Кіріспе
Бір нәрсені жасаудың шамамен алынған әдісі. Ағылшын тілінде "rule of thumb" деген тіркес теорияға емес, практикалық тәжірибеге негізделген, бір нәрсені жасаудың шамамен алынған әдісін білдіреді. Осы тіркестің қолданылуы 17 ғасырға дейін жетеді және мөлшерлерді үлкен саусақтың еніне немесе ұзындығына қарай өлшеумен байланысты әртүрлі кәсіптермен байланысты. Қазіргі заманғы халық этимологиясы бұл тіркестің ағылшын ортақ құқығы бойынша әйелді ұруға рұқсат етілген таяқтың ең үлкен енінен шыққан деп санайды, бірақ мұндай заң болған емес. Бұл сенім 18 ғасырдың судьясы сэр Фрэнсис Буллердің ер адамның әйелін бас бармағынан кең емес таяқпен ұруға болатыны туралы айтқан сөзінен туындаған болуы мүмкін. Бұл аңыз Буллердің есебінен көптеген әзілдер мен сатирикалық карикатуралар тудырды, бірақ оның мұндай мәлімдеме жасағанына ешқандай дәлел жоқ. Ағылшын заңгері сэр Уильям Блэкстоун өзінің "Ағылшын заңдарына түсіндірмелер" еңбегінде күйеулердің "шамалы" жазалауына рұқсат берген "ескі заң" туралы жазды, бірақ ол бас бармақтарды немесе нақты құралдарды атаған жоқ. Әйелдерді ұру Англияда (және Ұлыбританияның қалған бөлігінде) және АҚШ-та ғасырлар бойы ресми түрде тыйым салынған, бірақ іс жүзінде жалғасты. 19 ғасырдың бірнеше американдық сот шешімдері судьялардың күйеулерге әйелдерін бас бармақтан қалың емес құралдармен физикалық жазалауға рұқсат берген "ежелгі доктринаға" сілтеме жасады. "Баспаяқ ережесі" деген тіркес алғаш рет 1970 жылдары отбасылық зорлық-зомбылықпен байланысты болды, содан кейін жалған заңдық анықтама бірнеше заң журналдарында факт ретінде келтірілді, ал АҚШ-тың Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясы 1982 жылы "Баспаяқ ережесі бойынша" деген тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы есеп жариялады. Бұл жалған шығу тегіне байланысты табу ретінде қаралатын тіркесті қолданудан айыруға әрекеттер жасалды. 1990 жылдары бірнеше авторлар жалған этимологияны дұрыс анықтады; алайда, отбасылық зорлық-зомбылыққа байланысты кейбір заңдық көздерде 2000 жылдардың басына дейін де сілтеме жасалды.
In English, the phrase rule of thumb refers to an approximate method for doing something, based on practical experience rather than theory. This usage of the phrase can be traced back to the 17th century and has been associated with various trades where quantities were measured by comparison to the width or length of a thumb. A modern folk etymology holds that the phrase is derived from the maximum width of a stick allowed for wife beating under English common law, but no such law ever existed. This belief may have originated in a rumored statement by 18th century judge Sir Francis Buller that a man may beat his wife with a stick no wider than his thumb. The rumor produced numerous jokes and satirical cartoons at Buller's expense, but there is no record that he made such a statement. English jurist Sir William Blackstone wrote in his Commentaries on the Laws of England of an "old law" that once allowed "moderate" beatings by husbands, but he did not mention thumbs or any specific implements. Wife beating has been officially outlawed for centuries in England (and the rest of the United Kingdom) and the United States, but continued in practice; several 19th century American court rulings referred to an "ancient doctrine" that the judges believed had allowed husbands to physically punish their wives using implements no thicker than their thumbs. The phrase rule of thumb first became associated with domestic abuse in the 1970s, after which the spurious legal definition was cited as factual in a number of law journals, and the United States Commission on Civil Rights published a report on domestic abuse titled "Under the Rule of Thumb" in 1982. Some efforts were made to discourage the phrase, which was seen as taboo owing to this false origin. During the 1990s, several authors correctly identified the spurious etymology; however, the connection to domestic violence was cited in some legal sources even into the early 2000s.
Шығу тегі және қолданылуы
Бұл сөздің нақты шығу тегі белгісіз. Оның ең алғашқы (1685) жарияланған нұсқасы шотланд уағыздаушысы Джеймс Дурхамның өлімінен кейін жарық көрген уағыздар жинағынан табылды: "Көптеген мойынтық христиандар ақымақ құрылысшыларға ұқсайды, олар болжау арқылы және бас бармақтың өлшемімен (біз әдетте солай айтамыз), нақты өлшем мен сызғыш арқылы емес салады". Бұл тіркес сэр Уильям Хоуптың "Фехтование шебері" (1692) еңбегінде де кездеседі: "Ол не істесе, оны өнер емес, бас бармақпен өлшеп істейді". Джеймс Келлидің 1721 жылғы "Шотландия мақал-мәтелдерінің толық жинағы" кітабында: "Дұрыс келсе, бас бармақтың өлшемінен жақсы ереже жоқ", – делінген, яғни бұл практикалық шамалауды білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бас бармақтың ені немесе "бармақтың қалыңдығы" мата саудасында дюймге тең ретінде қолданылған; ұқсас тіркестер латын және француз тілдерінде де болған. Бас бармақты сыра қайнатуда, қазанның температурасын бағалау үшін де пайдаланған. Эбенезер Кобхам Брюер "бас бармақтың өлшемі" дегенді "шамамен өлшеу" деп түсіндіреді. Ол былай дейді: "Әйелдер көбінесе ұзындықты бас бармақтарымен өлшейді. Шындығында, "бір метрге он алты тырнақ" деген сөз бас бармақ тырнағының стандар ретінде қолданылғанын көрсетеді" және "Елдік жерлердегі адамдар әрқашан бас бармақтарымен өлшейді". Phrasefinder мәліметінше, "Бұл тіркес тоғыз метрлік өлшеммен бірге, бәлкім, қандай да бір өлшемнен шыққан, бірақ оны нақты анықтау қиын".
Ағылшын ортақ құқығы
Қазіргі заманғы халық этимологиясы бұл тіркесті отбасылық зорлық-зомбылықпен байланыстырады. Әйелдерді ұрып-соғу Англия мен АҚШ-та ғасырлар бойы заңсыз болып келді, бірақ заңның орындалуы тұрақсыз болды және әйелдерді ұрып-соғу тоқтамады. Дегенмен, әйелді ұруға рұқсат беретін ереже ешқашан заңға енгізілген емес. Ағылшын заңгері Уильям Блэкстоун 1700-ші жылдардың соңындағы «Англия заңдарына түсіндірмелер» еңбегінде бұрын күйеудің әйеліне «шамалы түзетулер» жасауына «ескі заңмен» рұқсат етілген, бірақ ауыр зорлық-зомбылық жасауына тыйым салынған деп жазды; Блэкстоун бас бармақтарды немесе таяқтарды атаған жоқ. Блэкстоунның сөзіне қарағанда, бұл әдет 1600-шы жылдардың соңында күмәнді болып, әйелге қатыгез күйеуіне қарсы «бейбітшілік сақтауға» рұқсат берілді. ХХ ғасырдың заң ғалымы Уильям Л. Проссер күйеуге әйелін «бас бармағынан жуан емес таяқпен» ұруға рұқсат етілгені туралы «әңгімеде шындық жоқ» деп жазды. Бас бармақтың отбасылық зорлық-зомбылық құралдарымен байланысы 1782 жылға дейін жетеді, осы жылы ағылшын судьясы сэр Фрэнсис Буллер күйеуінің әйелін ұруға болатынын, егер ол бас бармағынан енді таяқты қолданса, айтқан деген қаңқу тарады. Буллер мұндай мәлімдеме жасағанына ешқандай дәлел жоқ, бірақ бұл қаңқу көптеген сатирикалық баспасөзді тудырды, және Буллер «Бас бармақ судьясы» деп мазақталды. Келесі ғасырда АҚШ-тағы бірнеше сот шешімдері күйеуге бас бармағынан кіші құралмен әйелді ұруға рұқсат берген жалпы құқық доктринасына сілтеме жасады. Бұл соттардың ешқайсысы мұндай доктринаны ереже ретінде қарастырмады немесе қолдамады, бірақ барлығы әйелді ұрып-соғудың белгілі бір деңгейін рұқсат етті, егер ол ауыр жарақатқа әкелмесе.
XIX ғасырдағы АҚШ
1824 жылы Миссисипидегі сот шешімінде ер адамның әйеліне бидің бас бармағынан ені артық емес қамшымен немесе таяқпен соққы беріп, "үй шаруасындағы тәртіпті" сақтауға құқылы екені айтылды. Кейін Солтүстік Каролинада (Штат Родсқа қарсы, 1868) сотталушының әйелін "осы саусақтай кілтімен" ұрғаны анықталды; судья кілттің бас бармақтан кіші болғаны үшін күйеуді кінәсіз деп таныды. Бұл шешім штаттың жоғарғы сотымен бекітілді, бірақ кейінірек судья былай деді: 1873 жылы, де Солтүстік Каролинада Оливерге қарсы сотта судья: "Күйеудің әйеліне қамшымен ұруға құқығы бар деген ескі қағида, егер ол бас бармағынан үлкен емес қосқыш қолданса, Солтүстік Каролина заңдарында жоқ деп есептейміз". Осы екі сот ісін заңгер Берн Стетман 1917 жылы жариялаған заң туралы мақаласында келтірді, онда "ежелгі ортақ құқық ережесі" күйеуге "әйеліне бас бармағынан үлкен емес кілтімен" "шамалы жеке жазалау" беруге рұқсат бергенін жазды. XIX ғасырдың соңына қарай, АҚШ-тың көптеген штаттары әйелдерді ұрып-соғуды қылмыс деп жариялады; кейбіреулерінде қырық дүре соғу немесе түрмеге қамау сияқты қатаң жазалар қарастырылды. АҚШ-тың кейбір аймақтарында ер адамның әйелін бас бармағынан ені артық емес таяқпен ұруға рұқсат етілгеніне сендірілді; алайда, бұл сенім 1970 жылдарға дейін "бас бармақтың ережесі" деген тіркеспен байланысты болған жоқ.
In 1873, also in North Carolina, the judge in State v. Oliver ruled, "We assume that the old doctrine that a husband had the right to whip his wife, provided that he used a switch no larger than his thumb, is not the law in North Carolina". These latter two cases were cited by the legal scholar Beirne Stedman when he wrote in a 1917 law review article that an "old common law rule" had permitted a husband to use "moderate personal chastisement on his wife" so long as he used "a switch no larger than his thumb". By the late 19th century, most American states had outlawed wife beating; some had severe penalties such as forty lashes or imprisonment for offenders. There was a common belief in parts of the United States that a man was permitted to beat his wife with a stick no wider than his thumb; however, this belief was not connected with the phrase rule of thumb until the 1970s.
ХХ ғасырдағы феминисттік қайта өрлеу
ХХ ғасырда тұрмыстық зорлық-зомбылық мәселесіне қоғамдық назар бастапқыда азайды, бірақ 1970 жылдары феминистік қозғалыстың қайта жандануымен бірге қайтадан өркендеді. Әйелдерді ұрып-соғу және "бас бармақ ережесі" деген тіркес арасындағы алғашқы байланыс 1976 жылы әйелдер құқығын қорғаушы Дел Мартиннің тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы баяндамасында тіркелді.
While Martin appears to have meant the phrase rule of thumb only as a figure of speech, some feminist writers treated it as a literal reference to an earlier law. The following year, a book on battered women stated:
Despite this erroneous reading of the common law (which is a set of judicial principles rather than a written law with individual sections) the spurious legal doctrine of the "rule of thumb" was soon mentioned in a number of law journals. The myth was repeated in a 1982 report by the United States Commission on Civil Rights on domestic abuse titled "Under the Rule of Thumb", as well as a later United States Senate report on the Violence Against Women Act. In the late 20th century, some efforts were made to discourage the phrase rule of thumb, which was seen as taboo owing to this false origin. Patricia T. O'Conner, former editor of the New York Times Book Review, described it as "one of the most persistent myths of political correctness". During the 1990s, several authors wrote about the false etymology of rule of thumb, including English professor Henry Ansgar Kelly and conservative social critic Christina Hoff Sommers, who described its origin in a misunderstanding of Blackstone's commentary. Nonetheless, the myth persisted in some legal sources into the early 2000s.
Мартиннің өзі бұл тіркесті тек метафора ретінде қолданған көрінеді, бірақ кейбір феминист жазушылар оны бұрынғы заңға нақты сілтеме деп қарастырды. Келесі жылы, әйелдерді ұрып-соғу тақырыбындағы бір кітапта былай делінген: "Осы заңның қате түсіндірілуіне қарамастан (бұл жекелеген тараулары бар жазбаша заң емес, сот принциптерінің жиынтығы), «бас бармақ ережесі» деген жалған заңдық доктрина көп ұзамай бірқатар құқықтық журналдарда айтыла бастады. Бұл миф 1982 жылы АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясының «Бас бармақ ережесімен» атты тұрмыстық зорлық-зомбылық туралы баяндамасында, сондай-ақ әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы АҚШ Сенатының кейінгі баяндамасында қайталанды. ХХ ғасырдың соңында «бас бармақ ережесі» деген тіркес қолданудан шығарылуға тырысты, себебі оның бұл жалған тарихы оны тыйым салынған сөздердің қатарына қойды. «Нью-Йорк Таймс кітап шолуы» газетінің бұрынғы редакторы Патрисия Т. О'Коннер оны «саяси дұрыстықтың ең таралған мифтерінің бірі» деп сипаттады. 1990 жылдары бірнеше авторлар, соның ішінде ағылшын тілі профессоры Генри Ансгар Келли және консервативті әлеуметтік сыншы Кристина Хофф Сомерс оның шығу тегі туралы жазды, соңғысы оның Блэкстоунның түсіндірмесін дұрыс түсінбеуден туындағанын айтты. Дегенмен, бұл миф 2000 жылдардың басына дейін кейбір құқықтық дереккөздерде сақталды.
While Martin appears to have meant the phrase rule of thumb only as a figure of speech, some feminist writers treated it as a literal reference to an earlier law. The following year, a book on battered women stated:
Despite this erroneous reading of the common law (which is a set of judicial principles rather than a written law with individual sections) the spurious legal doctrine of the "rule of thumb" was soon mentioned in a number of law journals. The myth was repeated in a 1982 report by the United States Commission on Civil Rights on domestic abuse titled "Under the Rule of Thumb", as well as a later United States Senate report on the Violence Against Women Act. In the late 20th century, some efforts were made to discourage the phrase rule of thumb, which was seen as taboo owing to this false origin. Patricia T. O'Conner, former editor of the New York Times Book Review, described it as "one of the most persistent myths of political correctness". During the 1990s, several authors wrote about the false etymology of rule of thumb, including English professor Henry Ansgar Kelly and conservative social critic Christina Hoff Sommers, who described its origin in a misunderstanding of Blackstone's commentary. Nonetheless, the myth persisted in some legal sources into the early 2000s.