Кіріспе

Кеуде қуысының сүйек құрылымы

Қабырға қапсырмасы немесе кеуде қапсырмасы – көптеген омыртқалылардың кеуде қуысындағы эндоскелеттік қоршау, қабырғалар, омыртқа бағанасы және кеуде сүйегінен тұрады. Ол жүрек, өкпе және ірі қан тамырлары сияқты кеуде қуысының маңызды органдарын қорғайды, сондай-ақ қол белдеуін қолдап, осьтік қаңқаның негізгі бөлігін құрайды. Типик адамның кеуде қапсырмасы 12 жұп қабырғадан, олармен іргелес қабырға аралық шеміршектерден, кеуде сүйегінен (манубриум және қылыш тәрізді өсіндісімен бірге) және қабырғалармен байланысқан 12 кеуде омыртқаларынан тұрады. Кеуде қапсырмасы мойын, жоғарғы аяқ-қолдар, жоғарғы ішек және арқаның сыртқы қаңқа бұлшық еттеріне бекініс орны қызметін де атқарады және үстіндегі терімен, фасциямен және бұлшық еттермен бірге кеуде қабырғасын құрайды. Төрт аяқты жануарларда қабырға қапсырмасы тыныс алу бұлшық еттерін (диафрагма, қабырға аралық бұлшық еттер және т.б.) ұстайды, бұл белсенді дем алу және мәжбүрлеп дем шығару үшін өте маңызды, сондықтан тыныс алу жүйесінде маңызды желдету функциясын атқарады.

Құрылымы

Адамның омыртқа жонында отыз үш омыртқа болады. Қабырғалар TH1–TH12 омыртқаларымен байланысты. Қабырғалар олардың орналасқан жеріне және кеуде сүйегімен байланысына қарай сипатталады. Барлық қабырғалар артқы жағынан кеуде омыртқаларына бекітілген және біріншіден он екіншіге дейін нөмірленген. Кеуде сүйегімен тікелей байланысатын қабырғалар нағыз қабырғалар деп аталады, ал тікелей байланыспайтын қабырғалар жалған қабырғалар деп аталады. Жалған қабырғалардың ішінде кеуде сүйегіне ешқандай бекітілмейтін он бірінші және он екінші қабырғалар – ұшатын қабырғалар деп аталады.

Қосылған

Шынайы қабырғалар және жалған қабырғалар терминдері кеуде сүйегіне тікелей немесе жанама түрде бекітілген қабырға жұптарын сипаттайды. Бірінші жеті қабырға жұптары бекітілген немесе омыртқа-кеуде қабырғалары деп аталады, олар шын қабырғалар (costae verae) болып табылады, себебі олар жеке қабырғалы шеміршектері арқылы тікелей кеуде сүйегіне жалғанады. Келесі бес жұп (сегізіншіден он екіншісіне дейін) – жалған қабырғалар (costae spuriae) немесе омыртқа-шеміршек қабырғалары, олар тікелей кеуде сүйегіне жалғанбайды. Омыртқа-шеміршек қабырғаларының алғашқы үш жұбы (сегізінші-оныншы) жоғарыдағы қабырғалардың қабырғалы шеміршектері арқылы кеуде сүйегіне жанама түрде жалғанады, ал олардың буындарының жалпы серпімділігі тыныс алу үшін қажетті қабырға қуысының икемді қозғалыстарын қамтамасыз етеді. «Жүзіп жүретін қабырға» (costae fluctuantes) немесе омыртқалық қабырға екі төменгі (он бірінші және он екінші) қабырға жұптарын білдіреді; олар тек омыртқаларға ғана бекітілгендіктен осылай аталады, кеуде сүйегіне немесе кез келген қабырғалы шеміршекке емес. Бұл қабырғалар салыстырмалы түрде кішкентай және нәзік, және шеміршек ұшын қамтиды. Қабырғалар арасындағы кеңістіктер қабырға аралық кеңістіктер деп аталады; олар ішкі қабырға аралық бұлшық еттерін және қабырға аралық жүйкелерді, артерияларды және тамырларды қамтитын нейроваскулярлық шоғырларды қамтиды. Қабырға қуысының сыртқы беті мойын, арқа, кеуде және іш бұлшық еттерін сыртқы байланыстармен қамтамасыз ететін тораколумбар фасциямен жабылады.

Қабырғаның бөліктері

Әр қабырға басы, мойны және денесінен тұрады. Барлық қабырғалар артқы жағынан кеуде омыртқаларына бекітіледі. Олар бірден он екіге дейін, жоғарыдан (T1) төменге қарай омыртқаларға сәйкес нөмірленеді. Қабырғаның басы – омыртқамен буынасатын ең шеткі бөлігі. Ол бүйрек пішіндес буын бетімен сипатталады, ол көлденең қырқамен екі буынасатын аймаққа бөлінеді. Жоғарғы аймақ жоғарыдағы омыртқаның төменгі қабырға жағымен, ал үлкен аймақ сол омыртқаның жоғарғы қабырға жағымен буынасады. Кеуде омыртқасының көлденең өсіндісі де сол қабырғаның түбіршегімен көлденең қабырға жағында буынасады. Қырқа ішкі буын байланысына бекітіледі. Қабырғаның мойны – бас бөлігінен жаққа қарай созылатын жалпақ бөлік. Мойынның ұзындығы шамамен 3 см. Оның алдыңғы беті тегіс, ал артқы беті көптеген тесіктермен тесілген және дөрекі, мойын байланысына бекітілуі үшін. Оның жоғарғы жиегі алдыңғы қабырға-көлденең байланысының бекітілуі үшін дөңгелек қырқа (crista colli costae) құрайды; ал төменгі жиегі дөңгелектелген. Мойынның артқы бетінде дөңгелек – түбіршегі орналасқан, ол буынасатын және буынаспайтын бөліктерден тұрады. Буынасатын бөлік – екеуінің төменгісі, кішкентай, сопақ бетімен бас қосылған екі омыртқаның төменгісіндегі көлденең өсіндінің соңындағы көлденең қабырға жағымен буынасады. Буынаспайтын бөлік – дөрекі көтеріңкі және түбіршегінің байланысына бекітіледі. Түбіршек жоғарғы қабырғаларда төменгі қабырғаларға қарағанда әлдеқайда анық байқалады. Қабырға бұрышы (қабырға бұрышы) оның иілу бөлігін де, осы аймақтағы түбіршектің алдындағы анық сызықты да білдіруі мүмкін. Бұл сызық төмен және жаққа қарай бағытталған; ол iliocostalis бұлшық етінің сіңіріне бекітіледі. Осы тұста қабырға екі бағытта иіледі және бір мезгілде оның бойлық осі бойынша бұрылады. Бұрыш пен түбіршек арасындағы қашықтық екінші қабырғадан оныншы қабырғаға дейін біртіндеп артады. Бұрыш пен түбіршек арасындағы аймақ дөңгелек, дөрекі және тегіс емес, және ұзын арқа бұлшық етінің бекітілуіне қызмет етеді.

Қабырғалар мен омыртқалар

Бірінші қабырға (жоғарғы) ең иілген және әдетте барлық қабырғалардың ең қысқасы болып табылады; ол кең және тегіс, беттері жоғары және төмен қарай, ал шеттері ішкі және сыртқы жаққа қаратылған. Басы кішкентай және дөңгелек, тек бір буынға ие, ол бірінші кеуде омыртқасының денесімен байланысуға арналған. Мойыны тар және дөңгелек. Сыртқы шетіне қалың және айқын туберкулез орналасқан. Онда T1 омыртқасының көлденең өсіндісіндегі көлденең қабырғалық жағымен байланысуға арналған кішкентай жағы бар. Бұрыш жоқ, бірақ туберкулез тұсында қабырға сәл иілген, дөңгестігі жоғары қарай, сондықтан сүйек басы төмен қарай бағытталған. Денесінің жоғарғы беті екі шағын ойыспен белгіленген, олар ішкі жағында ұзартылған кішкентай қырмен бөлінген. Алдыңғы ойысқа алдыңғы скален тігісі бекітіледі, алдыңғы ойыс қолқа тамырын, артқысы – қолқа артериясын және қозғалмалы жүйке тобының төменгі тармағын өткізеді. Артқы ойыстың артында медиалды скален тігісін бекітуге арналған дөрекі аймақ орналасқан. Астыңғы беті тегіс және қабырғалық ойықсыз. Сыртқы шеті дөңгелек, қалың және дөңгелек, артқы бөлігінде алдыңғы арақана бұлшықтарының бірінші тармағына бекітіледі. Ішкі шеті ойыс, жұқа және өткір, ортасында скален туберкулесімен белгіленген. Алдыңғы ұшы басқа қабырғаларға қарағанда үлкен және қалың. Екінші қабырға – адамдағы екінші жоғарғы қабырға немесе төрт аяқты жануарлардағы екінші алдыңғы қабырға. Адамда екінші қабырға нағыз қабырға деп анықталады, себебі ол қабырғалық шеміршек арқылы алдыңғы жағынан (алдыңғы бөлігінен) кеуде сүйегімен байланысады. Артқы жағы екінші кеуде омыртқасы арқылы омыртқа бағанасына жалғасады. Екінші қабырға бірінші қабырғадан әлдеқайда ұзын, бірақ оған өте ұқсас иілген. Туберкулездің буынға қатыспайтын бөлігі кейде нашар байқалады. Бұрышы кішкентай және туберкулезге жақын орналасқан. Денесі екі ұшы да оны қоятын кез келген жазық бетке тигізілмейді, бірақ оның иілгені жоғары қарай, бірінші қабырғадағыдан кішкентай болса да, оған ұқсас. Денесі бірінші қабырғадағыдай көлденең жазық емес. Сыртқы беті дөңгелек, жоғары және сәл сыртқа қарай бағытталған; ортасына жақын жерде алдыңғы арақана бұлшықтарының бірінші және екінші тармақтарының басталуына арналған дөрекі көтеріңкілік бар; оның артында және үстінде артқы скален тігісі бекітіледі. Ішкі беті тегіс және ойыс, төмен және ішке қарай бағытталған: оның артқы бөлігінде қабырғаның ішкі беті мен төменгі шеті арасында қысқа қабырғалық ойық орналасқан. Ол қабырға аралық кеңістікті, онда қабырға аралық тамырлар, қабырға аралық артериялар және қабырға аралық жүйкелер орналасқан, қорғайды. Оныншы қабырға екіншіден тоғызыншы қабырғалар сияқты омыртқалар арасында емес, тікелей T10 омыртқасының денесіне жалғасады. Осы тікелей жалғасудың арқасында T10 омыртқасының денесінде толық қабырғалық жақ бар.

Стерн

Кеуде сүйегі – қабырға қуысының алдыңғы бөлігін құрайтын ұзын, жалпақ сүйек. Жоғарғы жеті қабырғаның (нағыз қабырғалардың) шеміршектері кеуде сүйегімен стернокостальды буындарда байланысады. Екінші қабырғаның қабырға шеміршегі кеуде сүйегінің бұрышында орналасқандықтан оны табу оңай. Манубрий – кеуде сүйегінің кең, жоғарғы бөлігі. Манубрийдің жоғарғы жағында U тәрізді, ойыс жиегі бар, ол мойынша (жүйір) ойығы деп аталады. Клавикулярлық ойық – манубрийдің жоғарғы бүйірлік шеттерінде орналасқан шалқақ ойық. Бұл жерде кеуде сүйегі мен кіндік сүйегі арасындағы стерноклавикулярлық буын орналасқан. Бірінші қабырғалар да манубрийға жалғасады. Көлденең кеуде бұлшығы (transversus thoracis) қабырғааралық жүйкелердің біреуімен қамтамасыз етіледі және жоғарыдан төменгі кеуде сүйегінің артқы бетіне бекітіледі. Оның төменгі жағы екіншіден алтыншы қабырға шеміршектерінің ішкі бетіне бекітіледі және қабырғаларды төмен түсіруге қатысады.

Даму

Ер адамдарда қабырға қуысының кеңеюі жасөспрім шақта тестостеронның әсерінен туындайды. Сондықтан, еркектерде әдетте кең иық және кең кеуде болады, бұл оларға бұлшық еттеріне оттегі жеткізу үшін көбірек ауа тыныс алуға мүмкіндік береді.

Түрлілігі

Қабырғалардың саны әр түрлі болуы мүмкін. 200–500 адамның шамамен 1-інде қосымша мойын қабырғасы болады, және бұл көбінесе әйелдерде кездеседі. Көкірек қуысы ішіндегі қосымша қабырғалар өте сирек. Бір немесе екі жағындағы жетінші мойын омыртқасының қабырға қалдығы кейде мойын қабырғасы деп аталатын еркін қосымша қабырғамен алмастырылады, ол қолға баратын жүйкелерге (қолқа плексі) механикалық түрде кедергі келтіруі мүмкін. Бірнеше этникалық топтарда, ең маңыздысы жапондықтарда, он бірінші қабырға кейде жүзетін қабырға болып табылады, себебі ол жетінші қабырғамен шеміршек байланысына ие емес.

Клиникалық маңызы

Қабырға сынықтары – қабырға қапшығының ең көп кездесетін жарақаттары. Олар көбінесе ортаңғы қабырғаларды зақымдайды. Егер бірнеше жақын орналасқан қабырғаның әрқайсысы екі немесе одан көп сынық алса, бұл өмірге қауіпті жағдай – көкірек қабырғасының күйреуіне (flail chest) алып келуі мүмкін. Қабырғаның шығуы (дислокациясы) ауырсынуға себеп болуы мүмкін және оны жөтел, мысалы, жарақат алу немесе ауыр зат көтеру тудыруы мүмкін. Бір немесе бірнеше қабырға аралық шеміршектер қабынуы мүмкін – бұл костохондрит деп аталады; оның салдарынан жүрек ұстағанға ұқсас ауырсыну пайда болады. Қабырға қапшығының аномалияларына pectus excavatum ("шұңғыл кеуде") және pectus carinatum ("құс кеуде") жатады. Бифидті қабырға – стернальды (төс сүйегіне) жақын бөлігінде екіге бөлінген қабырға, әдетте жұп қабырғалардың біреуін зақымдайды. Бұл халықтың шамамен 1,2%-ында кездесетін туа біткен кемшілік. Көбінесе ол ешқандай белгілерсіз өтеді, бірақ тыныс алуда қиындықтар мен басқа да проблемалар туындауы мүмкін. Қабырғаны алып тастау – емдік немесе эстетикалық мақсатта бір немесе бірнеше қабырғаны хирургиялық жолмен жою. Қабырға резекциясы – қабырғаның бір бөлігін алып тастау операциясы.

Қайта жаңғыру

XX ғасырдың басынан бері адам қабырғасының жаңару қабілеті белгілі болған.

Киелі кітаптағы оқиға

Қабырғалардың санын 24 (12 жұп) фламанд анатомы Везалий 1543 жылы өзінің маңызды анатомиялық еңбегі «De humani corporis fabrica»-да көрсеткен, бұл қызу пікірталас тудырды. Себебі, дәстүр бойынша, Адам мен Хауа туралы Киелі кітаптағы оқиғаға сүйене отырып, еркектердің қабырғалары әйелдерге қарағанда біреуі кем болуы керек деп есептелген. Дегенмен, «мойын қабырғасы» деп аталатын қосымша қабырға адамдардың 1%-ында кездеседі. Құстар мен дернәсілдердің қабырғаларында тік бөлігінен қаудальды бағытта шығатын сүйекті жаңқасыз процестер болады. Бұл процестер сакральды бұлшықеттерді бекітуге және тыныс алуды жеңілдетуге көмектеседі. Крокодилдерде бұл процестер шеміршек тәрізді болады.