Кіріспе

Құс түрі

Қара дронго (Dicrurus macrocercus) – дронголар тұқымдасына жататын кішкентай Азиялық ұшқыр құс. Ол тропикалық Оңтүстік Азияның көп бөлігінде, Оңтүстік-Батыс Ираннан бастап Пәкістан, Үндістан, Бангладеш және Шри-Ланка арқылы шығысқа қарай Оңтүстік Қытай мен Индонезияға дейін кең таралған, сондай-ақ Жапонияға кездейсоқ қонақ болып келеді. Бұл құстың түсі толығымен қара, ерекше екі бөлікті құйрығы бар және ұзындығы белгілі бір шамада болады. Ол жәндіктермен қоректенеді және өзінің таралған аймағында ашық егістік жерлерде және сирек орманды алқаптарда жиі кездеседі, көбінесе жалаңаш бұтақтарда немесе электр сымдары мен телефон желілерінің бойында көзге түседі. Бұл түрдің ірі құстарға, мысалы, қарғаларға қарсы агрессивті мінез-құлқымен белгілі, ол өз аумағына басып кірген кез келген жыртқыш құсқа шабуыл жасаудан тартынбайды. Осы мінез-құлқының арқасында ол "қарғалар патшасы" деген бейресми аталымды алған. Кішкентай құстар көбінесе ұя салар кезде қара дронгоның қорғалған жанында ұялайды. Бұрын Африкалық бұрандалы құйрықты дронгомен (Dicrurus adsimilis) бір топқа жатқызылған Азиялық түрлер қазір бірнеше ерекше популяциясы бар жеке түр ретінде қарастырылады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) Қызыл тізімінде қара дронгоның кең таралғандығы мен салыстырмалы көптігіне байланысты "азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын" түр ретінде тіркелген. Бұл құс Тынық мұхитының кейбір аралдарына әкелінген, онда ол жақсы өсіп, оның саны артып, жергілікті және эндемикалық құс түрлеріне қауіп туғызып, тіпті олардың жойылуына себепкер болған.

Таксономия және жүйелеу

Қара дронго бұрын бұрандалы құйрықты дронгоның (Dicrurus adsimilis) түршесі саналған. Cathoecus тұқымы Тайландта, Гонконгта және Қытайда таралған. Бұл тұқымның жұмсақ тіліндегі дағы кішкентай, ал қанаттары көкшіл жалтырмен қара болып келеді.

Сипаттама

Бұл құс жалтыраған қара түсті, құйрығы кең екіге бөлінген. Ересектерде әдетте қапшықтың тамырында кішкентай ақ дақ болады. Көздің түсі қара қоңыр (ұқсас күлгі дронгодағыдай қызыл емес). Дала жағдайында олардың жынысын ажырату мүмкін емес. Жастар қоңыр түсті болады және ішкі жағы мен құйрық астында ақ жолақты немесе ұсақ дақты болуы мүмкін, сондықтан оларды ақ ішкі дронгомен шатастыру оңай. Бірінші жылғы құстардың қарын қауырсындарының ұштары ақ, ал екінші жылғыларда бұл ақ ұштар құйрық астында ғана байқалады. Қысқа аяқтары бар болғандықтан, тікенді бұталарға, ашық таяқшаларға немесе электр сымдарына тік отырады. Олар малдың үстіне де қона алады. Олар түрлі дауыстар шығара алады, бірақ ең көп кездесетін дауысы – шикраның (Accipiter badius) дауысына ұқсас екі буынды "ти-хи" дауысы. Қара дронго саваннада, егістіктерде және қалалық жерлерде кездеседі. Қара дронголар екінші дүниежүзілік соғыстан аз бұрын Тайваньдан Рота аралына жәндіктерді бақылауға көмектесу үшін әкелінді. Олардың 1950 жылдары теңіз арқылы Гуам аралына тарағандығы белгілі. 1967 жылға қарай, Гуамдағы жол жиегіндегі санауларда олар ең көп кездесетін төртінші құс болды және бүгінде ол жердегі ең көп таралған құсқа айналды. Қара дронголардың жыртқыштығы мен бәсекелестігі Ротаның ақ көзі мен Гуамның ұшқышы сияқты эндемикалық құс түрлерінің азаюына себеп болған деп саналады.

Тамақ және жем-шөп жинау

Қара дронголар таңертең ерте белсенділікке түсіп, көптеген басқа құстарға қарағанда кеш ұялайды. Олар негізінен шегірткелер, цикадалар, термиттер, құсбегірттер, аралар, құмырсқалар, көбелектер, қоңыздар және шұбарлар сияқты жәндіктермен қоректенеді. Кейде олар ағаштардың бұтақтарына жақын ұшып, сол жердегі жәндіктерді қоздыруға тырысады. Олар егіс алқаптарында жиналады, ашық қалған гусеницалар мен қоңыздың дернәсілін жеп алады. Мұндай жиынтықта 35-ке дейін құс байқалған. Олар сондай-ақ жәндіктердің қоздырылатын шұбар және далалық жерлердегі өртке тартылады. Олар шыбындардан аулақ болатындай көрінеді. Олар жалпы муналармен, малшыл құстармен және ұқсас диета мен мекен ортасын бөлісетін басқа құстармен байланысады. Дронголар осы байланыстан пайда көреді және азық табуда табыстырақ болады. Муналар мен дронголар іздейтін жәндіктердің жемісі тек ішінара ғана үйлеседі, бірақ сирек жағдайларда дронголар муналардан жемтігін ұрлай алады. Олар муналарды қашып жіберіп, кейін жемтігін ұрлау үшін шикраның дауысын еліктейді деген қағида бар. Кейде қара дронго кішкентай құстарға, бауырымен жүретін жәндіктерге, тіпті, жарықашандарға да жем болады. Олардың көші-қон кезінде құстармен көбірек қоректенетіні айтылады. Кореядағы көші-қон тоқтау орнындағы бір құс бірнеше құсты бірінен соң бірін ұстап, оларды басы мен мойнының артқы жағына соққы беріп өлтіріп, әсіресе миын таңдап жеген. Эритрина және Бомбакс сияқты ағаштардың гүлдері су мен нектар үшін барылады және олар кейде дәнді дақылдармен де қоректенеді. Олар шаяндар мен жүзқұйрықтар сияқты ірі буынтұқымдыларды сирек ғана жейді. Олар басқа жыртқыштар көбінесе аулақ болатын сүтқұрттармен қоректенеді және кешкі немесе түнгі уақытта, көбінесе жасанды жарыққа тартылған жәндіктермен қоректенеді.

Ұя салу және көбейту

Қара дронголар негізінен ақпан және наурыз айларында Оңтүстік Үндістанда, ал елдің басқа бөліктерінде тамыз айына дейін көбейеді. Көбейтін маусымда еркектер мен ұрғашылар таңертең ән айтады. Ұсыну кезінде акробатикалық қуулар жасау мүмкін, олар қанаттары мен тұмсықтарын біріктіріп, кейде жерге құлап түседі. Көрнекілік көрсетулер жерде жасалуы мүмкін. Жұптық байланыс көбейтіс маусымы бойы сақталады. Ұя – бұтақтардың түйіскен жеріне жұқа таяқшалармен салынған тостаған тәрізді, оны еркек және ұрғашы екеуі де бір апта ішінде салады. Жұмыртқалар сәуірдегі алғашқы жаңбырлардан бұрын салынады. Егер бірінші жұмыртқалар жойылса, екінші рет жұмыртқа салу мүмкін. 0,003-0,012 км² (0,3-1,2 гектар) көлеміндегі ұялау аумағы сақталады. Азиялық коэлінің ұрық паразитизміне тап болған жағдайлар тіркелді. Көлемдердің өліміне себеп болатын негізгі фактор – жауын-шашынға байланысты болатын жәндіктердің жетіспеушілігі, орташа көбею табыстылығы 44% құрайды. Бүркіттер, әсіресе қызыл ішкі бүркіттер, ұялардың жанында ұя салуға бейім. Бір зерттеуде 40 ұяның 18-і қызыл ішкі бүркіттердің ұялары болды. Азиялық дронго куку (Surniculus lugubris) осы түрді еліктеу үшін эволюциялаған деген пікір бар. Явада жыртқыштарды қорғау қарқындылығы зерттелді, нәтижесінде ұялау маусымында Ява бүркіті сияқты кейбір жыртқыштарды қорғаудың айтарлықтай жоғарылағаны байқалды, бірақ ұяны жоқ ететін қара бүркіт барлық маусымда бірдей қарқындылықпен қорғалады. Бұл стратегия көбейтіс маусымында ұялардың орналасқан жерін жасыруға көмектеседі деген болжам бар.

Өсім және даму

Жас құстардың қақпағы сары-қызыл түсті болады. Төртінші күні қауырсын түбірлері пайда болады, ал бір аптадан кейін жұмсақ қауырсындар шыға бастайды. Ұядағы балалар 12 күндікке дейін салмағын үздіксіз арттырады. Сегізінші күні көздері ашылады, көздің қабыршағы қызыл-қоңыр, ал қақпағы қызыл түске енеді. Жас құстар ұядан шыққаннан кейін шамамен 16-20 күннен кейін ұядан ұшып кетеді. Құйрығының тіреуі үш аптаға дейін қалыптаспайды. Ата-аналары оларды бір ай бойы тамақтандырып, қорғайды. Жас құстар тамақ сұрауын ұзаққа созуы мүмкін, бірақ ересектер көбінесе оларды назарға алмайды немесе қуады. Құстар шамамен екі жылда көбеюге дайын болады. Оңтүстік Үндістанда маусымнан қазанға дейін қауырсындарын жаңартады. Қанаттың қауырсын ауысуы шілдеде бірінші ретті қауырсынмен басталып, оныншысына қарай жүреді. Екінші ретті қауырсындар тамыз айынан бастап, бірінші ретті қауырсындар үшінші қаламға жеткеннен кейін ауыстырылады. Екінші ретті қауырсын ауысуы ретсіз болады, 8-ші және 7-ші қауырсындар қалғандарынан бұрын түседі. Құйрық қауырсындары центрифугалық түрде жаңарып, түсіп қалады.

Паразиттер мен аурулар

Көптеген эктопаразиттік құс құрттары (Myrsidea spp. және Menacanthus spp.), сондай-ақ эндопаразиттік костодтар мен нематодтар осы түрден сипатталған. Дегенмен, ересектердің өліміне жыртқыштар мен аурулар елеулі әсер етпейді. Бұл құстар ара бағушыларға ыңғайсыздық туғызады, бірақ фермерлер оларды өз егістіктеріне тартып, зиянды жәндіктермен қоректенуіне мүмкіндік беру үшін далаға жасанды қондырғылар орнатады.

Мәдениетте

Көп таралғандықтан, олардың көптеген жергілікті атаулары бар. Бұчанганың бұрынғы ғылыми атауы хинди тіліндегі Бхужанга сөзінен шыққан. Басқа жергілікті атаулары: Индонезияда – "srigunting hitam", Пәкістанда – Тампал, Белуджистанда – Гохало/Колахо, Синди тілінде – Калкалачи, хинди тілінде – Котуал (полицей), бенгал тілінде – Финг немесе Финга, ассам тілінде – Пхесу, манипури тілінде – Чеирои, гуджарати тілінде – Косита/Кало коши, маратхи тілінде – Госия, ория тілінде – Каджалапати, тамил тілінде – Кари куруви (көмір құс), Эреттаи валан (екі құйрықты), телугу тілінде – Пасала поли гаду, малаялам тілінде – Ананранжи (піл ұрлаушы), каннада тілінде – Кари бужанга, ал сингал тілінде – Калу Кавуда. Солига тайпасы бұл дронго мен қола түсті дронгоны ажыратпайды, екеуін де карали деп атайды, бірақ үлкен ракеткалы дронгоны додда карали (немесе үлкен карали) дейді. Орталық Үндістанда жаңа қанатты дронго мүйізге қонса, малдың мүйізі түсіп қалады деген сенім бар. Пәнжабтың кейбір аймақтарында оны шиа мұсылмандары құрметтейтін Хусейн ибн Алиға су жеткізгендіктен құрметпен қарастырады.

Басқа дереккөздер

Ламба, Б.С. (1963) Кейбір жалпы үнді құстарының ұя салуы. 3. Қара дронго (Dicrurus macrocercus Vieillot). Пәнджаб университетінің ғылыми еңбектері. 14(1–2):1–9. Шүкүр, Е.А.А. (1978) Қара дронгоның (Dicrurus adsimilis) биологиясы, экологиясы және мінез-құлқы. Каликут университетінің диссертациясы.