Лорел мен Харди: Комик дуэт тарихы

Кіріспе

Британдық-американдық комедиялық дуэт

Лорел мен Харди – американдық киноның алғашқы классикалық Голливуд дәуірінде өнер танытқан британдық-американдық комедиялық команда, оған ағылшын Стэн Лорел (1890–1965) және америкалық Оливер Харди (1892–1957) кірген. Олар үнсіз фильмдер дәуірінде дуэт ретінде мансаптарын бастап, кейіннен «сүлейтін фильмдерге» табысты түрде көшкен. 1920 жылдардың соңынан 1950 жылдардың ортасына дейін олар бүкіл әлемдегі slapstick комедиясымен танымал болды, Лорел Хардидің мақтанға мас, бұзақы досының рөлін ойнады. Олардың «Күкі әні», «Ку Ку» немесе «Күкінің биі» (Голливуд композиторы Т. Марвин Хэтлидің туындысы) атты танымал әні фильмдерінің титрлерінде ойналып, олардың боулинг шляпалары сияқты оларды танытатын белгіге айналды. Екеуі де команда құрудан бұрын кинодағы мансаптарын қалыптастырған. Лорел 50-ден астам фильмде ойнаған, сценарист және режиссер болып жұмыс істеген, ал Харди 250-ден астам туындыда қатысқан. Екеуі де 1921 жылғы «Бақытты ит» фильмінде түскен, бірақ сол кезде бір команда болған жоқ. Олар 1926 жылы қысқаметражды фильмде алғаш рет бірге пайда болды, содан кейін Хэл Роуч киностудиясымен жеке келісімшарттарға қол қойды. 1927 жылы «Филипке шалбар кигізу» атты үнсіз қысқа фильмде түскен кезде олар ресми түрде команда құрды. Олар 1940 жылға дейін Роучпен бірге жұмыс істеді, содан кейін 1941 жылдан 1945 жылға дейін 20th Century Fox және Metro Goldwyn Mayer үшін сегіз B класты комедиялық фильмде ойнады. 1944 жылдың соңында фильмдерге қатысты міндеттемелерін аяқтағаннан кейін олар сахналық қойылымдарға көшті және Англия, Ирландия, Уэльс және Шотландияда музыкалық залдарда гастрольдік сапарға шықты. 1954 жылдың 1 желтоқсанында олар американдық теледидарда бір рет пайда болды, сол кезде Ралф Эдвардс оларды NBC телеарнасының тікелей эфиріндегі «Бұл сіздің өміріңіз» бағдарламасында сұхбатқа шақырды. 1930 жылдан бері олардың туындылары көптеген театрлық қайта шығарылымдарда, теледидарда қайта көрсетілді, 8 мм және 16 мм үй фильмдерінде, көркем фильмдер жинақтарында және бейнежазбаларда жарық көрді. 2005 жылы Ұлыбританиядағы кәсіби комедианттардың сауалнамасы бойынша олар барлық уақыттағы ең үздік жетінші комедиялық дуэт деп танылды. Лорел мен Хардидің ресми жанкүйерлер клубы – «Шөлдің ұлдары», олардың осы аттас фильмдегі ойдан шығарылған бауырлас қоғамның атынан аталған.

Laurel and Hardy were a British American comedy team during the early Classical Hollywood era of American cinema, consisting of Englishman Stan Laurel (1890–1965) and American Oliver Hardy (1892–1957). Starting their career as a duo in the silent film era, they later successfully transitioned to "talkies". From the late 1920s to the mid 1950s, they were internationally famous for their slapstick comedy, with Laurel playing the clumsy, childlike friend to Hardy's pompous bully. Their signature theme song, known as "The Cuckoo Song", "Ku Ku", or "The Dance of the Cuckoos" (by Hollywood composer T. Marvin Hatley) was heard over their films' opening credits, and became as emblematic of them as their bowler hats. Prior to emerging as a team, both had well established film careers. Laurel had acted in over 50 films, and worked as a writer and director, while Hardy was in more than 250 productions. Both had appeared in The Lucky Dog (1921), but were not teamed at the time. They first appeared together in a short film in 1926, when they signed separate contracts with the Hal Roach film studio. They officially became a team in 1927 when they appeared in the silent short Putting Pants on Philip. They remained with Roach until 1940, and then appeared in eight B movie comedies for 20th Century Fox and Metro Goldwyn Mayer from 1941 to 1945. After finishing their film commitments at the end of 1944, they concentrated on performing stage shows, and embarked on a music hall tour of England, Ireland, Wales, and Scotland. On December 1, 1954, they made their sole American television appearance, when they were surprised and interviewed by Ralph Edwards on his live NBC TV program This Is Your Life. Since the 1930s, their works have been released in numerous theatrical reissues, television revivals, 8 mm and 16 mm home movies, feature film compilations, and home videos. In 2005, they were voted the seventh greatest comedy act of all time by a UK poll of professional comedians. The official Laurel and Hardy appreciation society is The Sons of the Desert, after a fictional fraternal society in the film of the same name.

Стен Лорел

Стэн Лорел (16 маусым 1890 – 23 ақпан 1965) Англияның Ланкашир графтығындағы Ульверстон қаласында театрлық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Артур Джозеф Джефферсон, Англияның солтүстігі мен Шотландияда театр иесі және кәсіпкер болды, ол әйелімен бірге индустрияда маңызды рөл атқарды. 1905 жылы Джефферсон отбасы Глазгоға көшті, себебі олардың бизнесінің негізгі орталығы – Метрополь театры сол қалада орналасқан еді. Лорел өзінің сахнадағы алғашқы дебютін Глазгодағы «Britannia Panopticon» атты залдың сахнасында 16 жасқа толуына бір ай қалғанда жасады. Артур Джефферсон Лорелге Леви мен Кардуэллдің балалар театр труппасында алғашқы актерлік жұмысын ұйымдастырды, ол Рождестволық пантомималарға маманданған. 1909 жылы Лорелді Ұлыбританияның жетекші комедия шебері Фред Карно қосалқы актер ретінде жұмысқа алды, сонымен қатар Чарли Чаплиннің дублері ретінде де жұмыс істеді. Лорел Карно туралы былай деді: «Оған тең келген ешкім жоқ. Ондай адамдар табылмайды. Оның аты – кассаның табысы». 1912 жылы Лорел Фред Карно труппасымен бірге Англиядан АҚШ-қа гастрольдік сапарға шықты. Лорел бұл сапардың Лондонға оралуға дейінгі жай ғана уақыттық үзіліс болады деп күткен, алайда ол АҚШ-та қалуға шешім қабылдады. 1917 жылы Лорел Мэй Дальбергпен бірге сахна мен кинодағы дуэт ретінде жұмыс істеді; олар заңды түрде никелеспеген жұбайлар ретінде өмір сүрді. Осы жылы Лорел Дальбергпен бірге «Май айындағы жаңғақтар» фильмінде кинодағы алғашқы рөлін ойнады. Мэймен жұмыс істеген кезде ол «Стэн Лорел» есімін қолдана бастады және 1931 жылы заңды түрде атын өзгертті. Дальберг оның фильмдерінде рөлдерді талап етті, бірақ оның шаршататын мінезі онымен жұмыс істеуді қиындатты. Олардың арасында гримеркада дау-жанжалдар жиі болып тұратын, продюсер Джо Рок оған Лорелден кетіп, туған жеріне, Австралияға оралу үшін ақша төлегені хабарланды. 1925 жылы Лорел Хэл Роуч киностудиясына режиссер және сценарист ретінде қосылды. 1925 жылдың мамыр айынан 1926 жылдың қыркүйегіне дейін ол кем дегенде 22 фильмде жұмыс істеді. Лорел Хардимен бірге жұмыс істемес бұрын әртүрлі продюсерлер үшін 50-ден астам фильмде ойнады. Осыған дейін ол тек шамалы ғана жетістіктерге қол жеткізген. Продюсерлерге, сценаристтерге және режиссерлерге оның кейіпкері үшін сценарий жазу қиын болды, себебі американдық көрермендер оны «ақылсызданған қарақшы» немесе Чарли Чаплиннің еліктеушісі ретінде білді.

Stan Laurel (June 16, 1890 – February 23, 1965) was born Arthur Stanley Jefferson in Ulverston, Lancashire, England, into a theatrical family. His father, Arthur Joseph Jefferson, was a theatrical entrepreneur and theater owner in northern England and Scotland who, with his wife, was a major force in the industry. In 1905, the Jefferson family moved to Glasgow to be closer to their business mainstay of the Metropole Theatre, and Laurel made his stage debut in a Glasgow hall called the Britannia Panopticon one month short of his 16th birthday. Arthur Jefferson secured Laurel his first acting job with the juvenile theatrical company of Levy and Cardwell, which specialized in Christmas pantomimes. In 1909, Laurel was employed by Britain's leading comedy impresario Fred Karno as a supporting actor, and as an understudy for Charlie Chaplin. Laurel said of Karno, "There was no one like him. He had no equal. His name was box office." In 1912, Laurel left England with the Fred Karno Troupe to tour the United States. Laurel had expected the tour to be merely a pleasant interval before returning to London; however, he decided to remain in the U. S. In 1917, Laurel was teamed with Mae Dahlberg as a double act for stage and film; they were living as common law husband and wife. The same year, Laurel made his film debut with Dahlberg in Nuts in May. While working with Mae, he began using the name "Stan Laurel" and changed his name legally in 1931. Dahlberg demanded roles in his films, but her tempestuous nature made her difficult to work with. Dressing room arguments were common between the two; it was reported that producer Joe Rock paid her to leave Laurel and to return to her native Australia. In 1925, Laurel joined the Hal Roach film studio as a director and writer. From May 1925 to September 1926, he received credit in at least 22 films. Laurel appeared in over 50 films for various producers before teaming up with Hardy. Prior to that, he experienced only modest success. It was difficult for producers, writers, and directors to write for his character, with American audiences knowing him either as a "nutty burglar" or as a Charlie Chaplin imitator.

Оливер Харди

Оливер Харди (18 қаңтар 1892 жылы – 7 тамыз 1957 жылы) Норвелл Харди есімдерімен Гарлем, Джорджия, АҚШ-та дүниеге келді. Жастық шағының соңында Харди танымал сахна әншісі болды және анасының қаржылық көмегімен Джорджияның Милледжвилл қаласында «Палас» театрын басқарды. Сахналық есімін әкесінің атынан алып, өзін «Оливер Норвелл Харди» деп атады, ал көрермендер арасында «Олли» және «Бейб» есімдерімен танымал болды. «Бейб» лақап аты Флорида штатының Джексонвилл қаласындағы Любин студиясының жанындағы итальяндық шаштараздан пайда болды. Шаштараз Хардидің бетін талькпен сүртіп, «Қандай жақсы бала!» дейтін. Любин компаниясындағы басқа актерлер де осы сөзді қайталап, Харди алғашқы фильмдерінде «Бейб Харди» ретінде таныстырылды. Комедиялық фильмдерді көру оған өзі де комедия жасауға ұқсатып, 1913 жылы Джексонвиллдегі Любин Motion Pictures компаниясында жұмыс істей бастады. Ол студияда жарық, реквизит сияқты жұмыстарға көмектесіп, бірте-бірте компанияның сценарий бөлімінде жұмыс істей отырып, актерлік шеберлікті үйренді. 1914 жылы Харди «Әкесін алдау» атты алғашқы фильмінде «Бейб Харди» рөлінде ойнады. Батыр, зұлым, тіпті әйел рөлін ойнауға қабілетті болғандықтан, Хардиге қосалқы актер, комик зұлым немесе екінші пландағы рөлдерге көп сұраныс болды. 10 жыл бойы ол жұлдызды комик және Чарли Чаплиннің еліктеушісі Билли Уэстке көмектесіп, Джимми Обри, Ларри Семон және Чарли Чейстің комедияларында ойнады. Барлығында Харди 250-ден астам нұсқаусыз қысқа фильмдерде түсті немесе бірге ойнады, олардың шамамен 150-і қазіргі таңға дейін жоғалып кеткен. Бірінші дүниежүзілік соғыста денсаулығына байланысты әскерге алынбады. 1917 жылы Флоридадағы киноиндустрияның құлдырауынан кейін Харди әйелі Мадленмен бірге Калифорнияға көшіп, жаңа мүмкіндіктер іздеді.

Хэл Роуч

Хал Роуч Лорел мен Хардидің қалай команда құрғанын айтып берді: Харди Роуч пен басқалар үшін жұмыс істеп жүргенде, Роуч вадевильде көрген Лорелді жұмысқа алды. Лорелдің көзі өте ашық көк түсті болды, ал Роуч сол кездегі кинотехнологиясының есесінен Лорелдің көзі жақсы түспейтінін байқады – көк түс суретте ақ болып көрінетін. Бұл мәселе олардың бірінші ойнайтын фильмінде, "Бақытты Ит" фильмінде анық байқалады, онда Лорелдің көзіне қалың макияж жағып, бұл кемшілікті жабуға тырысты. Роуч Лорелді шамамен бір жыл студияда сценарист ретінде жұмысқа алды. Кейін панхроматикалық пленка ойлап табылды, олар Лорелді сынап көрді, және мәселе шешілді. Содан кейін Лорел мен Харди бір фильмде түсті, олар өте үйлесімді болды. Комедиялық дуэттер әдетте бір түз, бір күлкілі актерден құралған, бірақ бұл екеуі де комедия актерлері болды; алайда, екеуі де сценарийдің талабына қарай түз рөлін ойнауға қабілетті еді. Роуч былай деді: "Кез келген уақытта екеуінің біреуіне жақын кадрға түсіруге болады, олардың реакциясы әрқашан жаңа күлкіге себеп болатын."

Комедия стилі және кейіпкерлері

Лорел мен Хардидің юморы өте визуалды болды, күшті әсер ету үшін клоунада қолданылды. Олардың шаңырағындағы салмағы шамамен болды. Олардың шаштары мен киімдерінің арасындағы айырмашылық осы табиғи контрасты күшейтуге көмектесті. Лорел шашын жақтары мен артында қысқа қырып, ал үстінде ұзын қалдырып, табиғи "қорқыныш періштесі" сияқты көрінетін шаш үлгісін жасады. Әдетте, қорқыныш сезімінде ол бірден бетін бұрыстырып, жылағандай болып, шашын жоғары тартып алатын. Ал Хардидің сирейген шашы маңдайына спираль тәрізді бұралып, тіс щеткасы сияқты шашы бар шапақпен безендірілді. Лаурел аяқтары тегіс жүру үшін аяқ киімдерінен өкшелерін алып тастады. Екеуі де цилиндр шапан киеді, бірақ Лорелдің шапаны Хардидің шапанынан тар, ал жиегі жалпақ болды. Кейіпкерлердің әдеттегі киіміне қанатты жағалы көйлектер кіретін, Харди өзін тым сезімтал сезінгенде айналдыратын галстук тағатын, ал Лорел – бабочка. Хардидің спорттық пиджагы кішкене кішкентай болып, бір түймесі керілген, ал Лорелдің қос жақты пиджагы кең болды. Олардың танымал номерлерінің бірі – қарсыластармен "тізе қосып" ұрыс. Бұл олардың әйелдерімен – көбінесе Мэй Буш, Анита Гарвин немесе Дафна Поллард сомдаған – немесе көршілерімен, көбінесе Чарли Холл немесе Джеймс Финлейсон сомдаған, болуы мүмкін. Лорел мен Харди біреудің мүлкін бұзып, зардап шеккен тарап Лорел немесе Хардиге тиесілі нәрсені жойып, кек алатын. Зақымды тыныш қарап шыққаннан кейін, "ренішті" тараптардың бірі немесе екеуі де бұзу үшін басқа нәрсе табады, және жанжал екі тараптың бір-біріне қарсы заттарды бірден бұзуына дейін күшейеді. Мысалы, 1937 жылғы "Way Out West" фильмінде Лорел өртке жаққандай, бас бармағын жоғары көтереді. Оның бас бармағы тұтанады және ол Хардидің түтінін табиғи түрде жағады. Осыны көріп таң қалған Харди фильмде оны қайталауға тырысады. Бірақ көп уақыттан кейін ол сәттілікке жетеді, бірақ оның бас бармағы оттана бастағанда қорқып кетеді. Лорел 1938 жылғы "Block Heads" фильмінде осы әзілді кеңейтеді, тығыздалған жұдырығына темекі салып, оны құбыр сияқты түтіндіреді, бұл Хардиді таң қалдырады. Бұл жолы әзіл аяқталады, Лорел қолданған спичка қайтадан тұтанады, Харди оны каминге лақтырады және ол қатты жарылыспен жарылады. Хардидің баспалдақтан құлауы немесе қарақшының ұрып-сапары сияқты бақытсыздықтардың ауыртпалығын көрсетудің орнына, көрермендер апатты көру үшін соққы мен құлау дыбыс эффектілері жиі қолданылды. Оның екінші айқын белгісі – "камераға қарау", онда ол төртінші қабырғаны бұзып, көрермендерге тікелей, ашумен қарайды. Экраннан тыс Лорел мен Харди фильмдегі кейіпкерлерінен мүлдем өзгеше болды: Лорел – еңбекқор "идеялық адам", ал Харди – көңілді.

The humor of Laurel and Hardy was highly visual, with slapstick used for emphasis. and weighed about in his prime. Details of their hair and clothing were used to enhance this natural contrast. Laurel kept his hair short on the sides and back, growing it long on top to create a natural "fright wig". Typically, at times of shock, he simultaneously screwed up his face to appear as if crying while pulling up his hair. In contrast, Hardy's thinning hair was pasted on his forehead in spit curls and he sported a toothbrush moustache. To achieve a flat footed walk, Laurel removed the heels from his shoes. Both wore bowler hats, with Laurel's being narrower than Hardy's, and with a flattened brim. The characters' normal attire called for wing collar shirts, with Hardy wearing a necktie which he would twiddle when he was particularly self conscious; and Laurel, a bow tie. Hardy's sports jacket was a little small and done up with one straining button, whereas Laurel's double breasted jacket was loose fitting. A popular routine was a "tit for tat" fight with an adversary. It could be with their wives—often played by Mae Busch, Anita Garvin, or Daphne Pollard—or with a neighbor, often played by Charlie Hall or James Finlayson. Laurel and Hardy would accidentally damage someone's property, and the injured party would retaliate by ruining something belonging to Laurel or Hardy. After calmly surveying the damage, one or the other of the "offended" parties found something else to vandalize, and the conflict escalated until both sides were simultaneously destroying items in front of each other. For example, in the 1937 film Way Out West, Laurel flicks his thumb upward as if working a lighter. His thumb ignites and he matter of factly lights Hardy's pipe. Amazed at seeing this, Hardy unsuccessfully attempts to duplicate it throughout the film. Much later he finally succeeds, only to be terrified when his thumb catches fire. Laurel expands the joke in the 1938 film Block Heads by pouring tobacco into his clenched fist and smoking it as though it were a pipe, again to Hardy's bemusement. This time, the joke ends when a match Laurel was using relights itself, Hardy throws it into the fireplace, and it explodes with a loud bang. Rather than showing Hardy suffering the pain of misfortunes, such as falling down stairs or being beaten by a thug, banging and crashing sound effects were often used so the audience could visualize the mayhem. His second trademark was the "camera look", where he breaks the fourth wall and, in frustration, stares directly at the audience. Offscreen, Laurel and Hardy were quite the opposite of their movie characters: Laurel was the industrious "idea man", while Hardy was more easygoing.

Ақырғы сөз тіркестері

Лорел мен Хардидің ең танымал сөздері: "Мені тағы да жақсы бір қиындыққа түсірдің!" Харди осы фразаны айтқанда, Лорелдің жиі қайталанатын, есімде қалатын реакциясы – жылау, шашын жоғары тартып, "Мен оған көмектесе алмадым" деп айқайлау, содан кейін күңіреніп, түсініксіз сөздерді айту еді. Фразаның бірнеше нұсқасы болды. Мысалы, "Тауықтар үйге оралады" фильмінде Олли Стенге шыдамсыздықпен: "Жарайды...", дейді, ал Стен оны жалғастырады: "Мен сені тағы да жақсы қиындыққа түсірдім". "Судан қалың" және "Жөндеушілер" фильмдерінде "Мені тағы да жақсы балық қайнатып, тұздап жібердің!" деген фраза қолданылады. "Теңіздегі ақымақтар" фильмінде фраза "Мынау тағы да жақсы көпіршік су, мені оған салып қойдың!" болып өзгереді. Фразаның түпнұсқа пішімі дуэттің соңғы фильмі "Атолл К" (1951) фильміндегі соңғы диалог ретінде қолданылды. Өте қиын немесе көңілі тоңған кездерде Харди жиі: "Неге маған көмектеспейсің?" деп сұрайды, ал Лорел әлсіздікпен қарайды. "О!" (немесе созылған "Ооооо О!") Харди қолданған тағы бір сөз тіркесі еді. Ол бұл фразаны дуэттің алғашқы дыбысты фильмі "Бізге әдет емес" (1929) фильмінде, кейіпкерінің әйелі оның басына пластинканы тигізгенде қолданады. 33 Лорел мен Харди фильмінде ойнаған шотланд актері Джеймс Финлейсон "D'oh!" деген нұсқаны қолданды. Таңғалу, шыдамсыздық немесе күмәнділікті білдіретін бұл фраза, "Симпсондар" анимациялық комедиясындағы Гомер Симпсонның (Дэн Кастелланетаның дауысы) танымал "D'oh!" фразасына әсер етті.

Фильмдер

Лорел мен Хардидің алғашқы фильмдегі жұптығы, тіпті жеке орындаушылар ретінде болса да, "Бақытты Ит" үнсіз фильмінде болды. Оның өндірісіне қатысты мәліметтер сақталмаған, бірақ кинотарихшы Бо Берглунд оны 1920 жылдың қыркүйегі мен 1921 жылдың қаңтары аралығында деп белгілеген. 1930 жылдардағы сұхбаттарында олар сол кезде таныстықтары кездейсоқ болғанын және екеуі де алғашқы фильмдерін ұмытып қалғанын айтты. Сюжет бойынша Лорелдің кейіпкері, жол талған иттің досы болады, ол бірнеше сәтті қашулардан кейін оны динамитпен жарылудан құтқарады. Хардидің кейіпкері – Лорелді тонауға тырысатын қарақшы. Кейін олар Хэл Роуч студиясымен жеке келісімшартқа қол қойды және 1926 жылы "Голливудтан 45 минут" фильмінде пайда болды. Хал Роуч Лорел мен Хардидің кино мансабының дамуындағы ең маңызды тұлға саналады. Ол оларды біріктіріп, олар Роуч үшін шамамен 20 жыл жұмыс істеді. Көп жылдар бойы осы үш адаммен тығыз жұмыс істеген режиссер Чарли Роджерс: "Егер Лорел, Харди және Роуч дұрыс жерде және дұрыс уақытта кездеспесе, бұл мүмкін болмас еді" деді. Олардың алғашқы "ресми" бірлескен фильмі – 1927 жылдың 3 желтоқсанында шыққан "Панталон Филипке". Сюжетте Лорел Филипп рөлінде, толық киінген шотландтық, АҚШ-қа келеді және киімдерімен байланысты түрлі оқиғаларға тап болады. Оның інісі, Харди ойнайды, оған шалбар кигізуге тырысады. Сондай-ақ 1927 жылы олар "Ғасыр шайқасы" фильмінде түсті, онда 3000-нан астам нағыз пирогтармен қысқа қашықтықтан лақтырылған классикалық көрініс бар; фильмнің тек бір бөлігі 1970 жылдарға дейін белгілі болды, ал бірінші жартысы қайта табылды; толық нұсқасы 2015 жылы тарихшы Джон Мирсалис тапқан. Лорел дуэттің өмірбаянын жазған Джон МакКейбке: "Бізге ең көп қойылатын сұрақ – біз қалай таныстық? Мен әрқашан біздің табиғи түрде біріккенімізді түсіндіремін" деді. Лорел мен Харди кездейсоқ кездесіп, біртіндеп жақындасты. 1926 жылы екеуі де бірнеше фильмге қатысқан актерлер тобы – Roach Comedy All Stars құрамына кірді. Лорел мен Хардидің рөлдері біртіндеп үлкейіп, ал олардың әріптестерінің рөлдері кішірейді, себебі Лорел мен Хардидің пантомима шеберлігі жоғары болды. Олардың жұптасуын 1927 және 1930 жылдардағы олардың бақылаушы режиссері Лео МакКэри ұсынды. Сол кезеңде МакКэри мен Лорел команданың форматын бірлесіп жасады. МакКэри олардың комедиялық әрекеттерінің қарқынын үнсіз фильмдерге тән шатастырған темптен табиғи темпке дейін баяулатуға да ықпал етті. Бұл формула өте жақсы жұмыс істеді, сондықтан Лорел мен Харди келесі 30 жыл бойы бірдей кейіпкерлерді ойнады. Роуч Лорел мен Харди фильмдерінде Х. М. Уокер, Лео МакКэри, Джеймс Паррот және Джеймс В. Хорн сияқты жазушылар мен режиссерлерді жұмысқа алғанмен, комедия жазуда мол тәжірибесі бар Лорел көбінесе бүкіл реті мен сценарийлерді қайта жазды. Ол актерлер мен актерлік топтың импровизациялауына ынталандырды, содан кейін монтаждау кезінде кадрларды мұқият қарап шықты. 1929 жылы ол жұптың бас жазушысы болды және жазу сессияларының қуанышты түрде дүрбелеңдегені хабарланды. Стеннің үш-төрт жазушысы болды, олар онымен "Сен бұдан да жақсы жасай аласың ба?" деген мәңгілік ойында бәсекелесті. Харди жазуды серігіне қалдыруға қуанышты болды. Ол: "Дегенмен, әзіл-қалжың жасаудың өзі қиын жұмыс еді, әсіресе егер мен сияқты көп құлап, көп сазға батқан болсам. Мен ақшамды таба білдім деп ойлаймын" деді. Лорел олардың фильмдерінің өндірісіне соншалықты араласты, көптеген кинотарихшылар мен жанкүйерлер оны титрлерде көрсетілмеген режиссер деп санайды. Ол "Лорел мен Харди" түсірілім алаңында басшылық етті, режиссер креслосында кім отырғанына қарамастан, бірақ ешқашан билігін көрсетпеді. Роуч: "Лорел өндірісті басқарды. Кез келген режиссер егер Лорел: "Маған бұл идея ұнамайды" десе, режиссер "Сеніңіз, бәрібір жасайсың" демейді. Бұл түсінікті болды" деді. Лорел көптеген ұсыныстар жасағандықтан, титрлерде көрсетілген режиссерге көп нәрсе қалмады. Олардың 1929 жылғы үнсіз "Big Business" фильмі сыншылар тарапынан ең жоғары бағаланған. Лорел мен Харди – Рождестволық шырша сатушылар, олар классикалық тартысқа тартылады, оны Джеймс Финлейсон ойнайды, ол ақырында оның үйін және көлігін қиратады. "Big Business" 1992 жылы АҚШ Ұлттық кино реестріне ұлттық қазына ретінде қосылды.

Laurel's and Hardy's first film pairing, although as separate performers, was in the silent The Lucky Dog. Its production details have not survived, but film historian Bo Berglund has placed it between September 1920 and January 1921. According to interviews they gave in the 1930s, the pair's acquaintance at the time was casual, and both had forgotten their initial film entirely. The plot sees Laurel's character befriended by a stray dog which, after some lucky escapes, saves him from being blown up by dynamite. Hardy's character is a mugger attempting to rob Laurel. They later signed separate contracts with the Hal Roach Studios, and next appeared in the 1926 film 45 Minutes From Hollywood. Hal Roach is considered the most important person in the development of Laurel's and Hardy's film careers. He brought them together, and they worked for Roach for almost 20 years. Director Charley Rogers, who worked closely with the three men for many years, said, "It could not have happened if Laurel, Hardy, and Roach had not met at the right place and the right time." Their first "official" film together was Putting Pants on Philip, released December 3, 1927. The plot involves Laurel as Philip, a young Scotsman who arrives in the United States in full kilted splendor, and suffers mishaps involving the kilts. His uncle, played by Hardy, tries to put trousers on him. Also in 1927, the pair starred in The Battle of the Century, a classic pie throwing short involving over 3,000 real pies; only a fragment of the film was known to exist until the first half resurfaced in the 1970s; a more complete print was discovered in 2015 by historian Jon Mirsalis. Laurel said to the duo's biographer John McCabe: "Of all the questions we're asked, the most frequent is, how did we come together? I always explain that we came together naturally." Laurel and Hardy were joined by accident and grew by indirection. In 1926, both were part of the Roach Comedy All Stars, a stock company of actors who took part in a series of films. Laurel's and Hardy's parts gradually grew larger, while those of their fellow stars diminished, because Laurel and Hardy had superior pantomime skills. Their teaming was suggested by Leo McCarey, their supervising director from 1927 and 1930. During that period, McCarey and Laurel jointly devised the team's format. McCarey also influenced the slowing of their comedy action from the silent era's typically frantic pace to a more natural one. The formula worked so well that Laurel and Hardy played the same characters for the next 30 years. Although Roach employed writers and directors such as H. M. Walker, Leo McCarey, James Parrott, and James W. Horne on the Laurel and Hardy films, Laurel, who had a considerable background in comedy writing, often rewrote entire sequences and scripts. He also encouraged the cast and crew to improvise, then meticulously reviewed the footage during editing. By 1929, he was the pair's head writer, and it was reported that the writing sessions were gleefully chaotic. Stan had three or four writers who competed with him in a perpetual game of 'Can You Top This?' Hardy was quite happy to leave the writing to his partner. He said, "After all, just doing the gags was hard enough work, especially if you have taken as many falls and been dumped in as many mudholes as I have. I think I earned my money." Laurel eventually became so involved in their films' productions, many film historians and aficionados consider him an uncredited director. He ran the Laurel and Hardy set, no matter who was in the director's chair, but never asserted his authority. Roach remarked: "Laurel bossed the production. With any director, if Laurel said 'I don't like this idea,' the director didn't say 'Well, you're going to do it anyway.' That was understood." As Laurel made so many suggestions, there was not much left for the credited director to do. Their 1929 silent Big Business is by far the most critically acclaimed. Laurel and Hardy are Christmas tree salesmen who are drawn into a classic tit for tat battle, with a character played by James Finlayson, that eventually destroys his house and their car. Big Business was added to the United States National Film Registry as a national treasure in 1992.

Дыбысты фильмдер

1929 жылы үнсіз кино дәуірі аяқталуға жақын болды. Көптеген үнсіз кино актерлері «сүлейтін фильмдерге» көшуге құмар болмады – кейбіреулері дыбыстың дене тілі арқылы әңгіме беру өнеріне қатысы жоқ деп ойлады; ал енді бірінің үні жаңа форматқа сай келмеді деп саналды. Дегенмен, сөйлеу диалогтары Лорел мен Хардидің өнерін одан әрі жақсартты, себебі екеуінің де театр тәжірибесі мол болды және олар дауыстарын комедиялық эффект үшін тиімді пайдалана білді. Олардың фильмдерінде әлі де көптеген көрінетін комедиялық көріністер кездеседі. Осылайша, олар алғашқы дыбыстық фильмі «Бізге әдеттес емес» (1929) фильміне оңай көшті. Бастапқы диалогта Лорел мен Харди ертедегі сөйлейтін актерлердің баяу және ұялатын сөйлеуін пароди жасап, оны үнемі қолданатын әдетке айналдырды. «Музыкалық қорап» (1932) фильмінде олар пианиноны ұзын баспалдақпен көтеріп, «Үздік қысқа фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. «Музыкалық қорап» дуэттің ең танымал фильмдерінің бірі болып қала береді. Лорел мен Харди әлем бойынша көптеген жанкүйерлерге ие болды, ал Хэл Роуч халықаралық көрермендерге арналған олардың алғашқы «сүлейтін» фильмдерін басқа тілдерде түсірді. Олар диалогтарын испан, итальян, француз немесе неміс тілдерінде фонетикалық түрде оқыды. Сюжеттері ағылшын нұсқаларына ұқсас болды, бірақ қосалқы рольдердегі актерлер көбінесе ана тілінде сөйлейтін актерлерге ауыстырылды. «Бізді кешіріңіз» (1931) фильмі төрт шет тілінде қайта түсірілді. «Блотто», «Шошқалар», «Үлкен бол!» фильмдері француз және испан тілдерінде қайта түсірілді. «Түн құстары» испан және итальян тілдерінде, ал «Мұзды қыс» және «Тауықтар үйге оралады» испан тілінде қайта түсірілді.

Ұзақ метражды фильмдер

Лорел мен Хардидің командаласуы кездейсоқ болғандай, олардың көркем фильмдер саласына кіруі де кездейсоқ болды. Биограф Джон Маккейбтің сөздері бойынша, "Роуч MGM-нің декорациясын [The Big House үшін салынған] қарапайым түрмеден қашу туралы екі бөліктен тұратын фильмге пайдалануды жоспарлаған, бірақ MGM кенеттен бір талап қосты: Лорел мен Харди олар үшін фильм түсіруі керек еді. Роуч келіспеді, сондықтан өзінің түрме декорациясын жасады, екі бөліктен тұратын фильм үшін бұл өте қымбат болды. Шындығында, ол настолько қымбат болды, оны көркем фильм санатына және үлкен нарыққа жеткізу үшін тағы төрт бөлік қосты". Эксперимент сәтті аяқталды, және команда 1935 жылға дейін қысқа фильмдерімен қатар көркем фильмдер түсіруді жалғастырды, содан кейін олар тек көркем фильмдерге көшті. "Шөлдің ұлдары" (1933) көбінесе Лорел мен Хардидің ең жақсы толық метражды фильмі деп есептеледі. Актер-драматург Фрэнк Крейвен мен сценарист Байрон Морганның сценарийі Лорел мен Харди комедиясы үшін әдеттегіден күштірек. Стен мен Олли – әйелдеріне бағынышты күйеулер, олар "Шөлдің ұлдары" бауырластық клубының өткізетін съезіне қатысуға ниетті. Олар әйелдеріне Оллидің денсаулығы үшін Гонолулуға теңіз саяхаты жасауы керек екенін айтады және жасырын түрде съезге барады. Олар өздері отырғаны күтілетін Гонолулуға баратын кеме батып кеткенін білмейді, ал үйге келгеннен кейін әйелдері оларға наразылық білдіреді. "Бейбз ин Тоyland" (1934) американдық теледидарда Рождество маусымында әдетте көрсетіледі. Сұхбат бергенде, Хэл Роуч фильм туралы және Лорелдің мінез-құлқы туралы сынап айтты. Роуч кейіпкерлер мен сюжетті егжей-тегжейлі сипаттаған жоба жазды, бірақ Лорел Роучтың күш-жігерін мүлдем қолайсыз деп тапты. Роуч өзін қорланған сезініп, өзінің жобасын қолдауға тырысты, бірақ Лорел келіспеді. Роуч ашуланып, Лорелге фильмді өз қалауынша түсіруге рұқсат берді. Бұл жағдай Роуч пен Лорелдің қарым-қатынасына нұқсан келтірді, сондықтан Роуч "Тоyland" фильмінен кейін Лорел мен Харди үшін фильм өндіруді жалғастырғысы келмейтінін айтты. Олардың қарым-қатынасы тағы алты жылға созылса да, Роуч енді Лорел мен Харди фильмдеріне тікелей қатыспады. Нәтижесінде "Оксфордтағы балдырған" және "Теңіздегі ақымақтар" (екеуі де 1940 жылы) фильмдері қысқа метражды фильмдер ретінде дайындалды. United Artists Роучтің пікірін ескермей, оларды толық метражды фильмдер ретінде шығаруды талап етті. Көркемдік еркіндікке көбірек мүмкіндік алғысы келген Лорел мен Харди Роучпен келісімді бұзып, 1941 жылы 20th Century Fox және 1942 жылы MGM компанияларымен келісімшарт жасасты. Алайда, олардың жұмыс жағдайлары мүлдем өзгерді: олар жай ғана жалданып алынған актерлер еді, екі студияның да "B" топтарына бөлінді және бұрынғыдай сценарийге өзгерістер енгізуге немесе импровизация жасауға рұқсат етілмеді. Олардың фильмдері танымал болған кезде студиялар оларға көбірек қатысуға рұқсат берді және 1944 жылдың соңына дейін сегіз фильмде ойнады. Бұл фильмдер, ең жақсы жұмыстары болмаса да, өте табысты болды. Әрқайсысының бюджеті 300 000 - 450 000 доллар болды, олар Fox және MGM кассасында миллиондаған доллар тапты. Fox фильмдері өте табысты болды, сондықтан студия өзінің басқа "B" сериялы фильмдерін тоқтатқаннан кейін де Лорел мен Харди комедияларын түсіре берді. Жұмыспен айналысатын команда 1946 жылы демалуға шешім қабылдады, бірақ 1947 жылы олар 15 жылдан кейін алғашқы еуропалық турнелерін жасады. Тур кезінде "Робин Гуд" оқиғаларына негізделген фильм жоспарланды, бірақ іске аспады. 1947 жылы Лорел мен Харди Ромни, Хайт және Димчерч темір жолының Дунгенесс циклін қайта ашуға қатысты, онда олар жергілікті тұрғындар мен беделді тұлғалардың игілігі үшін бу локомотивтерімен импровизацияланған көріністерді орындады. 1948 жылы команда Америкаға оралғанда, Лорел ауруға шалдығып, уақытша жұмыс істей алмады. Ол Хардиді кинодағы рөлдерді өз бетімен алуға ынталандырды. Хардидің досы Джон Уэйн оны Republic Pictures үшін "The Fighting Kentuckian" фильмінде бірге ойнауға шақырды, ал Бинг Кросби оған Франк Капраның "Райдинг Хай" фильмінде кішкентай рөл берді. 1950-1951 жылдары Лорел мен Харди соңғы толық метражды фильмін бірге түсірді, "Атолл К". Лео Жоаннон режиссерлік еткен француз-итальяндық бірлескен фильмде тілдік кедергілер, өндіріс мәселелері және екі актердің де денсаулық мәселелері туды. Лорел сценарийдің соңғы нұсқасын алған кезде, оның саяси мазмұны комедияны басып тастады деп ойлады. Ол оны жылдам қайта жазды, экрандағы комик Монте Коллинз визуалды анекдоттарға үлес қосты және Лорел мен Харди сахналарын түсіру үшін ескі досы Альфред Гулдингті шақырды. Сыншылар сюжетке, ағылшын тіліндегі дубляжға және Лорелдің сырқатты көрінісіне наразылық білдірді. 1927 жылғы "Hats Off" үнсіз фильмі мүлдем жоғалып кетті. "Now I'll Tell One" (1927) фильмінің бірінші жартысы жоғалып кетті, ал екінші жартысы әлі де бейнежазбада шығарылмады. "The Battle of the Century" (1927) көп жылдар бойы белгісіз болғаннан кейін қазірде толыққанды, бірақ бірнеше минуттары жоқ. 1930 жылғы "The Rogue Song" опералық Technicolor мюзиклында Лорел мен Харди комедиялық жеңілдету үшін 10 эпизодта ойнады, олардың тек біреуі ғана сақталған. Фильмнің толық дыбыр жолы сақталған.

Just as Laurel and Hardy's teaming was accidental, so was their entry into the field of feature films. In the words of biographer John McCabe, "Roach planned to use the MGM set [built for The Big House] for a simple prison break two reeler but MGM suddenly added a proviso: Laurel and Hardy would have to do a picture for them in exchange. Roach would not agree so he built his own prison set, a very expensive item for a two reeler. So expensive was it indeed that he added four more reels to bring it into the feature category and, it was hoped, the bigger market." The experiment was successful, and the team continued to make features along with their established short subjects until 1935, when they converted to features exclusively. Sons of the Desert (1933) is often cited as Laurel and Hardy's best feature length film. The situation comedy script by actor playwright Frank Craven and screenwriter Byron Morgan is stronger than usual for a Laurel & Hardy comedy. Stan and Ollie are henpecked husbands who want to attend a convention held by the Sons of the Desert fraternal lodge. They tell their wives that Ollie requires an ocean voyage to Honolulu for his health, and they sneak off to the convention. They are unaware that the Honolulu bound ship they were supposedly aboard is sinking, and the wives confront their errant husbands when they get home. Babes in Toyland (1934) remains a perennial on American television during the Christmas season. When interviewed, Hal Roach spoke scathingly about the film and Laurel's behavior. Roach himself had written a treatment detailing the characters and storyline, only to find that Laurel considered Roach's effort totally unsuitable. Roach, affronted, tried to argue in favor of his treatment, but Laurel was adamant. Roach angrily gave up and allowed Laurel to make the film his way. The rift damaged Roach Laurel relations to the point that Roach said that after Toyland, he did not want to produce for Laurel and Hardy. Although their association continued for another six years, Roach no longer took an active hand in Laurel and Hardy films. The resulting films, A Chump at Oxford and Saps at Sea (both 1940), were prepared as featurettes. United Artists overruled Roach and insisted that they be released as full length features. Hoping for greater artistic freedom, Laurel and Hardy split with Roach, and signed with 20th Century Fox in 1941 and MGM in 1942. However, their working conditions were now completely different: they were simply hired actors, relegated to both studios’ B film units, and not initially allowed to contribute to the scripts or improvise, as they had always done. When their films proved popular, the studios allowed them more input, and they starred in eight features until the end of 1944. These films, while far from their best work, were still very successful. Budgeted between $300,000 and $450,000 each, they earned millions at the box office for Fox and MGM. The Fox films were so profitable that the studio kept making Laurel and Hardy comedies after it discontinued its other "B" series films. The busy team decided to take a rest during 1946, but 1947 saw their first European tour in 15 years. A film based in the charters of "Robin Hood" was planned during the tour, but not realized. In 1947, Laurel and Hardy famously attended the reopening of the Dungeness loop of the Romney, Hythe and Dymchurch Railway, where they performed improvised routines with a steam locomotive for the benefit of local crowds and dignitaries. In 1948, on the team's return to America, Laurel was sidelined by illness and temporarily unable to work. He encouraged Hardy to take movie roles on his own. Hardy's friend John Wayne hired him to co star in The Fighting Kentuckian for Republic Pictures, and Bing Crosby got him a small part in Frank Capra's Riding High. In 1950–51, Laurel and Hardy made their final feature length film together, Atoll K. A French Italian co production directed by Léo Joannon, it was plagued by problems with language barriers, production issues, and both actors' serious health issues. When Laurel received the script's final draft, he felt its heavy political content overshadowed the comedy. He quickly rewrote it, with screen comic Monte Collins contributing visual gags, and hired old friend Alfred Goulding to direct the Laurel and Hardy scenes. Critics were disappointed with the storyline, English dubbing, and Laurel's sickly physical appearance. The silent film Hats Off from 1927 has vanished completely. The first half of Now I'll Tell One (1927) is lost, and the second half has yet to be released on video. The Battle of the Century (1927), after years of obscurity, is now almost complete but a few minutes are missing. In the 1930 operatic Technicolor musical The Rogue Song, Laurel and Hardy appeared as comedy relief in 10 sequences; only one exists. The complete soundtrack has survived.

Радио

Лорел мен Харди радио үшін кем дегенде екі сынақ жазбасын жасады, «Driver’s License» скечіне негіделген жарты сағаттық NBC сериалын және 1944 жылғы «The Laurel and Hardy Show» NBC пилотын, онда әр эпизодта Стэн мен Олли әртүрлі мамандықтарда ойнайтын. Сақталған сынақ жазбасы «Мистер Слейтердің қасқабазар» деген атпен белгілі, онда Стен мен Олли ет базардың қасапшылары ретінде қатыгез гангстерлермен шатастырылады. Үшінші жоба 1953 жылы BBC радиосымен тапсырылды: «Лорел мен Харди Айға сапар», ғылыми-фантастикалық комедиялар сериясы. Сценарийдің үлгісін Тони Хоуес пен Денис Гиффорд жазды, ал комедианттар оны оқып шықты, бірақ жазбасы сақталған жоқ. Хардидің денсаулығының нашарлауына байланысты команда жобадан бас тартуға мәжбүр болды, және жоба тоқтатылды.

Соңғы жылдар

Атолл К фильмін жасағаннан кейін Лорел мен Харди денсаулық мәселелерін шешу үшін бірнеше ай демалыс алды. 1952 жылы еуропалық сахнаға оралғаннан кейін, олар "A Spot of Trouble" атты Лорел жазған қысқаша эскизін орындап, көпшіліктің ыстық қарсы алуына ие болды. Келесі жылы Лорел "Құстардың қатары" атты нөмір жазды. 1954 жылдың 17 мамырында Лорел мен Харди Ұлыбританияның Плимут қаласындағы Palace Theatre театрында соңғы сахналық қойылымын көрсетті. 1954 жылдың 1 желтоқсанында олар американдық теледидарда бір рет ғана пайда болды, оларды Ральф Эдвардс тікелей эфирдегі "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасында сұхбатқа алып, күтпеген жағдайға түсірді. Оларды продюсер Бернард Дельфонтпен кездесу сылтавымен Knickerbocker қонақ үйіне шақырды. 205-ші нөмірлі люкстің есігі ашылып, бөлмеге жарық пен Эдвардстың дауысы кірді. Бұл телешоу киноскопқа сақталды және кейіннен үйге бейнежазба ретінде шығарылды. Бағдарламаның жағымды қабылдануына байланысты, команда Хэл Роуч-младшиймен NBC телеарнасы үшін түсті арнаулы серия жасау үшін қайта келіссөздер жүргізді, оның аты "Лорел мен Хардидің керемет ертегілері" болар еді. Алайда, ескірген комедия актерлерінің денсаулығы нашарлағандықтан жоспарлар тоқтатылды. 1955 жылы Американың "TV Guide" журналы команданың қазіргі суреттерін түрлі-түсті бетте жариялады. Сол жылы олар "Бұл музыкалық зал" атты BBC телеарнасының бағдарламасына қатысып, соңғы рет көпшілік алдында пайда болды, бұл бағдарлама британдық әртүрлі ұйым – Су сысқырларының Ұлы ордені туралы болды. Лорел мен Харди британдық варьетедегі достары туралы естеліктерді бөлісетін фильмді ұсынды. Олар 1956 жылы жеке үй фильмінде соңғы рет камера алдында пайда болды, бұл фильмді Стэн Лорелдің қызы Лоис тұратын Калифорния штатының Резеда қаласындағы үйінде отбасылық дос түсірген. Үш минуттық фильмде дыбыс жоқ. 1956 жылы Харди жүрек ауруына байланысты денсаулығын жақсарту үшін дәрігердің кеңесі бойынша 80 килограмнан астам салмақтан айырылды, бірақ бәрібір бірнеше инсультқа ұшырады, бұл оның қимыл-қозғалысын және сөйлеу қабілетін шектеді. Ұзақ және сәтті мансабына қарамастан, Хардидің үйі оның медициналық шығындарын жабу үшін сатылды. Хардидің қайтысынан кейін Лорел мен Хардидің ерте фильмдерінен алынған көріністер Роберт Янгсонның үнсіз фильмдер жинағы "Комедияның алтын ғасыры" арқылы қайтадан кинотеатрларда көрсетілді. Өмірінің соңғы сегіз жылында Стэн Лорел өнер көрсетуден бас тартты және Стэнли Крамердің 1963 жылғы "Бұл - ақылсыз, ақылсыз, ақылсыз әлем" фильміндегі эпизодтық рөл туралы ұсынысын қабылдамады. 1960 жылы Лорел кинокомедиясына қосқан үлесі үшін арнайы "Оскар" сыйлығымен марапатталды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты салтанатты шараға қатыса алмады. Актер Дэнни Кей оның атынан сыйлықты қабылдады. Хардидің қайтысынан кейін экранда пайда болмаса да, Лорел бірнеше комедиялық фильмдерге әзілдер жазды. Оның сүйікті телекомедиясы Леонард Б. Стерннің "Мен Диккенспін, ол - Фенстер" сериалы болды, онда Джон Астин мен Марти Ингелс ағаш шеберлері рөлінде ойнады. Лорел Астин мен Ингелстің химиясын ұнатып, Стернге екі адамдық әзіл жіберді. Осы кезеңде оның көптеген хабарласулары жазбаша хаттар түрінде болды және ол әрбір жанкүйерге жеке жауап беруге тырысты. Джерри Льюис Лорелге кеңесші ретінде жұмыс ұсынды, бірақ ол Льюистің 1960 жылғы "Беллбой" фильміне ғана көмектесуді жөн көрді. Дик Ван Дайк ұзақ жылдар бойы оның жанкүйері болды және өзінің комедиялық және би стилін Лорелдің стиліне негіздеді. Ол телефон кітабынан Лорелдің үй нөмірін тауып, оған қоңырау шалып, Лорел оны түстен кейін қонаққа шақырды. Ван Дайк Стен Лорелдің қайтыс болған жылы оған арналған телешоу ұйымдастырды. Лорел дуэттің жұмысы теледидар мен классикалық фильмдердің қайта жаңғыруы арқылы қайта ашылғандығын көріп қайтыс болды. Ол 1965 жылдың 23 ақпанында Санта-Моникада қайтыс болды және Лос-Анджелестегі Forest Lawn Hollywood Hills бейістігіне жерленді.

Following the making of Atoll K, Laurel and Hardy took some months off to deal with health issues. On their return to the European stage in 1952, they undertook a well received series of public appearances, performing a short Laurel written sketch, "A Spot of Trouble". The following year, Laurel wrote a routine entitled "Birds of a Feather". On May 17, 1954, Laurel and Hardy made their last live stage performance in Plymouth, UK at the Palace Theatre. On December 1, 1954, they made their only American television appearance when they were surprised and interviewed by Ralph Edwards on his live NBC TV program This Is Your Life. Lured to the Knickerbocker Hotel under the pretense of a business meeting with producer Bernard Delfont, the doors opened to their suite, #205, flooding the room with light and Edwards' voice. The telecast was preserved on a kinescope and later released on home video. Partly due to the broadcast's positive response, the team began renegotiating with Hal Roach Jr. for a series of color NBC Television specials, to be called Laurel and Hardy's Fabulous Fables. However, the plans had to be shelved as the aging comedians continued to suffer from declining health. In 1955, America's magazine TV Guide ran a color spread on the team with current photos. That year, they made their final public appearance together while taking part in This Is Music Hall, a BBC Television program about the Grand Order of Water Rats, a British variety organization. Laurel and Hardy provided a filmed insert where they reminisced about their friends in British variety. They made their final appearance on camera in 1956 in a private home movie, shot by a family friend at the Reseda, California home of Stan Laurel's daughter, Lois. The three minute film has no audio. In 1956, while following his doctor's orders to improve his health due to a heart condition, Hardy lost over , but nonetheless suffered several strokes causing reduced mobility and speech. Despite his long and successful career, Hardy's home was sold to help cover his medical expenses. Following Hardy's death, scenes from Laurel and Hardy's early films were seen once again in theaters, featured in Robert Youngson's silent film compilation The Golden Age of Comedy. For the remaining eight years of his life, Stan Laurel refused to perform, and declined Stanley Kramer's offer of a cameo in his landmark 1963 film It's a Mad, Mad, Mad, Mad World. In 1960, Laurel was given a special Academy Award for his contributions to film comedy, but was unable to attend the ceremony due to poor health. Actor Danny Kaye accepted the award on his behalf. Despite not appearing on screen after Hardy's death, Laurel did contribute gags to several comedy filmmakers. His favorite TV comedy was Leonard B. Stern's I'm Dickens, He's Fenster, co starring John Astin and Marty Ingels as carpenters. Laurel enjoyed the Astin Ingels chemistry and sent two man gags to Stern. During this period, most of his communication was in the form of written correspondence, and he insisted on personally answering every fan letter. Jerry Lewis offered Laurel a job as consultant, but he chose to help only on Lewis's 1960 feature The Bellboy. Dick Van Dyke was a longtime fan, and based his comedy and dancing styles on Laurel's. When he discovered Laurel's home number in the phone book and called him, Laurel invited him over for the afternoon. Van Dyke hosted a television tribute to Stan Laurel the year he died. Laurel lived to see the duo's work rediscovered through television and classic film revivals. He died on February 23, 1965, in Santa Monica and is buried at Forest Lawn Hollywood Hills in Los Angeles, California.

Музыка

Дуэттің танымал әні, "The Cuckoo Song", "Ku Ku" немесе "The Dance of the Cuckoos" деп әртүрлі аталатын, Роуч студиясының радиостанциясы KFVD үшін сағат сайын ойналатын музыка ретінде Роучтың музыкалық директоры Марвин Хэтли жазған. Лорел осы әнді радиода естіп, Хэтлиден оны "Лорел мен Харди" дуетінің тақырып әні ретінде пайдалануға рұқсат сұрады. 1930 жылы екі кларнетпен жазылған түпнұсқа тақырып 1935 жылы толық оркестрмен қайта жазылды. Лерой Шилд "Лорел мен Харди" фильмдерінде қолданылған музыканың көп бөлігін жазды. 1975 жылы олардың фильмдерінен "Trail of the Lonesome Pine" атты әндер жинағы шықты. Атау трегі Ұлыбританияда жеке ән ретінде жарық көрді және Ұлыбританияның жеке әндер тізімінде 2-орынға жетті.

Табысы мен мұрасы

Лорел мен Хардидің комедия және басқа да жанрлардың кең спектріне тигізген әсері зор болды. Аботт пен Костелло дуэтінің белгілі өкілі Лу Костелло: «Олар әлемдегі ең қызықты комедиялық дуэт болды» деді. Көптеген сыншылар мен кино зерттеушілері осы пікірмен келіседі; Сэмюэл Беккет, Джерри Льюис, Питер Селлерс, Марсель Марсо, Стив Мартин, Джон Клиз, Гарольд Пинтер, Алек Гиннесс, Дж. Д. Салинджер, Рене Магритт және Курт Воннегут сияқты әртүрлі жазушылар, суретшілер мен актерлер де өздерінің шығармашылықтары үшін оларға алғыс айтты. 1960 жылдардан бастап телеарналарда (әсіресе) олардың қысқаметражды фильмдері көрсетілуі комедия өнерінің шеберлері мен жанкүйерлердің келесі буындарына олардың ықпалын күшейтті.

Өлімнен кейінгі қайта өрлеулер мен танымал мәдениет

1930 жылдан бері Лорел мен Хардидің туындылары көптеген театрлық қайта шығарылымдарда, теледидарда қайта жаңғыруларда (әсіресе, қоғамдық телеарналар мен кабельдік теледидарда), 16 мм және 8 мм үй кинофильмдерінде, көркем фильмдер жинақтарында және үй бейнежазбаларында жарияланды. Стен Лорелдің 1965 жылы қайтыс болғаннан кейін, екі маңызды кинотуынды жарық көрді: Роберт Янгсонның құрастырған «Лорел мен Хардидің шаттандырған 20-шы жылдары» команданың нұсқаусыз фильмдерінің ең жарқын сәттерін қамтыды, ал «Ұлы жарыс» режиссер Блейк Эдвардстың «Мырза Лорел мен Мырза Хардиге» арналған, сатиралық комедияға жасаған құрметі болды. Ұзақ жылдар бойы Джим МакДжордж (Лорел рөлінде) және Чак МакКэнн (Харди рөлінде) балалар телешоуларында және түрлі өнімдердің телерекламаларында осы дуэттің образын сомдады. Лорел мен Харди фильмдерінің көптеген түрлі-түсті нұсқалары бірнеше студиялар тарапынан қайта жарық көрді. Бұл процесті 1983 жылы Colorization, Inc. компаниясы Хал Роуч студиясымен бірлесіп енгізді, ол кезде Канадалық компания өзінің атын және фильмдерін Хал Роучтан лицензиялады. Алғашқы жұмыстарға Лорел мен Хардидің танымал фильмдері «Жәрдемшілер», «Батысқа қарай жол» және «Музыкалық қорап» жатты, олар теледидарда көрсетілді және VHS бейнекассеталарында шығарылды. Лорел мен Хардидің көптеген дыбыстық қысқа фильмдері Еуропада тарату үшін түрлі-түсті болды; пикселдік түрлі-түс процесі және американдық NTSC жүйесінен еуропалық PAL жүйесіне ауысу жиі бейнелердің айқындығына әсер етті, сондықтан 2011 жылдан бастап бейне дистрибьюторлар түпнұсқа, дәлірек қара-ақ нұсқаларын шығара бастады. Лорел мен Хардидің үш мұражайы бар. Біреуі Лорелдің туған жері – Англияның Ульверстон қаласында, екіншісі Хардидің туған жері – Гарлем қаласында, Джорджия штаты, АҚШ-та орналасқан. Үшіншісі Германияның Солинген қаласында орналасқан. Морис Сендак 1970 жылы жарық көрген «Түндегі асханада» атты балалар кітабында үш бірдей Оливер Харди бейнесін таңертеңгі нанға торт пісіріп дайындап жатқан наншылар ретінде көрсетті. Бұл «ерікті иллюстрацияның» айқын мысалы ретінде қарастырылады, онда комедияшылардың кіріктірілуі автордың балалық шағына саяхат жасады. The Beatles 1967 жылы шыққан «Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band» альбомының мұқабасында Стана Лорел мен Оливер Хардидің кесілген суреттерін пайдаланды. 2005 жылы британдық Channel 4 телеарнасында көрсетілген «The Comedian's Comedian» теледокументальды фильміндегі әріптес комедияшылар мен комедиялық сарапшылардың сауалнамасы осы дуэтті барлық уақыттың ең ұлы комедиялық дуеті деп таныды, осылайша оларды тізімдегі ең үздік жұпқа айналдырды. Оның Лорел мен Хардидің анимациялық нұсқалары 1972 жылы Ханна-Барбераның «Жаңа Скоуби-Ду фильмдері» эпизодында пайда болды. 1999 жылы Хармон «Махаббат немесе мумия үшін» атты тікелей бейнежазба комедиясын шығарды, ол «Лорел мен Хардидің жаңа оқиғалары» деп аталды. Актерлер Бронсон Пиншот пен Гайлард Сартен Лорел мен Хардидің ұқсас туыстары, Стэнли Тиннеус Лорел және Оливер Фаттеус Харди рөлін сомдады. Қазіргі уақытта Лорел мен Хардидің кітапханасының Солтүстік Америкадағы көп бөлігіне Chicken Soup for the Soul Entertainment иелік етеді, ол бұрын осы құқықтарға ие болған компаниялардың (Cabin Fever, RHI, Hallmark және Sonar) мүддесін жалғастырушы болып табылады, ал CCA халықаралық құқықтарға ие, ал Ларри Хармонның мұрагерлері Лорел мен Хардиге қатысты ұқсастықтар мен сауда белгілеріне ие. Үнді комедиялық дуеті Гори мен Диксит Үндістанның Лорел мен Хардиі ретінде танымал болды. 2011 жылы неміс/француз телеарнасы Arte неміс телеарнасы ZDF-мен бірлесіп 90 минуттық «Лорел мен Харди: Өмірлері мен сиқыры» деректі фильмін шығарды. Фильмнің түпнұсқа атауы неміс тілінде «Laurel and Hardy: Die komische Liebesgeschichte von "Dick & Doof" деп аталады, оны неміс кинорежиссері Андреас Баум жазды және түсірді. Онда көптеген киноклиптер, сирек және жарияланбаған фотосуреттер, отбасы мүшелерімен, жанкүйерлермен, достарымен, шоу-бизнес әріптестерімен сұхбаттасулар және жаңадан табылған кадрлар бар. Лорелдің қызы Лоис Лорел Хоуес фильм туралы: «Мен көрген Лорел мен Харди туралы ең жақсы деректі фильм!» деді. Сондай-ақ, ол 105 минуттық режиссерлік кесу ретінде, сонымен қатар 70 минуттық бонус материалдары DVD-де шығарылды.

Since the 1930s, the works of Laurel and Hardy have been released again in numerous theatrical reissues, television revivals (broadcast, especially public television and cable), 16 mm and 8 mm home movies, feature film compilations and home video. After Stan Laurel's death in 1965, there were two major motion picture tributes: Laurel and Hardy's Laughing '20s was Robert Youngson's compilation of the team's silent film highlights, and The Great Race was a large scale salute to slapstick that director Blake Edwards dedicated to "Mr. Laurel and Mr. Hardy". For many years the duo were impersonated by Jim MacGeorge (as Laurel) and Chuck McCann (as Hardy) in children's TV shows and television commercials for various products. Numerous colorized versions of Laurel and Hardy features and shorts have been reproduced by several studios. The process was introduced in 1983 by Colorization, Inc. in partnership with Hal Roach Studios, then a Canadian concern licensing its name and films from Hal Roach. Early efforts were the famous Laurel & Hardy films Helpmates, Way Out West, and The Music Box, which were released to television and issued on VHS videocassettes. Most of the Laurel & Hardy sound shorts were ultimately colorized for distribution in Europe; The pixel based color process and the conversion from the American NTSC system to the European PAL system often affected the sharpness of the image, so since 2011 video distributors have issued the original, more accurately rendered black and white editions. There are three Laurel and Hardy museums. One is in Laurel's birthplace of Ulverston, England and another is in Hardy's birthplace of Harlem, Georgia, United States. The third is located in Solingen, Germany. Maurice Sendak showed three identical Oliver Hardy figures as bakers preparing cakes for the morning in his award winning 1970 children's book In the Night Kitchen. This is treated as a clear example of "interpretative illustration" wherein the comedians' inclusion harked back to the author's childhood. The Beatles used cut outs of Stan Laurel and Oliver Hardy in the cutout celebrity crowd for the cover of their 1967 album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band. A 2005 poll by fellow comedians and comedy insiders of the top 50 comedians for The Comedian's Comedian, a TV documentary broadcast on UK's Channel 4, voted the duo the seventh greatest comedy act ever, making them the top double act on the list. His animated versions of Laurel and Hardy guest starred in a 1972 episode of Hanna Barbera's The New Scooby Doo Movies. In 1999, Harmon produced a direct to video feature live action comedy entitled The All New Adventures of Laurel & Hardy in For Love or Mummy. Actors Bronson Pinchot and Gailard Sartain were cast playing the lookalike nephews of Laurel and Hardy named Stanley Thinneus Laurel and Oliver Fatteus Hardy. Currently, the North American rights to a majority of the Laurel & Hardy library are owned by Chicken Soup for the Soul Entertainment, successor in interest to the companies that previously held such rights (Cabin Fever, RHI, Hallmark, and Sonar), while the CCA owns international rights, and Larry Harmon's estate owns the likenesses and trademarks to Laurel & Hardy. The Indian comedy duo Ghory and Dixit was known as the Indian Laurel and Hardy. In 2011 the German/French TV station Arte released in co production with the German TV station ZDF the 90 minute documentary Laurel & Hardy: Their Lives and Magic. The film, titled in the original German Laurel and Hardy: Die komische Liebesgeschichte von "Dick & Doof", was written and directed by German film maker Andreas Baum. It includes many movie clips, rare and unpublished photographs, interviews with family, fans, friends, showbiz pals and newly recovered footage. Laurel's daughter Lois Laurel Hawes said of the film: "The best documentary about Laurel and Hardy I have ever seen!". It has also been released as a Director's Cut with a length of 105 minutes, plus 70 minutes of bonus materials on DVD.

Бағалау қоғамы

Лаурел мен Хардидің ресми жанкүйерлер клубы "Шөлдің ұлдары" деп аталады, бұл олардың 1933 жылғы осы аттас фильміндегі бауырластық ұйымның атына байланысты. Ол 1965 жылы Нью-Йорк қаласында Лаурел мен Хардидің өмірбаянын жазған Джон МакКейб, Орсон Бин, Ал Килгор, Чак МакКэнн және Джон Мунисино бастамасымен, Стэн Лауреллдың қолдауымен құрылды. Ұйым құрылғаннан бері Солтүстік Америка, Еуропа және Австралияда 150-ден астам филиал ашылды. Ұйым туралы түсірілген "Шөлдің ұлдарының кек алуы" атты Эмми жүлдесіне ие болған деректі фильм "The Laurel and Hardy Collection, Vol. 1" жинағының бір бөлігі ретінде DVD форматында жарық көрді.

Биопиялық

Джон С. Бэрд режиссерлік еткен және Стив Куган Стэн рөлінде, ал Джон С. Райли Оливер рөлінде ойнаған "Стан және Олли" атты тамыр тарихы фильмі 2018 жылы шықты. Фильм дуэттің 1953 жылғы Ұлыбритания және Ирландияға жасаған гастрольдік сапарын көрсетеді. Фильм сыншылар тарапынан жағымды баға алды және Rotten Tomatoes сайтында 94% "Жаңа" рейтингіне ие болды. Рэйли мен Куган актерлік шеберлігі үшін тиісінше "Алтын глобус" және "BAFTA" сыйлықтарына үміткер болды.