Кіріспе

Айдағы ядролық бомбаны жарыту туралы американдық жоспар

А119 жобасы, сондай-ақ "Ай зерттеулеріне қатысты ұшуларды зерттеу" деп те аталады, 1958 жылы АҚШ Әуе күштері әзірлеген аса құпия жоспар еді. Жобаның мақсаты – Айда ядролық бомба жарыту, бұл планеталық астрономия және астрогеология саласындағы кейбір сұрақтарға жауап беруге көмектесер еді. Жарылғыш құрылғы Ай кратерінде емес, бетінде жарылған жағдайда, жарылыстың жарқырауы Жердегі адамдарға қалың көзбен көрінуі мүмкін еді. Бұл – АҚШ-тың күш көрсетуі және ішкі моральдық рухты көтеру мақсатында жасалған қадам болатын, себебі Кеңес Одағы ғарыш жарысында алға шығып кеткен кезде мұндай серпіліс қажет еді. Жоба ешқашан іске аспады, өйткені "Әуе күштерінің шенеуніктері оның тәуекелдері пайдасынан басып кететініне" көз жеткізді, сондай-ақ Айға қону американдық және халықаралық қоғам үшін одан да маңызды жетістік болар еді. Егер жоспар орындалса, ғарыш кеңістігінің әскериленуіне әкелуі мүмкін еді. Кеңес Одағындағы ұқсас жоба (E 4 жобасы) да соғыс бас жарылғышының кеңестік аумағына құлауы және халықаралық жағдай тууы мүмкін деген қорқыныштан іске аспады. АҚШ жобасының бар екендігі 2000 жылы 1958 жылы жобаны басқарған Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасының (NASA) бұрынғы жетекшісі Леонард Райфел тарапынан жарияланды. Жас Карл Саган вакуумда және төмен гравитацияда ядролық жарылыстың салдарына болжам жасау және жобаның ғылыми құндылығын бағалау үшін жауапты команданың мүшесі болды. Қатысты құжаттарға жуық 45 жыл бойы құпия белгі қойылды және Райфелдің мәлімдемелеріне қарамастан, АҚШ үкіметі бұл зерттеуге қатысқанын ресми түрде мойындаған жоқ.

Өмірбаян

Суық соғыс кезеңінде КСРО 1957 жылғы 4 қазанда "Спутник-1" спутнигін ұшырып, ғарышқа қадам басты. "Спутник" – Жер төңірегіндегі орбитаға шыққан алғашқы жасанды спутник болатын. Оның сәтті ұшырылуы, сондай-ақ американдық спутникті екі рет ұшыруға тырысқан "Авангард" жобасының сәтсіз аяқталуы бұқаралық ақпарат құралдарында "Спутник дағдарысы" деп белгілі болды және ғарыш жарысының басталуына себепкер болды. Жоғалған беделін қайтаруға тырысқан АҚШ жаңа зерттеулер мен жобалар сериясін қолға алды, оның нәтижесінде "Эксплорер-1" спутнигі ұшырылды, Қорғаныс саласындағы жоғары технологиялық зерттеулер агенттігі (DARPA) және NASA құрылды.

Жобалық

1949 жылы Иллинойс технология институтында орналасқан Армоур ғылыми-зерттеу қоры (ARF) ядролық жарылыстардың қоршаған ортаға тигізетін әсерін зерттеуге кірісті. Бұл зерттеулер 1962 жылға дейін жалғасты. Жоба жоспарланған кезде газеттерде Кеңес Одағы Айда сутек бомбасын жаруды жоспарлап отыр деген қауесет тарады. 1957 жылдың соңындағы баспасөз хабарларына сәйкес, анонимді дереккөз АҚШ құпия қызметінің агентіне кеңестіктердің Қазан революциясының жылдығын атап өту үшін 7 қарашада Ай тұтылуымен сәйкес келетін ядролық жарылыс жасауды жоспарлап отырғанын айтқан. А119 жобасы да осы шекараны – терминатордың қара жағын жарылыс нысанасы ретінде қарастыратын болды. Айға тигізбеу жағдайында зымыранның Жерге қайта оралуы мүмкін екені де хабарланды. Осыған ұқсас идеяны, 1957 жылдың ақпанында жарылыстың салдарларын талдау үшін Ай бетінде және одан біршама қашықтықта ядролық құрылғыларды жаруды ұсынған "сутек бомбасының әкесі" Эдвард Теллер де ұсынған болатын.

Зерттеу

Леонард Райфел басшылығымен он адамнан тұратын команда Чикагодағы Иллинойс технология институтында жарылыстың көріну мүмкіндігін, ғылымға оның тигізер пайдасын және Ай бетіне тиетін әсерін зерттеу үшін құрылды. Зерттеу тобының құрамында астроном Джерард Койпер және оның докторанты Карл Саган да болды. Саган Айдың төңірегіндегі кеңістікте шаң бұлтының кеңеюін математикалық түрде болжауға жауапты болды, бұл оның Жерден көрінуін анықтау үшін өте маңызды фактор еді. Ғалымдар бастапқыда жоба үшін сутек бомбасын қолдануды қарастырған, бірақ АҚШ Әуе күштері мұндай құрылғының ауырлығына байланысты бұл идеяны қабылдамады, себебі оны қолданылатын зымыранмен ұшыру мүмкін емес еді.

Күшін жою

Жоба 1959 жылдың қаңтарында Әуе күштері тоқтатты, егер ұшыру кезінде бір нәрсе дұрыс болмаса, халықтың қауіпсіздігіне қатысты қорқыныш тудырды. Жоба жетекшісі Леонард Райфелдің мәлімдемесінше, болашақта Айға жүргізілетін зерттеу жұмыстары мен Айды мекендеуге айналдыруға әсер ететін ядролық қалдықтардың болуы мүмкін еді. Бұл 1957 жылғы "анонимді" дереккөздің бастапқы құпия ақпараттарының нәтижесінде АҚШ жобасы іске қосылған жоқ. Сонымен қатар, ресми советтік жоспар баспасөзде жарияланған сценарийден мүлдем өзгеше болды. 1958 жылдың қаңтарында басталған бұл жоба "Е" кодосымен ұсынылған бірнеше жобаның бірі еді. E1 жобасы Айға жетуді көздесе, E2 және E3 жобалары Айдың арт жағына зымыран жіберіп, оның бетінің суреттерін түсіруді мақсат еткен. Жобаның соңғы кезеңі – E4 – күш көрсету мақсатында Айға ядролық соққы беруді қарастырған. Американдық жоспар сияқты, "Е" сериялы жобалар да зымыран тасымалдауышының қауіпсіздігі мен сенімділігіне байланысты алаңдаушылықтар туындағандықтан жоспарлау кезеңінде тоқтатылды.

Салдарлар

1963 жылы Жарым-ядролық сынақтарды тыйым салу шарты мен 1967 жылы Космос туралы шартына қол қойылғаннан кейін, Айға ядролық құрылғыны орнату идеясын зерттеуге болашақта мүмкіндік болмады. Осы уақытқа дейін АҚШ және КСРО бірнеше жоғары биіктіктегі ядролық жарылыстар жасаған, оның ішінде американдық «Хардтак-I» операциясы, «Аргус» операциясы, «Фишбоул» операциясы және советтік «К» жобасы.

1969 жылға қарай АҚШ «Аполлон-11» Ай миссиясының сәтті аяқталуы арқасында Айға адамды қондырған алғашқы ел атанды. Сол жылдың желтоқсан айында «Аполлон» ғалымы Гэри Латэм Айдың геологиялық құрамын зерттеуді жеңілдету үшін Айға «шағын» ядролық құрылғыны орнатуды ұсынды. Алайда, бұл идея Айдың табиғи радиациялық фонын өлшеу жоспарларына кедергі келтіретіні үшін қабылданбады. «A119» жобасының бар екені 1990 жылдардың ортасына дейін құпия сақталды, сол кезде жазушы Кей Дэвидсон Карл Саганның өмірбаянын зерттеу барысында осы оқиғаны ашты. Саганның жобаға қатысы 1959 жылы Берклидегі Калифорния университетінің Миллер институтында академиялық стипендия алуға берген өтінішінен көрінеді. Өтініште Саган жобаның зерттеулері туралы толық мәлімет берді, бұл Дэвидсонның ұлттық қауіпсіздікке қатер деп бағалаған жайт. Ақпараттың таралуы Саганның «A119» жобасының екі құпия есебінің атауларын ашуынан тұрды: 1958 жылғы «Айға ядролық қару орнатудың планеталық астрономиядағы кейбір мәселелерді шешуге қосатын үлесі» және 1959 жылғы «Ядролық қарулардың жарылысынан Айдың радиологиялық ластануы». 1958 жылғы «Космикалық сәулелену және Айдың радиоактивтілігі» атты мақаланың авторы И. Философо болды. Бұл жоба аясында жасалған сегіз есептің бірі еді, олардың барлығы 1987 жылы жойылды. Осыған байланысты Рейфель анонимділіктен бас тартып, Саганның сол кезде жобаның құпиялылығын бұзғаны туралы растайтын хат жазды. Рейфель бұл мүмкіндікті пайдаланып, зерттеулердің толық мәліметтерін жариялады, оның мәлімдемелері бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралды. Рейфельдің жобаны жариялауымен бірге, жүргізілген жұмысты сынап, ғалым «халық пікірін өзгертуге бағытталған мұндай әрекеттің қарастырылғанына қорқынышпен қарағанын» айтты. Қалған құжаттарды іздеу кезінде 1980 жылдары Иллинойс технология институтының бірнеше есебінің жойылғаны анықталды. Ұлыбританиялық ядролық тарихшы Дэвид Лоури жобаның ұсыныстарын «адамгершілікке жатқан» деп сипаттап, «егер олар орындалған болса, біз Нил Армстронгтың «адамзат үшін бір алып қадам» жасағаны туралы романтикалық бейнені ешқашан көрер емес едік» деді.