Кіріспе
Органикалық ағзалар жүйесі – организмнің денесінен қажетсіз заттарды шығаратын биологиялық жүйе. Экскреторлық жүйе – организмнің дене сұйықтықтарынан артық, қажетсіз заттарды шығаратын, ішкі химиялық гомеостазды сақтауға және ағзаға зиян келтірудің алдын алуға көмектесетін пассивті биологиялық жүйе. Экскреторлық жүйелердің қос функциясы – метаболизм қалдықтарын жою және денедегі қолданылған және ыдыраған компоненттерді сұйық және газ күйінде шығару. Адамдарда және басқа амниоттарда (сүтқоректілер, құстар және дернәсілдер) осы заттардың көп бөлігі несеп және белгілі бір дәрежеде тыныс алу арқылы шығарылады, ал сүтқоректілер терлеу арқылы да шығарады. Экскрецияға арнайы қолданылатын органдар ғана экскреторлық жүйенің құрамына жатады. Тар мағынада бұл термин несеп шығару жүйесін білдіреді. Дегенмен, экскреция бірнеше функцияны қамтиды, олар тек сырттай ғана байланысты болғандықтан, анатомияның немесе функциялардың формалды жіктелуінде көбінесе қолданылмайды. Дұрыс жұмыс істейтін көптеген органдар метаболикалық және басқа да қалдықтар өндіретіндіктен, бүкіл организм жүйенің жұмысына тәуелді. Жүйенің бірінің немесе бірнешеуінің жұмысы бұзылуы – қауіпті жағдай, мысалы, бүйрек жеткіліксіздігі.
The excretory system is a passive biological system that removes excess, unnecessary materials from the body fluids of an organism, so as to help maintain internal chemical homeostasis and prevent damage to the body. The dual function of excretory systems is the elimination of the waste products of metabolism and to drain the body of used up and broken down components in a liquid and gaseous state. In humans and other amniotes (mammals, birds and reptiles), most of these substances leave the body as urine and to some degree exhalation, mammals also expel them through sweating. Only the organs specifically used for the excretion are considered a part of the excretory system. In the narrow sense, the term refers to the urinary system. However, as excretion involves several functions that are only superficially related, it is not usually used in more formal classifications of anatomy or function. As most healthy functioning organs produce metabolic and other wastes, the entire organism depends on the function of the system. Breaking down of one of more of the systems is a serious health condition, for example kidney failure.
Зәр шығару жүйесі
Бүйректер – құрсақ қуысының омыртқа бағанасының екі жағында орналасқан, бұршақ пішіндес ірі органдар. Адамда екі бүйрек болады, және әрбір бүйрек бүйрек артериясы арқылы қанмен қамтамасыз етіледі. Бүйректер қаннан урея сияқты азотты қалдықтарды, тұздарды және артық суды алып тастап, оларды несеп түрінде шығарады. Бұл бүйректегі миллиондаған нефрондардың көмегімен іске асырылады. Сүзілген қан бүйрек венасы (немесе бүйрек тамыры) арқылы бүйректерден шығарылады. Несеп бүйректерден несеп жолдары арқылы несеп көпіршігіне өтеді. Несеп шығару кезінде зәр жолы арқылы шығарылғанша несеп көпіршігінде сақталады.
Несеп жолы
Несеп жолдары – бұлшықетті түтікшелер, олар несепті бүйректерден несеп қуысына жылжытады. Ересек адамда несеп жолдарының ұзындығы әдетте 25–30 см (10–12 дюйм) болады. Адамда несеп жолдары әр бүйректің медиалдық бетіндегі бүйрек тостағаншасынан басталып, үлкен белдеме бұлшығының алдынан несеп қуысына қарай төмен түседі. Несеп жолдары ішек артерияларының екіге бөлінуінің жанында (олардың үстінен өтеді) жамбас шегінен өтеді. Бұл "жамбас-несеп жолы қосылысы" бүйрек тастарының жиі кездесетін орны (екіншісі – несеп-қуыс клапаны). Несеп жолдары жамбас қабырғасының артқы бөлігімен өтеді. Содан кейін олар алдыңғы-орталыққа қарай иіліп, несеп қуысының артқы жағынан кіреді, шамамен бірнеше сантиметрге несеп қуысы қабырғасының ішінде жүреді. Несептің кері ағысы несеп-қуыс клапандары деп аталатын клапандармен алдын алады. Әйелдерде несеп жолдары мезометрий арқылы несеп қуысына жетеді.
Несеп ішегі
Несеп шығару үшін бүйректерден бөлінетін қалдықтарды жинақтайтын орган - несеп көпіршігі. Бұл қуыс, бұлшықетті және серіпті (немесе икемді) орган, және кіші кезеңде орналасқан. Зәр несеп жолдары арқылы көпіршікке келіп, несеп құбығы арқылы шығады. Эмбриологиялық тұрғыдан, көпіршік урогенитальді синус есебінен пайда болады және бастапқыда аллантозбен байланысты болады. Еркектерде көпіршік негізі тік ішек пен ұйысқан симфиздің арасында жатады. Ол простатадан жоғары орналасқан және ректовезикальды ойыс арқылы тік ішектен бөлінеді. Әйелдерде көпіршік жатырдан төмен және кіндік қуысынан алдында орналасқан. Ол жатырдан везикоутерин ойысы арқылы бөлінеді. Сәбилер мен кішкентай балаларда несеп көпіршігі тіпті бос болғанда да іш қуысында орналасқан.
Несеп жолы
Анатомияда (гр. ourethra) – несеп көпіршігінен дене сыртына дейін жалғасатын түтік. Адамдарда несеп жолы екі жыныста да несеп шығару қызметін атқарады.
Тыныс алу жүйесі
Өкпенің басты функцияларының бірі – тыныс алу процесінің қалыпты бөлігі ретінде қаннан көмірқышқыл газы сияқты газ тәрізді зиянды заттарды тарату.
Асқазан-ішек жолы
Үлкен ішектің негізгі қызметі – тағам бөлшектерін дене арқылы тасымалдау және сіңбеген қалдықтарды денеден шығару, сонымен қатар организмнің барлық бөлігінен қалдықтарды жинау. Сүтқоректілердің нәжірінің әдеттегі қоңыр түсі билирубинге байланысты, ол гемоглобиннің қалыпты ыдырау өнімі. Үлкен ішектің төменгі бөлігі қалған пайдалы суды сіңіріп алып, қалған қатты қалдықтарды шығарады. Адамда шамамен 3 метрге дейін жететін бұл ішек, қалдықтарды шығару үшін арналған түтікшелер арқылы өткізеді.
Қиындықтар
Бауыр организмге енетін химиялық заттарды, уларды және басқа да токсиндерді залалсыздандырып, ыдыратады. Мысалы, балықтарда, қосмекенділерде және сүтқоректілерде бауыр аммиакты (улы зат) мочевинаға, ал құстар мен бауырымен жорғалаушыларда зәр қышқылына түрлендіреді. Мочевина бүйрек арқылы зәр ретінде шығарылады, ал балықтар мен шабақтарда – қуыры арқылы. Зәр қышқылы қою паста тәрізді болып, жартылай қатты қалдықтар түрінде шығарылады ("құс зәрiнiң ақ бөлігі"). Бауыр өт суын да өндіреді, ал организм өт суын пайдаланып майларды пайдалы майларға және пайдасыз қалдықтарға жіктейді. Омыртқасыз жануарларда бауыр болмайды, бірақ құрлықтағы көптеген топтар, мысалы, жәндіктерде, осыған ұқсас функцияларды атқаратын бірнеше тоқ ішекшелері болады. Теңіз омыртқасыз жануарларына бауырдың аммиакты түрлендіруі қажет емес, себебі олар аммиакты тері арқылы таралу арқылы тікелей шығара алады.
Тері
Терідегі тер бездері тер немесе терлеу деп аталатын сұйық қалдықтарды бөліп шығарады; алайда, оның басты функциялары температураны реттеу және феромон бөлу болып табылады. Сондықтан, шығару жүйесіндегі оның ролі минималды. Терлеу денедегі тұз деңгейін сақтауға да көмектеседі. Сүтқоректілерде терідегі тер бездері арқылы тер шығарылады. Тер, тұздың көмегімен буланып, дене ысығанда салқындауға көмектеседі. Екімекенділердің өкпелері өте қарапайым, және оларда басқа төрт аяқты жануарлар сияқты дем шығаруға қажетті құралдар жеткіліксіз. Ылғалды, қабықсыз тері сондықтан қаннан көмірқышқыл газын шығаруға қажетті, сондай-ақ суға батқанда диффузия арқылы мочевинаның шығарылуына мүмкіндік береді. Теңіздегі ұсақ денелі омыртқасыз жануарларда тері – ең маңызды шығару органы. Бұл әсіресе дене қуысы жоқ, сондықтан нефрондармен сүзіліп немесе тазартылатын дене сұйықтығы жоқ, cnidaria, жалпақ құрттар және nemerteans сияқты ацеломаттар тобына қатысты. Сондықтан ацеломат жануарлар жіп тәрізді (nemertans), жалпақ (жалпақ құрттар) немесе тек желелі қабаттан тұрады, олардың ішкі кеңістігі ұсақ қабатпен қоршалған (cnidaria).
Экриндік
Тер бездері сияқты экриндік бездер де денеден артық судың шығуына мүмкіндік береді. Экриндік бездердің көпшілігі негізінен маңдай, аяқ табаны және алақанда орналасқан, бірақ олар бүкіл денеге тараған. Олар дене температурасын қалыпта ұстауға көмектеседі. Экриндік бездер тек сүтқоректілерге тән. Экриндік бездерден бөлінетін тер адамның дене температурасын реттеуде маңызды рөл атқарады. Дене температурасын реттеу, сондай-ақ терморегуляция деп аталатын процесс, дене температурасы гомеостаздық деңгейден ауытқу кезінде, мысалы, қызба немесе жаттығу сияқты жағдайларда өте маңызды. Бұл бездердің барлығы бірге шамамен бір бүйрек көлеміне тең келеді, ал адам күніне 10 литрге дейін тер шығара алады. Олардың екі функциясы бар: ацетилхолинге жауап ретінде сүзілінді бөлу және судың артық болуы кезінде каналға жақын натрийді қайта сіңіру, осылайша тер тері бетіне шығады. Экриндік тер безінің үш бөлігі бар: тері тесігі, канал және без. Тесік – бұл терінің ең сыртқы қабаты арқылы өтетін бөлігі, оның диаметрі әдетте 5-10 микронды құрайды. Канал – тер безінің дерма жасушаларын эпидермиспен байланыстыратын бөлігі. Ол екі қабат жасушадан тұрады және диаметрі 10-20 микрон аралығында болады. Ал бездің өзі дерманың терең қабаттарында орналасқан және сөлініс процесін жүзеге асырады. Безді құрайтын жасушалар канал жасушаларынан ірілеу, ал оның люменінің диаметрі шамамен 20 микронды құрайды.
Қалқан
Бауырда өт пайда болғаннан кейін, ол өт қабығында сақталады. Содан кейін ол ұсақ ішекке секрецияланады, онда майларды мыс сияқты эмульсиялауға көмектеседі. Өтте билирубин де бар, ол қажетсіз өнім болып табылады. Өт тұздары майды асқазаннан сіңіруге қатысқандықтан, оларды организм үшін пайдалы қажетсіз өнімдер деп санауға болады. Олар бауырдан шығарылады және қан ағынымен бірге өт шығарылатын бауырдың пішінін қалыптастыруға көмектеседі. Мысалы, өт жолдарының дренажы бұзылса, бауырдың сол бөлігі құрдымға кетеді. Өт жолдарының бітелуі көбінесе ісіктер сияқты жүйелік жолдарды бітеуге бейім массаларға байланысты болады. Бұл бітелудің орны мен мерзіміне байланысты салдары әртүрлі болады. Өт қышқылының тітіркендіруінен өт жолдарының қабынуы пайда болады, бұл инфекцияға әкелуі мүмкін. Егер өт жолы жарылса, бұл өте ауыр жарақатты, тіпті өлімге де соқтыруы мүмкін.
Зәр
Бүйрек ішінде қан алдымен аференттік артерия арқылы гломерула деп аталатын капиллярлық құрылымға өтеді және Боуман капсуласында жиналады, ол қанды оның құрамындағы заттардан – негізінен тағам мен қалдықтардан – сүзіп алады. Сүзілу процесінен кейін қан өзіне қажетті тағамдық заттарды қайта сіңіріп алады, ал қалдықтар жинағыш өзекшеге, бүйрек тостағаншасына және несеп жолына өтеді, содан кейін несеп қуығы арқылы организмнен шығарылады.
Бүйрек тастары
Ғылыми тұрғыдан алғанда, бүйрек тастары немесе нефролиттер деп аталатын массалар, немесе көбірек таралған "бүйрек тастары" – бұл әр түрлі пішіндердегі, өлшемдердегі және құрылымындағы кристаллдардың қатты массалары, олар бүйректердің бірінде немесе екеуінде де орналасуы мүмкін. Бүйрек тастары несеп арқылы өтетін заттардың концентрациясы мен оларды ерітетін заттар арасындағы тепе-теңдік бұзылғанда пайда болады. Егер заттар тиісінше ерімесе, олар жиналып, осы бүйрек тастарын құрайды. Бұл тастар көбінесе кальций, цистин, оксалат және зәр қышқылы сияқты заттардан тұрады, себебі олар әдетте несепте ерітілуі керек. Егер олар дұрыс ерімей, одан әрі жиналып кетсе, олар көбінесе зәр жолдарында тұрып қалады және мұндай жағдайларда әдетте несеппен бірге шығуға жеткілікті кішкентай болады. Дегенмен, кейбір жағдайларда бұл тастар бүйректі көк қуысқа қосатын несеп шығару жолы деп аталатын түтік ішінде тұрып қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда олар өте үлкен болып өседі және қатты ауырсынуға, қан кетуге және тіпті несеп ағынының тоқтауына себеп болуы мүмкін. Бұл ерлер мен әйелдердің екеуінде де кездесуі мүмкін, зерттеулер көрсеткендей, Америкадағы ерлердің шамамен 12 пайызы және әйелдердің 8 пайызы өмір бойында бүйрек тастарын дамытуы мүмкін.
Емдеу
Мұндай қиын жағдайларда, бүйрек тастары өздігінен шығуға тым үлкен болса, пациенттер оларды алып тастауға тырысады. Бүйрек тастарын алып тастаумен байланысты емдеулердің көпшілігі урологтар, яғни несеп жүйесі мүшелеріне маманданған дәрігерлер тарапынан жасалады. Алып тастаудың көп қолданылатын әдісі – соққы толқыны литотрипсиясы, онда уролог лазер көмегімен бүйрек тасын кішірек бөліктерге бөлшектейді, содан кейін бұл бөліктер зәрмен өздігінен шығып кетеді, бұл бүйрек тастарының қалыпты жағдайлардағы сияқты өтуіне мүмкіндік береді. Ірі, күрделі жағдайларда цистоскопия, уретероскопия немесе тері арқылы нефролитотомия қажет болуы мүмкін, онда дәрігер тасты табу үшін қарау құралын немесе камераны пайдаланады және оның мөлшеріне немесе жағдайына қарай, хирургиялық жолмен алып тастауды немесе соққы толқыны литотрипсиясын таңдауы мүмкін. Бүйрек тастары (бүйрек тастары) сәтті жойылғаннан кейін, уролог әдетте болашақта қайталануын болдырмау үшін дәрі-дәрмектер тағайындайды. Пиелонефриттің үш негізгі түрі бар: жедел, созылмалы және ксантогранулематозды.
Жедел пиелонефрит
Жіті пиелонефрит кезінде науқас жоғары температура, іш ауруы және несеп шығару кезінде ауырсыну сезінеді. Жіті пиелонефритті емдеу антибиотиктермен жүргізіледі және кез келген патологияны анықтау және рецидивтің алдын алу үшін кең ауқымды урологиялық тексеру жасалады.
Созылмалы пиелонефрит
Созылмалы пиелонефрит кезінде пациенттерде тұрақты іш және қабырға асты ауыруы, жоғары температура, тәбеттің төмендеуі, дене салмағының жоғалуы, зәр жолдарының симптомдары және зәрде қан пайда болады. Созылмалы пиелонефрит, қайталама бүйрек инфекцияларынан туындаған бүйрек паренхимасының қабынуына және тыртықтануына әкелуі мүмкін.
Ксантогрануломатты пиелонефрит
Ксантогранулематозды пиелонефрит – созылмалы пиелонефриттің сирек кездесетін түрі. Ол бүйректің ауыр зақымдануына және гранулематозды абсцесс пайда болуына әкеледі. Ксантогранулематозды пиелонефритпен ауырған науқастарда рецидивті қызба, анемия, бүйрек тастары және зардап шеккен бүйректің функциясының жоғалуы байқалады. Ксантогранулематозды пиелонефритке шалдыққан науқастарға ем ретінде антибиотиктермен қатар хирургиялық араласу да қажет болуы мүмкін. Нефректомия – ксантогранулематозды пиелонефриттің көптеген жағдайларында қолданылатын ең көп таралған хирургиялық емдеу әдісі. Ксантогранулематозды пиелонефритпен ең көп зардап шегетін жас тобы – орта жастағы әйелдер. Сәбилер мен қарт адамдар да гормоналдық және анатомиялық өзгерістерге байланысты тәуекел топтарына жатады.