets were entirely withdrawn in 1629, by Louis XIII, following the Siege of La Rochelle, in which Cardinal Richelieu blockaded the city for fourteen months. During the remainder of Louis XIII's reign, and especially during the minority of Louis XIV, the implementation of the Edict varied year by year, voiced in declarations and orders, and in case decisions in the Council, fluctuating according to the tides of domestic politics and the relations of France with powers abroad. In October 1685, Louis XIV, the grandson of Henry IV, renounced the Edict and declared Protestantism illegal with the Edict of Fontainebleau. This act, commonly called the 'revocation of the Edict of Nantes,' had very damaging results for France. While the wars of religion did not re ignite, intense persecution of Protestants took place. All Protestant ministers were given two weeks to leave the country unless they converted to Catholicism and all other Protestants were prohibited from leaving the country. In spite of the prohibition, the renewed persecution – including many examples of torture – caused as many as 400,000 to flee France at risk of their lives. Most moved to Great Britain, Prussia, the Dutch Republic, Switzerland, South Africa and the new French colonies and the Thirteen Colonies in North America. Some even moved to Denmark, where the city of Fredericia, laid waste after the Swedish conquest in 1656, needed new settlers and a specific clause in the city ordinance allowed other than Lutheran Protestants to live in the city. This exodus deprived France of many of its most skilled and industrious individuals, some of whom thenceforward aided France's rivals in the Netherlands and in England. The revocation of the Edict of Nantes also further damaged the perception of Louis XIV abroad, making the Protestant nations bordering France even more hostile to his regime. Upon the revocation of the edict, Frederick William, Elector of Brandenburg issued the Edict of Potsdam, which encouraged Protestants to come to Brandenburg Prussia. Freedom to worship and civil rights for non Catholics in France were not restored until the signing of the Edict of Versailles, also known as the Edict of Tolerance, by Louis XVI 102 years later, on 7 November 1787. This edict was enacted by parlement two months later, less than two years before the end of the Ancien Régime and the Declaration of the Rights of Man and Citizen of 1789 would fully eliminate religious discrimination in France.