Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
адамның зәр шығару жүйесі
Бүйректер, несеп жолдары, несеп қуысы және несеп жолынан тұратын анатомиялық жүйе.
the human urinary system
Anatomical system consisting of the kidneys, ureters, urinary bladder, and the urethra
Адамның зәр шығару жүйесі, сондай-ақ зәр жолы немесе бүйрек жүйесі деп те аталады, бүйректерден, несеп жолдарынан, несеп қуысынан және несеп жолынан тұрады. Зәр шығару жүйесінің мақсаты – организмдегі қалдықтарды шығару, қанның көлемін және қан қысымын реттеу, электролиттер мен метаболиттердің деңгейін бақылау және қанның pH деңгейін реттеу. Зәр жолы – организмнің зәрді шығаруға арналған дренаж жүйесі. Бүйректер бүйрек артериялары арқылы кең көлемде қанмен қамтамасыз етіледі, ал қан бүйрек тамырлары арқылы бүйректерден шығады. Әрбір бүйрек нефрондар деп аталатын функционалдық бірліктерден тұрады. Қан сүзгіленгеннен және одан әрі өңделгеннен кейін, қалдықтар (зәр түрінде) бүйректерден несеп жолдары арқылы шығады, бұл тегіс бұлшық ет талшықтарынан жасалған құбырлар, зәрді несеп қуысына қарай жылжытады, онда ол сақталады және кейін несеп арқылы организмнен шығарылады. Әйелдер мен еркектердің зәр шығару жүйесі өте ұқсас, тек несеп жолының ұзындығымен ғана ерекшеленеді. Зәр бүйректерде қанды сүзгілеу арқылы түзіледі. Зәр содан кейін несеп жолдары арқылы несеп қуысына өтеді, онда сақталады. Зәр шығару кезінде зәр несеп қуысынан несеп жолы арқылы организмнен шығарылады. Денсаулы адам күніне әдетте 800-2000 миллилитр (мл) зәр шығарады. Бұл мөлшер сұйықтық қабылдауға және бүйрек функциясына байланысты өзгереді.
The human urinary system, also known as the urinary tract or renal system, consists of the kidneys, ureters, bladder, and the urethra. The purpose of the urinary system is to eliminate waste from the body, regulate blood volume and blood pressure, control levels of electrolytes and metabolites, and regulate blood pH. The urinary tract is the body's drainage system for the eventual removal of urine. The kidneys have an extensive blood supply via the renal arteries which leave the kidneys via the renal vein. Each kidney consists of functional units called nephrons. Following filtration of blood and further processing, wastes (in the form of urine) exit the kidney via the ureters, tubes made of smooth muscle fibres that propel urine towards the urinary bladder, where it is stored and subsequently expelled from the body by urination. The female and male urinary system are very similar, differing only in the length of the urethra. Urine is formed in the kidneys through a filtration of blood. The urine is then passed through the ureters to the bladder, where it is stored. During urination, the urine is passed from the bladder through the urethra to the outside of the body. 8002,000 milliliters (mL) of urine are normally produced every day in a healthy human. This amount varies according to fluid intake and kidney function.
Құрылымы
Зәр шығару жүйесі – зәрді өндіріп, оны шығарылу орнына тасымалдайтын құрылымдарды білдіреді. Адамның зәр шығару жүйесінде дене қабырғасының арқалық бөлігі мен оң және сол жақтағы париеталды перитоней арасында орналасқан екі бүйрек болады. Зәрдің қалыптасуы бүйректің функционалдық бірлігі – нефрондарда басталады. Зәр содан кейін нефрондар арқылы, жинақтаушы түтікшелер деп аталатын біріге бастайтын түтікшелер жүйесі арқылы ағып өтеді. Бұл жинақтаушы түтікшелер кіші бүйрек тостағандарын, одан кейін үлкен бүйрек тостағандарын құрайды, олар ақырында бүйрек жамбасына қосылады. Осы жерден зәр бүйрек жамбасынан зәр жолдары арқылы несеп көпіршігіне ағып түседі. Адамның зәр шығару жүйесінің анатомиясы ерлер мен әйелдерде несеп көпіршігі деңгейінде өзгеше болады. Ерлерде зәр жолы несеп көпіршігінің тригонындағы ішкі зәр жолы саңылауынан басталып, сыртқы зәр жолы саңылауы арқылы өтеді, содан кейін простаталық, мембраналық, бульбарлық және пенильді зәр жолына айналады. Зәр еркек зәр жолынан зәр шығару тесігі арқылы шығады. Әйелдердің зәр жолы әлдеқайда қысқа, ол несеп көпіршігінің мойнынан басталып, кіндік қуысында аяқталады.
The urinary system refers to the structures that produce and transport urine to the point of excretion. In the human urinary system there are two kidneys that are located between the dorsal body wall and parietal peritoneum on both the left and right sides. The formation of urine begins within the functional unit of the kidney, the nephrons. Urine then flows through the nephrons, through a system of converging tubules called collecting ducts. These collecting ducts then join together to form the minor calyces, followed by the major calyces that ultimately join the renal pelvis. From here, urine continues its flow from the renal pelvis into the ureter, transporting urine into the urinary bladder. The anatomy of the human urinary system differs between males and females at the level of the urinary bladder. In males, the urethra begins at the internal urethral orifice in the trigone of the bladder, continues through the external urethral orifice, and then becomes the prostatic, membranous, bulbar, and penile urethra. Urine exits the male urethra through the urinary meatus in the glans penis. The female urethra is much shorter, beginning at the bladder neck and terminating in the vulval vestibule.
Микроанатомия
Микроскоппен қарағанда, несеп жүйесі уротелий деп аталатын ерекше қабықшамен жабылыпты, ол өтпелі эпителийдің бір түрі. Көптеген органдардың эпителийлік қабығынан өзгеше, өтпелі эпителий жайылып, керілуге қабілетті. Уротелий несеп жүйесінің көп бөлігін, оның ішінде бүйрек тостағаншасын, несеп жолдарын және несеп қуығын жабады.
Under microscopy, the urinary system is covered in a unique lining called urothelium, a type of transitional epithelium. Unlike the epithelial lining of most organs, transitional epithelium can flatten and distend. Urothelium covers most of the urinary system, including the renal pelvis, ureters, and bladder.
Зәр түзілуі
Ересектердегі орташа зәр шығару тәулігіне шамамен 12 литр (Л) құрайды, бұл организмнің сумен қамтамасыз етілу деңгейіне, физикалық белсенділікке, қоршаған орта факторларына, дене салмағына және жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгереді. Зәрдің тым көп немесе тым аз шығуы медициналық көмекке жүгінуді талап етеді. Полиурия – тәулігіне 2,5 литрден астам зәр шығу жағдайы. Зәр шығарудың төмендеуімен байланысты жағдайлар – олигурия (тәулігіне 400 мл-ден кем) және анурия (тәулігіне 100 мл-ден кем). Зәр түзілуінің бірінші қадамы – бүйректегі қанның сүзілуі. Денсау адамның бүйректері жүрек атқан сайын түсетін қанның 12-30% -ын қабылдайды, бірақ орташасы шамамен 20%, яғни 1,25 л/мин құрайды. Бүйректің негізгі құрылымдық және функционалдық бірлігі – нефрон. Оның басты қызметі – қанды сүзіп, су мен натрий сияқты ерігіш заттардың концентрациясын реттеу, қажетті заттарды қайта сіңіру және қалған бөлігін зәр ретінде шығару. Нефронның алғашқы бөлігінде Боуман капсуласы қан айналымы жүйесінен түтікшелерге қанды сүзіп жібереді. Гидростатикалық және осмостық қысым градиенттері жартылай өткізгіш мембрана арқылы сүзілу процесін жеңілдетеді. Сүзілген сұйықтың құрамына су, кішкентай молекулалар және сүзілу мембранасынан оңай өтетін иондар кіреді. Дегенмен, ақуыздар мен қан жасушалары сияқты ірі молекулалардың мембранадан өтуіне кедергі жасалады. Бір минутта түзілетін сүзілген сұйықтың мөлшері гломерулярлық сүзілу жылдамдығы (GFR) деп аталады және күніне 180 литрге жетеді. Бұл сүзілген сұйықтың 99% -ы нефрон арқылы қайта сіңіріледі, ал қалған 1% -ы зәрге айналады. Зәр шығару жүйесі эндокриндік жүйе арқылы, антидиуретикалық гормон, альдостерон және паратиреоидты гормон сияқты гормондардың әсерімен реттеледі.
Average urine production in adult humans is about 12 litres (L) per day, depending on state of hydration, activity level, environmental factors, weight, and the individual's health. Producing too much or too little urine requires medical attention. Polyuria is a condition of excessive urine production (> 2.5 L/day). Conditions involving low output of urine are oliguria (< 400 mL/day) and anuria (< 100 mL/day). The first step in urine formation is the filtration of blood in the kidneys. In a healthy human, the kidney receives between 12 and 30% of cardiac output, but it averages about 20% or about 1.25 L/min. The basic structural and functional unit of the kidney is the nephron. Its chief function is to regulate the concentration of water and soluble substances like sodium by filtering the blood, reabsorbing what is needed and excreting the rest as urine. In the first part of the nephron, Bowman's capsule filters blood from the circulatory system into the tubules. Hydrostatic and osmotic pressure gradients facilitate filtration across a semipermeable membrane. The filtrate includes water, small molecules, and ions that easily pass through the filtration membrane. However, larger molecules such as proteins and blood cells are prevented from passing through the filtration membrane. The amount of filtrate produced every minute is called the glomerular filtration rate or GFR and amounts to 180 litres per day. About 99% of this filtrate is reabsorbed as it passes through the nephron and the remaining 1% becomes urine. The urinary system is regulated by the endocrine system by hormones such as antidiuretic hormone, aldosterone, and parathyroid hormone.
Концентрация мен көлемді реттеу
Зәр шығару жүйесі қан айналымы жүйесі, жүйке жүйесі және эндокриндік жүйелердің ықпалында болады. Алдостерон бүйрекке тигізетін әсері арқылы қан қысымын реттеуде маңызды рөл атқарады. Ол нефронның дистальды түтікшелері мен жинақтаушы өзекшелеріне әсер етеді және гломерулалық сүзілістен натрийдің қайта сіңірілуін күшейтеді. Натрийдің қайта сіңірілуі судың сақталуына алып келеді, бұл қан қысымын және қан көлемін арттырады. Антидиуретикалық гормон (АДГ) – көптеген сүтқоректілерде кездесетін нейрогипофиз гормоны. Оның екі негізгі функциясы – организмде суды сақтау және қан тамырларын тарылту. Вазопрессин бүйрек нефронының жинақтаушы өзекшелерінде судың қайта сіңірілуін арттыру арқылы организмде судың сақталуын реттейді. Вазопрессин бүйректің жинақтаушы өзекшесінің және дистальды жалғасқан түтікшесінің су өткізгіштігін арттырады, бұл бүйрек нефронының жинақтаушы өзекшесінің плазмалық мембранасында аквапорин CD су каналдарының транслокациясын шақырады.
The urinary system is under influence of the circulatory system, nervous system, and endocrine system. Aldosterone plays a central role in regulating blood pressure through its effects on the kidney. It acts on the distal tubules and collecting ducts of the nephron and increases reabsorption of sodium from the glomerular filtrate. Reabsorption of sodium results in retention of water, which increases blood pressure and blood volume. Antidiuretic hormone (ADH), is a neurohypophysial hormone found in most mammals. Its two primary functions are to retain water in the body and vasoconstriction. Vasopressin regulates the body's retention of water by increasing water reabsorption in the collecting ducts of the kidney nephron. Vasopressin increases water permeability of the kidney's collecting duct and distal convoluted tubule by inducing translocation of aquaporin CD water channels in the kidney nephron collecting duct plasma membrane.
Несеп шығару
Несеп шығару, кейде миктуриция деп те аталады, – несеп қуығынан организмнен несептің шығарылуы. Плаценталы сүтқоректілерде несеп несеп жолы арқылы еркектерде мүшеден, ал әйелдерде кіндіктен шығарылады, ал басқа омыртқалыларда клоака арқылы шығарылады. Дені сау адамдарда (және көптеген басқа жануарларда) несеп шығару процесі ерікті түрде бақыланады. Сәбилерде, кейбір егде жастағы адамдарда және неврологиялық зақымданулары бар адамдарда несеп шығару еріксіз рефлекс ретінде жүруі мүмкін. Физиологиялық тұрғыдан алғанда, миктуриция орталық, вегетативтік және соматикалық жүйке жүйелерінің координациясын қамтиды. Несеп шығаруды реттейтін ми орталықтарына понтин миктуриция орталығы, периакведукталды сұр зат және ми қабығы жатады.
Urination, also sometimes referred to as micturition, is the ejection of urine from the urinary bladder to the outside of the body. Urine is ejected through the urethra from the penis or vulva in placental mammals and through the cloaca in other vertebrates. In healthy humans (and many other animals), the process of urination is under voluntary control. In infants, some elderly individuals, and those with neurological injury, urination may occur as an involuntary reflex. Physiologically, micturition involves coordination between the central, autonomic, and somatic nervous systems. Brain centers that regulate urination include the pontine micturition center, periaqueductal gray, and the cerebral cortex.
Клиникалық маңызы
Урологиялық аурулар несеп жүйесінің туа біткен немесе қалыптасқан дисфункциясынан туындауы мүмкін. Мысалы, несеп жолдарының обструкциясы – несептің тоқтауына себеп болатын урологиялық ауру. Бүйрек тінінің ауруларын көбінесе нефрологтар, ал несеп жолдарының ауруларын урологтар емдейді. Гинекологтар әйелдерде несеп ұстамауды да емдеуі мүмкін. Денедегі басқа жүйелердің аурулары да урогенитальдық функцияға тікелей әсер етеді. Мысалы, қант диабеті кезінде бүйректер бөліп шығаратын ақуыз гипертонияның зиянды әсеріне бүйректі сезімтал ететіндігі дәлелденді. Диабет сонымен қатар, қандағы қант деңгейі нашар бақыланатын адамдарда болатын перифериялық нейропатиялар арқылы несеп шығаруға тікелей әсер етуі мүмкін. Несеп ұстамау жүктілік, босану, қартаю және артық салмақ сияқты факторларға байланысты көкірек қуысының бұлшық еттерінің әлсіреуінен туындауы мүмкін. Жақындағы жүйелі шолулар көрсеткендей, мінез-құлық терапиясы, әсіресе стрестік және жиі зәр шығуға байланысты несеп ұстамаудың жақсаруына, тек дәрі-дәрмектерге қарағанда көбірек әсер етеді. Көкірек қуысы бұлшық еттерін нығайтуға арналған Кегель жаттығулары осы жағдайда көмектеседі. Несеп ұстамаудың емделе алатын жасырын медициналық себептері де болуы мүмкін. Балаларда бұл жағдай энурез деп аталады. Кейбір қатерлі ісіктер де несеп жүйесіне шабуыл жасайды, оның ішінде көкбездің, бүйректің, несеп жолдарының және уретраның қатерлі ісіктері бар. Бұл мүшелердің орналасуы мен атқаратын қызметіне байланысты емдеу көбінесе күрделі болады.
Urologic disease can involve congenital or acquired dysfunction of the urinary system. As an example, urinary tract obstruction is a urologic disease that can cause urinary retention. Diseases of the kidney tissue are normally treated by nephrologists, while diseases of the urinary tract are treated by urologists. Gynecologists may also treat female urinary incontinence. Diseases of other bodily systems also have a direct effect on urogenital function. For instance, it has been shown that protein released by the kidneys in diabetes mellitus sensitizes the kidney to the damaging effects of hypertension. Diabetes also can have a direct effect in urination due to peripheral neuropathies, which occur in some individuals with poorly controlled blood sugar levels. Urinary incontinence can result from a weakening of the pelvic floor muscles caused by factors such as pregnancy, childbirth, aging, and being overweight. Findings recent systematic reviews demonstrate that behavioral therapy generally results in improved urinary incontinence outcomes, especially for stress and urge UI, than medications alone. Pelvic floor exercises known as Kegel exercises can help in this condition by strengthening the pelvic floor. There can also be underlying medical reasons for urinary incontinence which are often treatable. In children, the condition is called enuresis. Some cancers also target the urinary system, including bladder cancer, kidney cancer, ureteral cancer, and urethral cancer. Due to the role and location of these organs, treatment is often complicated.
Тарих
Бүйрек тастары жазылған тарихи жазбалар бар болғаннан бері белгілі және тіркелген. Зәр жолдары, оның ішінде несеп жолдары, сондай-ақ бүйректерден зәрді шығару функциясы біздің заманымыздың екінші ғасырында Гален тарапынан сипатталған. 1929 жылы Хэмптон Янг операция жасаудың орнына, ішкі тәсіл арқылы, яғни уретероскопия арқылы алғаш рет несеп жолын қарап тексерді. Бұл әдісті 1964 жылы VF Маршалл жетілдірді, ол талшықты оптикаға негізделген икемді эндоскопты алғаш рет қолданды. Нефростомия деп аталатын, несеп жолдары мен зәр жолдарын айналып өтіп, бүйрек тостағаншасына дренаж түтігін енгізу 1941 жылы алғаш рет сипатталды. Бұл тәсіл алдыңғы екі мың жылда қолданылған зәр жүйесіндегі ашық хирургиялық тәсілдерден күрт өзгешеленді.
Kidney stones have been identified and recorded about as long as written historical records exist. The urinary tract including the ureters, as well as their function to drain urine from the kidneys, has been described by Galen in the second century AD. The first to examine the ureter through an internal approach, called ureteroscopy, rather than surgery was Hampton Young in 1929. This was improved on by VF Marshall who is the first published use of a flexible endoscope based on fiber optics, which occurred in 1964. The insertion of a drainage tube into the renal pelvis, bypassing the ureters and urinary tract, called nephrostomy, was first described in 1941. Such an approach differed greatly from the open surgical approaches within the urinary system employed during the preceding two millennia.