Кіріспе
Бүйрек диализі (грекше διάλυσις, диализ, "еріту"; διά, dia, "арқылы", және λύσις, лизис, "босату немесе бөлу") – бүйректері осы функцияларды табиғи түрде орындай алмайтын адамдардың қанынан артық суды, ерітінділерді және уыттарды алып тастау процесі. Бұл бүйрек алмастыру терапиясы деп аталады. Алғашқы сәтті диализ 1943 жылы жасалды. Диализді бүйрек функциясының кенеттен жылдам жоғалуы, яғни жедел бүйрек зақымдануы (бұрын жедел бүйрек жеткіліксіздігі деп аталатын) немесе бүйрек функциясының біртіндеп төмендеуі, яғни созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінің 5-сатысына жеткен кезде бастау қажет болуы мүмкін. 5-сатыдағы созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне гломерулярлық сүзгілеу қалыпты көрсеткіштен 15%-дан төмен, креатинин клиренсі минутына 10 мл-дан төмен және уремия қанағаттандырылған кезде қол жеткізіледі. Диализ жедел бүйрек зақымдануы кезінде немесе бүйрек трансплантациясын күтіп жүргендерге уақытша шара ретінде, ал трансплантация көрсетілмеген немесе мүмкін емес жағдайларда тұрақты шара ретінде қолданылады. Батыс Еуропа елдері, Австралия, Канада, Ұлыбритания және АҚШ-та диализға талапкерлік шарттарына сай келетін азаматтар үшін шығындар мемлекет тарапынан төленеді.
Kidney dialysis (from Greek διάλυσις, dialysis, 'dissolution'; from διά, dia, 'through', and λύσις, lysis, 'loosening or splitting') is the process of removing excess water, solutes, and toxins from the blood in people whose kidneys can no longer perform these functions naturally. This is referred to as renal replacement therapy. The first successful dialysis was performed in 1943. Dialysis may need to be initiated when there is a sudden rapid loss of kidney function, known as acute kidney injury (previously called acute renal failure), or when a gradual decline in kidney function, chronic kidney failure, reaches stage 5. Stage 5 chronic renal failure is reached when the glomerular filtration rate is less than 15% of the normal, creatinine clearance is less than 10 mL per minute, and uremia is present. Dialysis is used as a temporary measure in either acute kidney injury or in those awaiting kidney transplant and as a permanent measure in those for whom a transplant is not indicated or not possible. In West European countries, Australia, Canada, the United Kingdom, and the United States, dialysis is paid for by the government for those who are eligible.
Өмірбаян
Бүйректер денсаулықты сақтауда маңызды рөл атқарады. Адам сау болғанда, бүйректер денедегі су мен минералдардың (натрий, калий, хлорид, кальций, фосфор, магний, сульфат) ішкі тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Дене тыныс алу арқылы шығара алмайтын қышқыл метаболизмнің қорытынды өнімдері де бүйректер арқылы шығарылады. Бүйректер эндокриндік жүйенің бір бөлігі ретінде эритропоэтин, кальцитриол және ренин өндіреді. Эритропоэтин қызыл қан жасушаларының түзілуіне қатысады, ал кальцитриол сүйек қалыптасуына ықпал етеді. Диализ – бүйрек функцияларын толық алмастыра алмайтын емдеу, себебі ол бүйректің бұзылған эндокриндік функцияларын толыққанды түзетпейді. Диализ процедурасы диффузия (қоқымды шығару) және ультрафильтрация (сұйықтықты шығару) арқылы осы функциялардың бір бөлігін қамтамасыз етеді. Диализ үшін жоғары тазартылған (немесе "соңғы тазалықтағы") су қолданылады.
Принцип
Диализ еріген заттардың диффузиясы және сұйықтықтың жартылай өткізгіш мембрана арқылы ультрафильтрациясы принциптері бойынша жұмыс істейді. Диффузия – судағы заттардың қасиеті; судағы заттар жоғары концентрацияланған аймақтан төмен концентрацияланған аймаққа өтуге бейім. Қан жартылай өткізгіш мембрананың бір жағымен, ал диализат немесе арнайы диализ сұйықтығы – қарсы жағымен ағып өтеді. Жартылай өткізгіш мембрана – әртүрлі өлшемдегі тесіктер немесе порлар бар материалдың жұқа қабаты. Кішкентай еріген заттар мен сұйықтық мембрана арқылы өтеді, бірақ мембрана ірі заттардың (мысалы, қызыл қан жасушалары мен үлкен ақуыздардың) өтуін тоқтатады. Бұл қан бүйректерге енген кезде және ірі заттар гломерулада кішкентай заттардан бөлінген кезде болатын сүзгілеу процесін қайталайды. Тазартылған қан жүйе арқылы организмге қайтарылады. Ультрафильтрация диализатор мембранасындағы гидростатикалық қысымды арттыру арқылы жүзеге асырылады. Бұл көбінесе диализатордың диализат бөліміне теріс қысым қолдану арқылы жасалады. Бұл қысым градиенті су мен еріген заттардың қаннан диализатқа өтуіне себеп болады және әдеттегі 4 сағаттық емдеу кезінде бірнеше литр артық сұйықтықты шығаруға мүмкіндік береді. АҚШ-та гемодиализ емдері әдетте аптасына үш рет диализ орталығында жүргізіледі (бұл АҚШ-тағы Medicare төлем ережелерімен байланысты); алайда, 2005 жылдан бері АҚШ-та 2500-ден астам адам әртүрлі емдеу ұзақтығымен үйде жиі диализ жасайды. Зерттеулер аптасына 5-7 рет, 6-8 сағат диализ жасаудың клиникалық пайдалы екенін көрсетті. Гемодиализдің осы түрі көбінесе түнгі күнделікті гемодиализ деп аталады және зерттеулер оның кішкентай және үлкен молекулалық салмақты тазалауды айтарлықтай жақсартатынын және фосфат байланыстырғыштардың қажеттілігін азайтатынын көрсетті. Бұл жиі және ұзақ емдеулер көбінесе үйде, ұйықтағанда жасалады, бірақ үйдегі диализ икемді әдіс және кестелер күннен күнге, аптадан аптаға өзгертілуі мүмкін. Жалпы, зерттеулер көрсеткендей, емдеу ұзақтығы мен жиілігін арттыру клиникалық тұрғыдан тиімді. 2011 жылы гемодиализ АҚШ ауруханаларында ең көп жасалған процедуралардың бірі болды, 909 000 жағдайда (әр 10 000 адамға 29 жағдай) тіркелді.
Перитонеалдық диализ
Перитонеалдық диализде стерильді глюкозалы ерітінді (диализат деп аталады) түтік арқылы перитонеалдық қуысқа – ішектің айналасындағы құрсақ қуысына жіберіледі, онда перитонеалдық мембрана жартылай өткізгіш мембрана рөлін атқарады. Бұл алмасу күніне 4-5 рет қайталанады; автоматты жүйелер түнгі уақытта жиі алмасу циклдарын жүргізе алады. Перитонеалдық диализ гемодиализге қарағанда аз тиімді, бірақ оның ұзаққа созылуының нәтижесінде, зиянды заттарды, тұз бен суды шығару көрсеткіштері гемодиализбен шамалас. Перитонеалдық диализды пациент көбінесе көмексіз үй жағдайында жүргізеді. Бұл пациенттерді аптасына бірнеше рет белгілі бір кесте бойынша диализ орталығына бару қажеттілігінен босатады. Перитонеалдық диализді жүргізу үшін көптеген арнайы құралдардың қажеті жоқ (жаңа диализат пакеттерінен басқа).
Гемофильтрация
Гемофильтрация – гемодиализге ұқсас емдеу, бірақ ол басқа принципке негізделген. Қан диализдегідей диализер немесе "гемофильтр" арқылы сорғыланады, алайда диализдік ерітінді қолданылмайды. Қысым градиенті қолданылады, нәтижесінде су өте өткізгіш мембрана арқылы жылдам өтеді, көптеген еріген заттарды, оның ішінде үлкен молекулалық салмағы бар заттарды "бірге алып өтеді", олар гемодиализбен толық тазартылмайды. Осы процесте қаннан жоғалған тұздар мен су "толықтыру сұйықтығымен" толықтырылады, ол емдеу барысында денеден тыс айналымға құйылады.
Гемодиафильтрация
Гемодиафильтрация – гемодиализ бен гемофильтрацияның үйлесімі, осылайша бүйрек қалыпты жұмыс істемейтін кезде қанды уыттардан тазартуға, сондай-ақ жедел бүйрек зақымдануын (ЖБЗ) емдеуге қолданылады.
Ішек диализі
Ішек диализі кезінде диетаға акация талшығы сияқты ерітілетін талшықтар қосылады, олар тоқ ішектегі бактериялармен қорытылады. Бұл бактериялардың өсуі нәтижесінде фекальдық қалдықтармен бірге шығарылатын азот мөлшері артады. Баламалы тәсіл ретінде әр төрт сағат сайын 1-1,5 литр полиэтиленгликоль немесе манниттің сіңірілмейтін ерітіндісін ішуге болады.
Көрсеткіштер
Бүйрек жетіспеушілігі бар пациенттерде диализ немесе гемофильтрацияны бастау туралы шешім бірнеше факторға байланысты. Бұл факторларды жедел немесе созылмалы көрсеткіштерге бөлуге болады. Депрессия мен бүйрек жетіспеушілігінің белгілері бір-біріне ұқсас болуы мүмкін. Диализ командасы мен пациент арасында ашық байланыс орнату өте маңызды. Ашық байланыс – өмір сапасын жақсартуға мүмкіндік береді. Пациенттердің қажеттіліктерін білу диализ командасына қосымша мүмкіндіктер ұсынуға көмектеседі, мысалы: диализ түрін өзгерту (пациенттердің көбірек қозғалуы үшін үйде диализ жасау сияқты) немесе қажетсіз қалдық заттардың пайда болуын болдырмау үшін тамақтану әдеттерін өзгерту.
Созылмалы көрсетілімдер
Созылмалы диализ пациентте симптомдық бүйрек жеткіліксіздігі және төмен гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығы (GFR < 15 мл/мин) болғанда көрсетілуі мүмкін. 1996-2008 жылдар аралығында диализді жоғарырақ есептелген GFR, eGFR деңгейінде бастауға бейімділік байқалды. Дәлелдерді қарау ерте диализді бастаудың ешқандай пайдасы немесе зияны жоқ екенін көрсетеді, бұл диализді 10 мл/мин/1.732-ден жоғары есептелген GFR-де бастау арқылы анықталады. Диализ науқастарындағы ірі тізілімдерден алынған бақылау деректері ерте диализді бастаудың зиянды болуы мүмкін екенін көрсетеді. Канададан шыққан соңғы жарияланған нұсқаулар диализді бастау уақытын анықтауға қатысты, пациентте бүйрек жеткіліксіздігінің анық белгілері пайда болғанға дейін диализді кейінге қалдыруды ұсынады, бұл шамамен 5–9 мл/мин/1.732 есептелген GFR кезінде болуы мүмкін.
Диализден қалу
Диализге алынған пациенттердің ерітінділерді сүзу және дене сұйықтығын реттеу қабілеті бүйрек дисфункциясы салдарынан төмен немесе мүлдем болмағандықтан, диализ сеансын өткізіп алу өлімге алып келуі мүмкін. Мұндай пациенттерде гиперкалиймия дамуы мүмкін, бұл жүрек ырғағының бұзылуына және жүрек тоқтауына соқтыруы мүмкін, сондай-ақ өкпе альвеолаларында сұйықтық жиналуы мүмкін, бұл тыныс алуды қиындатады. Сарысудағы калий деңгейін төмендету және жүрек бұлшық етін тұрақтандыру үшін кейбір препараттарды қысқа мерзімде қолдануға болады, осылайша диализден қалу жағдайындағы жедел науқастың жағдайын тұрақтандыруға көмектеседі. Салбутамол және инсулин калийді жасушадан тыс кеңістіктен қаңқа бұлшық жасушаларының ішкі кеңістігіне жылжыту арқылы сарысудағы калий деңгейін әрқайсысы 1,0 ммоль/л дейін төмендетуі мүмкін, ал кальций глюконат гиперкалиймиялық пациенттерде миокардты тұрақтандыру үшін қолданылады, бұл жоғары сарысудағы калийге байланысты қауіпті аритмияның пайда болуын азайтуға бағытталған. Диализ емделушілердің бүйрек функциясы төмен немесе мүлдем болмағандықтан, фуросемид диализден қалу салдарынан туындаған өкпе ісінуімен күресуде көбінесе тиімді емес. Оның орнына, пациенттерге диализ жүргізілгенге дейін тыныс алуды қолдау үшін CPAP, BIPAP немесе жоғары ағынды оттегі беріледі.
Педиатриялық диализ
Соңғы 20 жыл ішінде балалар диализ технологиясы мен клиникалық басқарудағы маңызды жетістіктерден пайда тапты. Диализ сеанстары кезіндегі аурушаңдық азайды, құрысулар өте сирек кездеседі, ал гипотензиялық эпизодтар сейрек болады. Фистула пункциясы үшін қолданылатын созылмалы ішкі жамбас веналық катетерлер және анестезиялық кремдер ауырсыну мен дискомфортты азайтуға көмектеседі. Пациенттің қажетті құрғақ салмағын және қолжетімділік ағынын бағалауға арналған инвазивті емес технологиялар пациенттің аурушаңдығы мен денсаулық сақтау шығындарын айтарлықтай төмендетуі мүмкін. Созылмалы гемодиализбен емделіп жатқан балалар мен жасөспірімдердегі өлім-жітімнің себептері тамақтану, қабыну, анемия және диализ дозасының көп факторлы көрсеткіштерімен байланысты, бұл тек Kt/V бойынша анықталатын гемодиализбен емдеуден өзге, көп режимді араласу стратегияларының маңыздылығын көрсетеді. Жаңа туған нәрестелерге арналған биоүйлесімді синтетикалық мембраналар, арнайы кішкентай көлемді материалды диализаторлар және азайтылған дене көлемі бар жаңа түтіктер әзірленді. Артериялық және веноздық түтіктердің ұзындығы мен диаметрі ең аз болуын қамтамасыз етеді, педиатриялық пациенттер үшін <80 мл-ден <110 мл-ге дейінгі түтіктер, ал ересек пациенттер үшін >130 мл-ден <224 мл-ге дейінгі түтіктер қолданылады, қан сорғысы сегментінің мөлшеріне қарамастан (ол барлық пациенттерде қалыпты диализ үшін 6,4 мм немесе жоғары ағынды диализ үшін 8,0 мм болуы мүмкін). Барлық диализ машиналарын өндірушілер өз машиналарын балалар диализі үшін жабдықтаған. Балалар диализінде сорғы жылдамдығы пациенттің қан шығару қабілетіне сәйкес төмен деңгейде ұсталуы керек, ал гепарин дозасымен қан ұюы мұқият бақылануы тиіс. Балаларға жоғары ағынды диализ (төменде қараңыз) ұсынылмайды. Балаларда гемодиализ жекешелендірілуге тиіс және олардың созылмалы бүйрек жеткіліксіздігімен ұзақ мерзімді емделуін ескеретін "интегралды терапия" ретінде қарастырылуы керек. Балалар үшін бүйрек трансплантациясы диализбен салыстырғанда жақсы оңалту мүмкіндігін ұсынады, сондықтан диализ уақытша шара ретінде қарастырылады. Алайда, ұзақ мерзімді созылмалы диализ кезінде, егер біз кішкентай молекулалы уреяны диализ арқылы шығару туралы шектеулі түсінікті жақсарта алсақ, болашақтағы "жүрек-қан тамырларының өмірін" сақтау үшін ең жоғары стандарттарды қолдану қажет, бұл диализ уақытын ұзартуды және 0,2 м2-ден 0,8 м2-ге дейінгі беті бар синтетикалық жоғары ағынды мембраналармен онлайн гемодиафильтрацияны (онлайн HDF) және 6,4/8,0 мм қан сорғысы сегменті бар азайтылған көлемді түтіктерді қамтуы мүмкін.
Ұлыбританияда
Ұлттық денсаулық сақтау қызметі Ұлыбританияда диализ қызметін ұсынады. Англияда бұл қызметті NHS Англия тапсырыс береді. Жыл сайын шамамен 23 000 науқас осы қызметтен пайдаланады. Диализ орталықтарына баруға мұқтаж науқастарға көлік қызметі әдетте ақысыз ұсынылады. 2018 жылы Корнуолл Клиникалық Тапсырыс беру тобы нақты медициналық немесе қаржылық себептері жоқ науқастарға осы қызметті шектеуді ұсынды, бірақ Бүйрек күтімі Ұлыбританиясы бастаған науқаннан кейін өз шешімін өзгертті және аптасына кемінде үш рет немесе айына кемінде алты рет, кемінде үш ай бойы диализ қажет ететін науқастарды тасымалдауды қаржыландыруға келісті. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеу үйде диализ жасаудың ауруханада жасауға қарағанда арзан екенін көрсетті. Дегенмен, Ұлыбританияда көптеген адамдар түрлі себептермен, мысалы, тұрақты әлеуметтік байланыс үшін ауруханада диализ жасауды жөн көреді. Адамдарды үйде диализ жасауға ынталандыру NHS үшін үнемдеуге және диализдің адамдардың әлеуметтік және кәсіби өміріне тигізетін әсерін азайтуға мүмкіндік береді.
АҚШ-та
1972 жылдан бері АҚШ-тағы сақтандыру компаниялары барлық азаматтарға диализ және трансплантацияның шығындарын өтеуге келісім берді. 2014 жылға қарай 460 мыңнан астам америкалық ем алып жатты, оның құны Medicare бюджетінің 6 пайызын құрады. Бүйрек ауруы өлімнің тоғызыншы негізгі себебі болып табылады, ал АҚШ дамысқан елдер арасында диализ күтімінен болатын өлім-жітім көрсеткіші бойынша алдыңғы қатарда. Бүйрек трансплантациясын күтетін науқастардың саны күтілгеннен төмен. Бұл жағдайға үкіметтік төлемдер саясатына бейімделген жаңа коммерциялық диализ индустриясы кінәлі деп есептеледі. 1999 жылғы зерттеуде «коммерциялық диализ орталықтарында емделген науқастардың өлім-жітім көрсеткіші жоғары, сондай-ақ олардың бүйрек трансплантациясы күту тізіміне ену ықтималдығы коммерциялық емес орталықтарда емделген науқастарға қарағанда төмен» деген қорытынды жасалды, себебі трансплантация орталықтан тұрақты кіріс ағынын тоқтатуы мүмкін. Сақтандыру индустриясы қайыршылықтар мен қайырымдылық қорлары мен қызмет провайдерлері арасындағы мәселелі қарым-қатынастарға шағымданып келді.
Қытайда
Қытай үкіметі диализдік емдеуді қаржыландырады. Денсаулық сақтау ресурстары мен диализ орталықтарының тең емес таралуы салдарынан диализдік емдеуді қажет ететін барлық адамға қол жеткізуде қиындықтар бар. Қытайда жылына 395 121 адам гемодиализ немесе перитонеалдық диализбен емделеді. Қытай халқының 10,8 пайызы созылмалы бүйрек ауруымен күреседі. Қытай үкіметі елдің созылмалы бүйрек ауруымен ауыратын азаматтарының қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында перитонеалдық диализдің көлемін арттыруға тырысуда.
Австралияда
Диализ барлық науқастарға Medicare арқылы ақысыз ұсынылады, барлық диализдың 75% гемодиализ түрінде, аптасына үш рет диализ орталығында жүзеге асырылады. Солтүстік территорияда гемодиализдің халыққа шаққандағы көрсеткіші ең жоғары, ал жергілікті австралиялықтардың арасында созылмалы бүйрек ауруларының деңгейі жоғары, ал функционалдық бүйрек трансплантациясының деңгейі жалпы халықтан төмен. Орталық Австралияның шалғайдағы Элис-Спрингс қаласының халқы шамамен 25000 адамды құраса да, Оңтүстік жарты шардағы ең ірі диализ бөлімі осы қалада орналасқан. Көптеген адамдар гемодиализ сияқты денсаулық сақтау қызметтерін алу үшін алыс орналасқан жергілікті қауымдардан Элис-Спрингске көшіп келуге мәжбүр, бұл тұрғын үй тапшылығына, тығыздыққа және нашар тұрмыс жағдайларына әкеледі.
Тарих
1913 жылы Джонс Хопкинс ауруханасының дәрігерлері Леонард Роунтри мен Джон Абель алғашқы диализ жүйесін жасап, оны жануарлар үстінде сәтті сынақтан өткізді. Голландиялық дәрігер Виллем Йохан Колф 1943 жылы, нацистер Голландияны басып алған кезде, алғашқы жұмыс істейтін диализерді құрастырды. Қолда бар ресурстардың тапшылығына байланысты Колф бастапқы машинаны сорпа қабықтары, сусындар банкалары, кір жуғыш машина және сол кезде қол жетімді басқа да түрлі заттарды пайдаланып жасауға мәжбүр болды. Келесі екі жылда (1944–1945) Колф өзінің машинасымен 16 науқасты жедел бүйрек жетіспеушілігімен емдеді, бірақ нәтижелер сәтті болмады. Содан кейін, 1945 жылы, 67 жастағы комада жатқан әйел 11 сағат гемодиализден кейін есін жинап, басқа аурудан көз жұмды. Ол диализбен сәтті емделген алғашқы науқас болды. Колф сияқты, Мюррейдің алғашқы жетістігі де жедел бүйрек жетіспеушілігімен ауырған науқастарда болды. Швециядағы Лунд университетінің профессоры Нильс Алвалл Колфтың диализ машинасына ұқсас конструкцияны өзгертіп, оны тот баспайтын болаттан жасалған цилиндрге орналастырды. Бұл сыртқы цилиндрге теріс қысым қолдану арқылы сұйықтықты шығаруға мүмкіндік берді, осылайша ол гемодиализ үшін алғашқы шынайы қолданылатын құрылғыға айналды. Алвалл өзінің алғашқы науқасын 3 қыркүйекте 1946 жылы жедел бүйрек жетіспеушілігімен емдеді.