Кіріспе

Бүйректің микроскопиялық құрылымдық және функционалдық бірлігі – бүйректің бірлігі. Нефрон – бүйректің микроскопиялық құрылымдық және функционалдық бірлігі. Ол бүйрек корпускуласы мен бүйрек түтікшелерінен тұрады. Бүйрек корпускуласы гломерулус деп аталатын капиллярлар тобынан және Боуман капсуласы деп аталатын тостаған тәрізді құрылымнан тұрады. Бүйрек түтікшесі капсуладан шығады. Капсула мен түтікше байланысқан және эпителийлік жасушалардан тұрады. Денсаулы ересек адамның әр бүйрегінде 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін нефрон болады. Қан үш қабаттан өтеді: капилляр қабырғасының эндотелийлік жасушаларынан, оның базалық мембранасынан және капсула қабығының подциттерінің аяқшаларынан. Түтікшенің төмен және жоғары бөлігі арасында орналасқан перитубулярлық капиллярлар бар. Капсуладан түсетін сұйықтық түтікшеге ағып түскенде, оны түтікшеге жабысқан эпителийлік жасушалар өңдейді: су қайта сіңіріледі және заттар алмасады (кейбіреулері қосылады, ал кейбіреулері алынады); бірінші кезекте түтікшелердің сыртындағы интерстициалдық сұйықтықпен, содан кейін осы капиллярды жабыстыратын эндотелийлік жасушалар арқылы іргелес перитубулярлық капиллярлардағы плазмаға. Бұл процесс денедегі сұйықтық көлемін және көптеген денелік заттардың деңгейін реттейді. Түтікшенің соңында қалған сұйықтық – зәр шығады: ол судан, метаболизм қалдықтарынан және токсиндерден тұрады. Боуман капсуласының ішкі бөлігі, Боуман кеңістігі деп аталады, гломерулалық тобының сүзгіш капиллярларынан сүзгішті жинайды, сондай-ақ осы капиллярларды қолдайтын мезангиальдық жасушаларды қамтиды. Бұл компоненттер сүзгілеу бірлігі ретінде жұмыс істейді және бүйрек корпускуласын құрайды. Сүзгілеу құрылымы (гломерулалық сүзгілеу кедергісі) эндотелийлік жасушалардан, базалық мембранадан және подциттерден (аяқшалардан) тұратын үш қабаттан тұрады. Түтікше анатомиялық және функционалдық жағынан әртүрлі бес бөлігінен тұрады: проксималды түтікше, оның иілісқан бөлігі – проксималды иілісқан түтікше, содан кейін түзу бөлігі (проксималды түзу түтікше); Хенле ілмегі, оның екі бөлігі бар: Хенле ілмегінің төмен түсетін бөлігі ("төмен түсетін ілмек") және Хенле ілмегінің жоғары көтерілетін бөлігі ("жоғары көтерілетін ілмек"); дистальды иілісқан түтікше ("дистальды ілмек"); жалғастыратын түтікше және нефронның соңғы бөлігі – жинақтаушы түтікшелер. Нефронның екі түрі бар, олардың әртүрлі зәр шоғырландыру қабілеттері бар: ұзын юкстамедуллярлық нефрон және қысқа кортикальді нефрон. Фильтратты жасау және өңдеу үшін қолданылатын төрт механизм (оның нәтижесі қанды зәрге айналдыру) – сүзгілеу, қайта сіңіру, секреция және экскреция. Сүзгілеу немесе ультрафильтрация гломерулада жүреді және көбінесе пассивті болады: ол капиллярлық қан қысымына байланысты. Плазманың шамамен бес бөлігі қан гломерулалық капиллярлар арқылы өтетін кезде сүзгіленеді; төрт бөлігі перитубулярлық капиллярларға жалғасады. Әдетте, Боуман капсуласына сүзгіленбейтін қан компоненттері – қан ақуыздары, қызыл қан клеткалары, ақ қан клеткалары және тромбоциттер. Ересек адамның гломеруласына күніне 150 литрден астам сұйықтық кіреді: бұл сүзгідегі судың 99% қайта сіңіріледі. Қайта сіңіру бүйрек түтікшелерінде жүреді және диффузияға байланысты пассивті немесе концентрация градиентіне қарсы сорғылау арқылы белсенді болады. Секреция да түтікшелерде және жинақтаушы түтікшеде жүреді және белсенді болады. Қайта сіңетін заттар: су, натрий хлориді, глюкоза, аминқышқылы, лактат, магний, кальций фосфаты, зәр қышқылы және бикарбонат. Секрецияланатын заттар: уреа, креатинин, калий, сутек және зәр қышқылы. Түтікшелерге қайта сіңіру немесе секреция жылдамдығын өзгертуге және осылайша гомеостазды сақтауға сигнал беретін гормондардың кейбірі (әсер ететін затпен бірге) – антидиуретикалық гормон (су), альдостерон (натрий, калий), паратиреоидтық гормон (кальций, фосфат), атриальді натриуретиктік пептид (натрий) және мидың натриуретиктік пептиді (натрий). Бүйрек миындағы қарсы ағымдық жүйе гипертоникалық интерстициумды құру механизмін қамтамасыз етеді, бұл нефрон ішіндегі еріген суды қалпына келтіруге және қажет болған жағдайда оны веноздық тамырлар жүйесіне қайтаруға мүмкіндік береді. Нефронның кейбір аурулары негізінен гломерулаларды немесе түтікшелерді зақымдайды. Гломерулалық ауруларға диабетикалық нефропатия, гломерулонефрит және IgA нефропатиясы жатады; бүйрек түтікшелерінің ауруларына жедел түтікшелік некроз және поликистоздық бүйрек ауруы жатады.

Бүйрек корпускулы

Бүйрек корпускуласы – қан плазмасының сүзілу орыны. Бүйрек корпускуласы гломерулустан және гломерулярлық капсуладан, немесе Боуман капсуласынан тұрады. Бүйрек қан айналымындағы артериолалар қан тамырлары полюсінде гломерулусқа кіріп, одан шығады. Гломерулярлық сүзіліс Боуман капсуласынан бүйрек түтікшесі арқылы несеп полюсіне қарай шығады.

Гломерлус

Гломерула – Боуман капсуласындағы бүйрек денешесінің тамырлық полюсінде орналасқан, капиллярлардың сүзгіден тұратын торы. Әрбір гломерулаға бүйрек айналымының афференттік артериоласы арқылы қан жеткізіледі. Гломерулалық қан қысымы су мен еріген заттардың қан плазмасынан сүзіліп, Боуман кеңістігі деп аталатын Боуман капсуласының ішіне өтуіне күш түсіреді. Плазманың шамамен бес бөлігінен біреуі ғана гломерулада сүзіледі. Қалғаны эфференттік артериолаға өтеді. Эфференттік артериоланың диаметрі афференттік артериоланың диаметрінен кіші, және осы айырмашылық гломеруладағы гидростатикалық қысымды арттырады.

Боуманның капсуласы

Боуман капсуласы, сондай-ақ гломерулярлық капсула деп те аталады, гломерулусты қоршап тұрады. Ол подциттер деп аталатын арнайы жасушалардан құралған ішкі қабаттан және қарапайым жалпақ эпителийден құралған сыртқы қабаттан тұрады. Гломеруладағы қанның сұйықтары бірнеше қабат арқылы ультрафильтрленіп, сүзгі деп аталатын зат пайда болады. Сүзгі кейін бүйрекшеге өтеді, онда одан әрі өңделіп несепке айналады. Бұл сұйықтың әртүрлі кезеңдері жиынтығы түтікшелік сұйықтық деп аталады.

Ұзындығы бойынша айырмашылық

Кортикальды нефрондар (нефрондардың көпшілігі) қабықтың жоғары бөлігінде басталады және Хенле ілмегінің қысқа түрі болады, ол медуллаға терең енбейді. Кортикальды нефрондар беткі қабықтық нефрондар мен ортаңғы қабықтық нефрондарға бөлінеді. Медуллаға жақын орналасқан нефрондар қабықтың медуллаға жақын бөлігінде басталады және ұзын Хенле ілмегіне ие, ол бүйрек медулласына терең еніп кіреді: олардың Хенле ілмегін тура тамырлар ғана қоршайды. Бұл ұзын Хенле ілмектері және олармен байланысты тура тамырлар гиперсмолярлық градиентті құрайды, бұл шоғырланған зәрдің пайда болуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, шаштық иілме медулланың ішкі аймағына дейін жетеді. Медуллаға жақын орналасқан нефрондар тек құстар мен сүтқоректілерде кездеседі және олардың нақты орны бар: «медулла» сөзі бүйрек медулласын білдіреді, ал «жақын» (латынше: juxta) бұл нефронның бүйрек денешесінің медуллаға жақын, бірақ әлі де қабықтағы орналасуын көрсетеді. Басқаша айтқанда, медуллаға жақын орналасқан нефрон – бүйрек денешесі медуллаға жақын орналасқан нефрон, ал оның алдыңғы жиырылған түтікшесі мен байланысты Хенле ілмегі кортикальды нефронға қарағанда медуллаға тереңірек орналасқан. Адам бүйрегіндегі нефрондардың шамамен 15% ғана медуллаға жақын орналасқан нефрондарды құрайды. Алдыңғы жиырылған түтікшеге кіретін сүзілістегі сұйықтық перитубулярлық капиллярларға қайта сіңіріледі, оның ішінде 80% глюкоза, сүзілген тұздың жартысынан астамы, су және барлық сүзілген органикалық заттар (негізінен глюкоза және аминқышқылы). Жиналатын түтікше әдетте суға өткізбейтін болса да, антидиуретикалық гормон (АДГ) болғанда өткізгіш болады. АДГ аквапориндердің жұмысына әсер етеді, нәтижесінде су молекулалары жиналатын түтікше арқылы өтетін кезде қайта сіңіріледі. Аквапориндер – су молекулаларын іріктеп өткізетін мембраналық ақуыздар, олар иондар мен басқа да заттардың өтуіне кедергі келтіреді. Зәрден судың үштен екі бөлігіне дейін жиналатын түтікшеден шыққан кезде осмос арқылы қайта сіңірілуі мүмкін. Осылайша, АДГ деңгейі зәрдің шоғырланғанын немесе сұйылтылғанын анықтайды. АДГ деңгейінің жоғарылауы дегидратацияны көрсетеді, ал судың жеткілікті болуы АДГ деңгейінің төмендеуіне әкеледі, бұл сұйылтылған зәрді қамтамасыз етеді. Нефронның аурулары көбінесе гломерулаларға немесе түтікшелерге әсер етеді. Гломерулалық ауруларға диабеттік нефропатия, гломерулонефрит және IgA нефропатиясы жатады; бүйрек түтікшелерінің ауруларына жедел түтікшелік некроз, бүйрек түтікшелік ацидозы және поликистоздық бүйрек аурулары жатады.