Кіріспе

Креатин фосфатының ыдырау өнімі Креатинин (/k/r/i/'/æ/t/ɪ/n/ɪ/n/, /n/iː/n/; көне грекше: κρέας (kréas) 'ет') – бұлшықет және ақуыз метаболизмінен креатин фосфатының ыдырауынан түзілген зат. Ол денедегі бұлшықет мөлшеріне байланысты тұрақты түрде бөлінеді.

Биологиялық маңыздылығы

Креатининнің сарысудағы концентрациясы (қандағы мөлшері) бүйрек денсаулығының маңызды көрсеткіші болып табылады, себебі ол бұлшықет метаболизмінің оңай өлшенетін қосалқы өнімі болып табылады және бүйректер арқылы өзгермеген күйінде шығарылады. Креатининнің өзі креатин, фосфокреатин (креатин фосфаты деп те аталады) және аденозин трифосфаты (АТФ, организмнің дереу энергия көзі) қатысатын биологиялық жүйе арқылы түзіледі. Креатин негізінен бауырда гликоциаминнің (гуанидино ацетаты, бүйректе аргинин және глицин аминқышқылдарынан синтезделеді) S-аденозилметионинмен метилдеуі арқылы синтезделеді. Содан кейін ол қан арқылы басқа мүшелерге, бұлшық еттерге және миға тасымалданады, онда фосфорлану арқылы жоғары энергиялы фосфокреатин қосылысына айналады. Креатинин қаннан негізінен бүйректер арқылы шығарылады, негізінен гломерулярлық сүзілу арқылы, сондай-ақ проксимальды түтікшелік секреция арқылы. Креатининнің түтікшелік қайта сіңірілуі өте аз немесе мүлдем болмайды. Егер бүйректегі сүзілу жеткіліксіз болса, қандағы креатинин концентрациясы артады. Сондықтан, қан мен зәрдегі креатинин концентрациясын пайдаланып креатинин клиренсін (CrCl) есептеуге болады, ол шамамен гломерулярлық сүзілу жылдамдығымен (GFR) сәйкес келеді. Қандағы креатинин концентрациясын жеке-жеке де GFR (eGFR) бағалауын есептеу үшін пайдалануға болады. GFR бүйрек функциясын бағалауда клиникалық маңызға ие. Дегенмен, бүйректің ауыр дисфункциясы болған жағдайда CrCl GFR-ді жоғары бағалауы мүмкін, себебі проксимальды түтікшелер арқылы креатининнің гиперсекрециясы жалпы шығарылған креатининнің үлкен бөлігін құрайды. Кетоқышқылдар, циметидин және триметоприм креатининнің түтікшелік секрециясын азайтады, сондықтан GFR бағалауының дәлдігін арттырады, әсіресе бүйрек дисфункциясы ауыр болғанда. (Секреция болмаған жағдайда креатинин инулин сияқты қасиет көрсетеді). Бүйрек функциясын бағалаудың тағы бір тәсілі – қан плазмасындағы креатинин және мочевина концентрацияларын бірге қарастыру. БӨН-ге креатинин арақатынасы (қандағы мочевина азоты мен креатинин арақатынасы) бүйрекке тән емес проблемаларды көрсетуі мүмкін; мысалы, креатининге пропорционалды емес мочевина концентрациясының жоғарылауы көлемнің жетіспеуі сияқты пререналдық проблеманы білдіруі мүмкін. Керісінше, әйелдерде ерлерге қарағанда креатининнің жоғары өндірілуін көрсете отырып, және жынысқа қарай ажыратпайтын GFR алгоритмдерін күмәнден тудыра отырып, әйелдер өмір бойы бұлшықет ақуызын синтездеу және бұлшықет ақуызын алмастыру деңгейі жоғары. Бұлшықет анаболизмін қолдайтын HDL, бұлшықет ақуызының жоғары алмасуы әйелдердегі жоғары сарысу HDL-мен, ерлердегі сарысу HDL-мен және жүрек-қан тамырларының асқынуларының азаюы және COVID-19 ауырлығының төмендеуі сияқты HDL-ге байланысты пайдалармен байланысты.

Бактерияға қарсы және иммунодепрессивтік қасиеттері

Зерттеулер креатининнің грам-оң және грам-теріс бактериялардың, сондай-ақ әртүрлі антибиотиктерге төзімді бактерия штаммдарын өлтіруде тиімді екенін көрсетеді. Креатинин саңырауқұлақтар мен ашытқылардың өсуіне әсер етпейтін секілді; осы қасиеті, көптеген қоршаған орта үлгілерінде кездесетін қалыпты бактериялық популяциялардан бөлек, баяу өсетін саңырауқұлақтарды оқшаулауға пайдаланылуы мүмкін. Креатининнің бактерияларды қалай өлтіретін механизмі қазірге дейін белгісіз. Соңғы есепте креатининнің иммундық басу қасиеттері болуы мүмкін екені де айтылған.

Диагностикалық қолдану

Сарысу креатинині – бүйрек функциясының ең көп қолданылатын көрсеткіші (бірақ тікелей өлшемі емес). Креатининнің жоғарылауы әрқашан шындыққа келгенде ГФҚ-ның (GFR) төмендеуін көрсете бермейді. Жоғары мән креатининнің өндірісінің артуынан, сынаққа кедергі келтіруден немесе түтікшелік креатинин секрециясының төмендеуінен, ал емес бүйрек функциясының төмендеуінен болуы мүмкін. Креатининнің артуы пісірілген етті (оның құрамында пісіру кезінде креатиннен креатининге айналған зат бар) немесе спорттық өнімділікті жақсарту үшін қолданылатын протеин және креатин қоспаларын тым көп мөлшерде қабылдаудан туындауы мүмкін. Қатты жаттығулар бұлшық еттің ыдырауын күшейтеді, соның салдарынан креатинин деңгейі артады. Қызумен бірге жүретін қабыну процесінен туындаған дегидратация (сусыздану) кейбір жағдайларда, мысалы холециститте, бүйрек зақымдануына байланысты емес креатинин концентрациясының жалған жоғарылауына себеп болуы мүмкін. Көптеген дәрілер мен хромогендер сынақ нәтижесіне әсер ете алады. Кейбір дәрілер креатининнің түтікшелер арқылы секрециялануын бұғаттап, өлшенген креатининнің деңгейін арттырады.

Кремдегі креатинин

Бүйрек қызметін анықтау үшін диагностикалық сарысу креатининін зерттеуі қолданылады. Қандағы креатинин концентрациясының өсуі – кеш сақалдандыратын белгі, ол тек жұмыс істейтін нефрондардың айқын зақымдануында ғана байқалады. Сондықтан, бұл тест бүйрек ауруының ерте сатысын анықтауға жарамсыз. Бүйрек қызметін жақсы бағалау үшін болжамды гломерулярлық сүзгілеу жылдамдығын (eGFR) есептеу арқылы мүмкіндік бар. eGFR сарысу креатининінің концентрациясын және Америкалық Диабет қауымдастығы ұсынғандай, жыныс, жас және салмақ сияқты кейбір немесе барлық айнымалыларды пайдаланып, 24 сағаттық зәр жинау қажет болмай-ақ дәл есептелуі мүмкін. Көптеген зертханалар креатинин тесті сұралғанда eGFR-ді автоматты түрде есептейді. Креатинин концентрациясы және басқа параметрлерден GFR-ді бағалау алгоритмдері бүйрек қызметі туралы мақалада талқыланады. 2010 жылдың соңында жаңа талдау әдістемесін қабылдау және оның клиникалық медицинаға тигізетін ықтимал әсері туралы алаңдаушылық туды. Көптеген клиникалық зертханалар қазір сарысу креатининін өлшеуді жаңа стандартталған изотоптық сұйытылған массалық спектрометрия (IDMS) әдісімен үйлестіреді. IDMS сарысу креатининінің деңгейі салыстырмалы түрде төмен болғанда, мысалы, 0,7 мг/дл, бұрынғы әдістерге қарағанда төмен мәндер береді. IDMS әдісі бүйрек функциясы қалыпты пациенттерде есептелген GFR-дің шамадан тыс жоғары бағалануына әкелуі мүмкін. Кейбір дәрілер тіпті қалыпты бүйрек функциясы кезінде де алынған GFR-ге сәйкес дозаланады. Доза одан әрі түзетілмесе, ол қажетті деңгейден жоғары болуы мүмкін, бұл дәрілік заттармен байланысты уыттану қаупін арттырады. IDMS-қа өтудің әсерін жою үшін FDA-ның жаңа нұсқаулары карбоплатин, химиялық терапия дәрісінің дозасын белгіленген максимумқа дейін шектеуді ұсынады. 2009 жылы Жапонияда жүргізілген зерттеуде сарысу креатининінің төменгі концентрациясы жапон ер адамдарында 2-типті қант диабетінің даму қаупінің жоғарылауымен байланысты екендігі анықталды.

Зәрдегі креатинин

Ер адамдар тәулігіне дене салмағының әр килограмына шамамен 150-200 мкмоль, ал әйелдер 100-150 мкмоль креатинин шығарады. Бұл тәуліктік креатининнің барлық мөлшері зәрмен шығарылады. Креатинин концентрациясы стандартты зәр сынақтарында тексеріледі. Күтілетін креатинин концентрациясы сынақ үлгісінің сұйылтылмағанын көрсетеді, ал зәрдегі креатининнің төмен деңгейі сынақпен манипуляция жасалғанын немесе бастапқы креатинин деңгейінің төмен болғанын көрсетеді. Креатинин деңгейінің төмендігіне байланысты манипуляцияланған деп танылған сынақ үлгілері тексерілмейді және кейде сынақ оңайсыздау деп есептеледі.

Интерпретация

АҚШ-та және Еуропаның көптеген елдерінде креатинин әдетте мг/дл бірлігімен көрсетіледі, ал Канадада, Австралияда және Еуропаның бірқатар елдерінде μмоль/л бірлігі қолданылады. Креатининнің бір мг/дл 88,4 мкмоль/л-ге тең. Ересек адамдардың сарысудағы креатининнің қалыпты деңгейі әйелдерде 0,5 мг/дл-ден 1,0 мг/дл-ге дейін (шамамен 45 мкмоль/л-ден 90 мкмоль/л-ге дейін), ал ерлерде 0,7 мг/дл-ден 1,2 мг/дл-ге дейін (60 мкмоль/л-ден 110 мкмоль/л-ге дейін) болады. Креатининнің бір көрсеткішінің маңыздылығы пациенттің бұлшықет массасына байланысты бағалануы тиіс. Бұлшықет массасы жоғары пациенттерде креатининнің концентрациясы көбірек болады. Сарысудағы креатининнің абсолютті концентрациясынан гөрі, уақыт өте келе оның өзгеру динамикасы маңыздырақ. Жүрек жеткіліксіздігі және созылмалы бүйрек ауруларын емдеу үшін АПФ ингибиторларын (АПФИ) қабылдағанда сарысудағы креатининнің концентрациясы артуы мүмкін. АПФ ингибиторлары жүрек жеткіліксіздігі бар пациенттердің өмір сүру ұзақтығын арттырады және созылмалы бүйрек ауруы бар пациенттерде аурудың прогрессиясын баяулатады. АПФИ қолданғанда 30%-дан аспайтын арту күтіледі. Сондықтан, сарысудағы креатининнің деңгейі 30%-дан жоғары артуы немесе гиперкалиемия дамымаса, АПФИ қолдануын тоқтату қажет емес.