Кіріспе
Ағылшын тіліндегі сөйлеу тіркесі – ағылшын тілінің көптеген нұсқаларында қолданылатын сөйлеу тіркесі. Ең көне Оксфорд ағылшын сөздігі "eh" сөзін "айтылған пікірге келісімді сұрауға бағытталған, сұрақ түріндегі тіркес" деп анықтайды. Бүгінде eh-нің көптеген қолданыстары бар, бірақ ол көбінесе "Кешіріңіз?", "Қайталап айтыңызшы?", "Не?", немесе басқа сұрақтарды білдіру үшін қолданылады. Сондай-ақ, ол "олай ма?", "Сіз не ойлайсыз?", "Сен маған келісесің бе?" сияқты сұрақтардың соңына қосылатын тіркес ("иә?" орнына) ретінде де жиі қолданылады, мысалы, "Бұл жер жақсы, енді не ойлайсыз?" ( "Бұл жер жақсы, олай ма?" орнына). Америкада бұл тіркес көбінесе Канада және канадалық ағылшын тілімен байланысты, бірақ Англияда, Шотландияда және Жаңа Зеландияда да кең таралған. Ол сондай-ақ Канадамен шектес кейбір американдық аймақтарда, Висконсиннің солтүгішінен Мичиганның жоғарғы түбегіне дейінгі аймақта да танымал. Осындай тіркестер басқа көптеген тілдерде де бар, мысалы, әзербайжан және итальян тілдерінде. Ағылшын тіліндегі бұл дыбыстың жазылуы осы әріптердің әдеттегі қолданылуынан өте өзгеше. Дауыс континентальдық әдістердің бірінде (француз тіліндегідей, тек апострофсыз) естіледі, ал "h" әрпі оның ұзақ екенін көрсету үшін қолданылады, тіпті оның түбі неміс тілінде болуы мүмкін. Деректер eh бастапқыда дыбырлық сөз ретінде қарастырылғанын көрсетсе де, қазірге дейін табылған ең ерте қолданылуы 1662 жылғы Ерте қазіргі ағылшын тіліне жатады, бірақ оның алғашқы айғақтары Орта ағылшын тілінде кездеседі. Орта Батыста бұл тіркес сөйлемді аяқтау үшін қолданылады.
the English interjection
Eh ('/eɪ/ or '/ɛ/) is a spoken interjection used in many varieties of English. The oldest Oxford English Dictionary defines eh as an "interjectional interrogative particle often inviting assent to the sentiment expressed." Today, while eh has many different uses, it is most popularly used in a manner similar in meaning to "Excuse me? ", "Please repeat that", "Huh? ", or to otherwise mark a question. It is also commonly used as an alternative to the question tag "right? ", as a method for inciting a reply, as in "Don't you think? ", "You agree with me, right? ", as in, "It's nice here, eh?" (instead of "It's nice here, right?"). In the Americas, it is most commonly associated with Canada and Canadian English, though it is also common in England, Scotland, and New Zealand. It is also known in some American regions bordering Canada, including the area stretching from northern Wisconsin up to Michigan's Upper Peninsula. Similar interjections exist in many other languages, such as Azerbaijani and Italian. The spelling of this sound in English is quite different from the common usage of these letters. The vowel is sounded in one of the continental manners (as in French, only missing the apostrophe), and the letter h is used to indicate it is long, as though the origin of the spelling were German. While evidence suggests that eh initially may have been considered as an onomatopoeic sound, the earliest uses of eh found so far, date back to Early Modern English in 1662, but first mentions of it are found in Middle English. In the Upper Midwest, it is used to end sentences.
Тарих
Канадада "э" сөзінің алғашқы нақты қолданылуы 1836 жылы, Новая Шотландияның округтік судьясы және юмористик жазушы Томас Чендлер Галибуртонның жазбалары арқылы анықталды. Дегенмен, көбінесе канадалық ұлттық ерекшеліктің стереотиптік белгісі ретінде қаралатын "э" сөзі, бастапқыда "Канадтықтардың тарихи принциптер сөздігіне" (DCHP 1) канадизм ретінде енгізілмеді. DCHP 1-дің бас редакторы Уолтер Авис, бұл сөздің британдық ағылшын тілінде тарихи қолданылуы және американдық, австралиялық және жаңазеландиялық ағылшын тілінде жиі кездесуіне байланысты оны қосуға болмайтынын айтты. Осы жиілікке байланысты, ол кейін DCHP 2-ге британдық ағылшын тілінің мәдени маңызы бар сақталған түрі ретінде енгізілді.
Қолданылуы
DCHP 2 бойынша, бес негізгі қолданылуы және төрт түрі бар eh.
Болашақтағы пайдалану
Канададағы "э" сөзінің болашағы белгісіз, бірақ үміт береді. Бұл сөздің болашағын анықтайтын үш маңызды фактор – сөйлеушілердің көзқарасы, жас сөйлеушілердің оны басқа сөздермен алмастыру мүмкіндігі және жаңа канадалықтардың "э" сөзін қабылдауы. Жаңа Зеландиялықтар канадалықтарға қарағанда "э" сөзін көбірек қолданады, ал канадалықтар осы сөзбен көбірек танымал. Жаңа Зеландия ағылшын тіліндегі (NZE) жиі қолданылатын және сілтеме жасалатын бұл ерекшелік көптеген коммуникация ғалымдары үшін қызу дау тудырады, себебі ол мәдени ерекшеліктің белгісі де, сонымен бірге төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдарды пародизациялау құралы да болып табылады. Жаңа Зеландияда "э" сөзінің қолданылуы барлық демографиялық топтарда кең таралған. Коммуникация ғалымы Мириам Мейерхофф "э" сөзін сөйлеушілер арасында байланыс орнатуға мүмкіндік беретін "растау тексеруші" деп сипаттайды. Ол бұл тіркестің екі негізгі қолданысы бар екенін айтады: "Сіз Крайстчерчте оқыдыңыз ба, ә?"; немесе тыңдаушының жаңа ақпаратты түсінгенін растау үшін, мысалы: "Ол менің қарағанда әлдеқайда зор еді, ә?". Жаңа Зеландияда "э" сөзі маори тіліндегі "nē" сөзімен ұқсас, оның да қолданылуы ұқсас және "э" сөзімен рифмаланады. Сондай-ақ, Ұлыбританияда (кейде "э" сөзі "э" немесе "ме" деп айтылады). Кариб теңізіндегі Барбадос аралында "nuh" сөзі, Суринам голланд және Сранантонго тілдерінде "noh" сөзі де осыған ұқсас қызмет атқарады. Жаңа Зеландиядағы қолданылу осыған ұқсас және Солтүстік аралда жиі кездеседі. Ол АҚШ-та да естіледі, әсіресе Миннесота, Висконсин штаттарында, Мичиганның Жоғарғы түбегінде (скандинавиялық "Yooperism ya" кең таралған болса да), Оклахома және Жаңа Англия аймағында. Жаңа Англия мен Оклахома штаттарында, сондай-ақ Шотландия мен Джерси және Гернси аралдарында ол жалпы айқайлау ретінде қолданылады. Кейде бей-жайлықты білдіру үшін "мех" сөзіне ұқсас қолданылады. "Э" сөзінің қолданылуы АҚШ-та Канададағыдай кең таралған емес, сондықтан американдықтар, тіпті канадалықтар да оны канадалық ағылшын тілін пародизациялау үшін жиі қолданады. Оңтүстік Африка ағылшын тіліндегі эквиваленті – "эй". Бұл сөз Канаданың батысында да жиі қолданылады. "Э" сонымен қатар Гернси ағылшын және Джерси ағылшын тілдерінде де қолданылады. "Э" Сейшель аралдарында сөйленетін ағылшын тілінде өте кең таралған. Сингапурда орташа Синглиштің қолданылуы көбінесе "э" сөзін араластыру ретінде қамтиды, бірақ ол "лах" сөзі сияқты кең таралған емес. "Э" сөзін қолданатын сөйлемнің мысалы: "Осы жігіттің Синглиші өте жақсы, ә", яғни "осы жігіттің Синглиші өте жақсы". Сингапур сияқты Малайзияда да манглис тілінде "э" сөзі интеръекция ретінде қолданылады. Ол сондай-ақ таңғалуды білдіретін айқайлау ретінде қолданылады, бұл "э" сөзінің ұзындығына және контекстіне байланысты. Сонымен қатар, оның қалай айтылуына байланысты, қысқа "э" саркастикалық немесе шынайы таңғалуды білдіруі мүмкін. Кейде сөйлеуші тыңдаушыға ашуланған кезде "ой" сөзіне теңестіруге болады, мысалы: "Эх, сәлем!" немесе "Эх, сен айта алмайсың ба!?". Ұзақ "ии" – бұл ренжіткен таңғалу, ренжіту немесе үлкен таңғалуды білдіруі мүмкін. Бұл жерде "э" сөзінің қолданылуы жапон тіліндегі қолданылуға ұқсас. Оны қай тілде сөйлесе де, барлық малайзиялықтар қолданады.
Басқа тілдердегі ұқсас терминдер
Хе ("хе" деп шатастырмау керек), бейресми сәлемдесу және (әлеуметтік емес) біреудің назарын аудару тәсілі – бұл бейресми, бірақ өте кең таралған голландтық интеръекция, оны шатасуды немесе таңғалуды білдіретін қысқаша айқайлау ретінде қолдануға болады ("ха?"), ұзағырақ айтқанда немесе ашуланғанда ("ауу"), немесе кез келген сөйлемнің соңында белгілейтін сұрақ құру үшін. Үшінші қолдану, әрине, ең танымал. Ол "Эх" сөзін канадалық ағылшын тіліндегі "Eh" сөзінен анағұрлым жақын. Зеландия мен Батыс Фландрияның аймақтық диалектілерінде сәйкес келетін және жиі қолданылатын hé интеръекциясы ағылшын тілінде бірдей айтылады (голланд тілінің эквиваленті зеланд және Батыс фламанд тілінде үнсіз екенін ескеріңіз). Жапон тілінде Hé?/え? – бұл жапон тілінде жиі кездесетін таңғалуды білдіретін айқайлау. Бұл сөз тыңдаушы сөйлеушінің не айтқанын толық түсінбегенде немесе естімегенде де қолданылады. Оны ұзартып, таңғалуды көрсету үшін (мысалы, Heeeeee?!). Ne және naa канадалық "eh"-ге өте ұқсас, тыңдаушының келісуін, растауын немесе түсінуін талап ететін немесе болжайтын сөйлемнің аяқталу бөлшектері. Португал тіліндегі né?, não é? сөзінің қысқартылуы "Бұл дұрыс па?" дегенді білдіреді және мәлімдемені жауап күтпеген жағдайда да, баса көрсету немесе басқа мақсаттар үшін сұраққа айналдыру үшін қолданылады. Hein француз және португал тілдерінде ағылшын тілінде қолданылғандай қолданылады. Hain маврикий креол тілінде қолданылады және әр түрлі ойларды білдіре алады. Ол әдетте әңгіме барысында қолданылады және әдетте өте тез түсіндіріледі. Gell/gelle немесе oder, wa, wat немесе wahr ("нағыз" немесе "дұрыс") немесе nä/ne/net (nicht, "не") сөйлемнің соңында оң сұрақ қоюды білдіру үшін (өте) күнделікті неміс тілінде қолданылады, дәл сондай "eh" канадалық ағылшын тілінде қолданылады. Стандартты неміс тілінде айтылған мәлімдемелер көбінесе теріс терминдерде айтылады, ал күнделікті қолданыстан тыс, соңғы сұрақ жиі nicht wahr, бұл жауапқа шақырады stimmt ('келісілді', сөзбе-сөз 'осы дұрыс'). Nietwaar голланд тілінде неміс тіліндегі nicht wahr сияқты қолданылады. Испан тілінен сөзбе-сөз ағылшынша "no" деп аударылған ¿No? жиі сұраққа айналдыру және баса көрсету үшін мәлімдеме соңында қойылады, мысалы, Hace buen tiempo, ¿no? ("Ауа райы жақсы емес пе?"). Eh сондай-ақ баса көрсету үшін де қолданылады, мысалы, ¡Te vas a caer de la silla, eh! ("Егер осылай жалғастыра берсеңіз, креслодан құлап түсесіз!"). Che-дің де осындай қызметі бар. Каталан тілінде ә? де жиі қолданылады. Швейцарияның неміс тіліндегі oder сөзінің ағылшын тіліндегі мағынасы "немесе" дегенді білдіреді және әдетте "немесе не?" деп сұрағанда қолданылады, ал gäll/gell сөйлемдердің соңында неміс тілінде сөйлейтін Швейцарияда, әсіресе Цюрих аймағында қолданылады. Бұл сөзді мағынасына қарағанда, әңгімелесуде көбірек қолданады. Ni деген сөз тіркесі ең жоғары герман тілінде қолданылады және неміс тілінде net дегенге ұқсас қолданылады. Әрі қарай, Äh сөзі де қолданылады, ол ағылшын тіліндегі "eh" сөзіне ұқсас айтылады және мағынасы бірдей. Әзірбайжанша ha?, hı?, hay?, және hıy? "Ау?" деп жиі қолданылады. Басқаша айтқанда, hə? "Иә?", және düzdür? "Бұл дұрыс па?" "Бұл дұрыс емес пе?" деп қолданылуы мүмкін. Пакистандық урду тілінде ہیں? деген сөз "не? қайталап айтшы" деген мағынаны білдіреді. Мысырлық араб тілінде ايه؟ "не?" деген мағынаны білдіреді. қайталап айтшы. Бұл "не болды?" дегенді де білдіреді, сұрақты қалай қойып жатқанына байланысты, алаңдау немесе жауыздықпен жауап беру мүмкін. Сонымен қатар, бұл айқайлауды білдіруі мүмкін. Леванттық арабшасы ايش немесе شو (esh, shoo) "не?" дегенді білдіреді. Gulf Arabic тіліндегі وشو (wisho) "не?" деген мағынаны білдіреді. Өңірлік итальяндық neh Солтүстік итальян тілінде Пьемонт, Батыс Ломбардия және Тичино аймақтарында "әлде бұл шындық емес пе?" деген мағынада қолданылады. Бұл жергілікті тілдерде (Пьемонт және Ломбард) N'è (mia/pa) vera? деген сөзден шыққан.