Норвегия тарихы: жер, климат және даму жолы

Кіріспе

Норвегия тарихы аймақтың жер бедері мен климатына ерекше дәрежеде тәуелді болды. Шамамен 10 000 ж.б.д., үлкен мұздықтардың ішкі аймақтарға шегінуінен кейін, ең алғашқы тұрғындар қазіргі Норвегия аумағына солтүстікке қарай көшіп келді. Олар Гольфстримның жылы әсерімен, жағалау бойымен солтүстікке қарай үздіксіз жылжуды жалғастырды. Олар аңшы-жинақшылар болды, олардың диетасында теңіз өнімдері мен жануарлар, әсіресе бұғы – негізгі тағамдардың бірі болды. 5000 және 4000 ж.б.д. аралығында Ослофьорд айналасында ең алғашқы ауыл шаруашылығы қоныстары пайда болды. 1500 және 500 ж.б.д. аралығында ауыл шаруашылығы қоныстары бүкіл Оңтүстік Норвегияға тарады, ал Трёнделагтан солтүстікке орналасқан аймақтардың тұрғындары аң аулау мен балық аулауды жалғастырды. Неолит дәуірі 4000 ж.б.д. басталды. Көшпенділер кезеңі алғашқы басшылардың билікті өз қолына алуына және төбелердегі бекіністердің салынуына әкелді. 8 ғасырдан бастап норвегиялықтар теңіз арқылы Британ аралдарына, кейін Исландия мен Гренландияға қарай кеңейе бастады. Викингтер дәуірі елдің бірігуіне де ықпал етті. Христиандық 11 ғасырда толыққанды аяқталды және Нидарос архиепископтық орталыққа айналды. 1349 жылға дейін халық саны тез өсті (Осло: 3000; Берген: 7000; Тронхейм: 4000), бірақ Қара өлім мен одан кейінгі обалар оны екі есеге азайтты. Берген – Ханза одағының бақылауындағы маңызды сауда портына айналды. Норвегия 1397 жылы Дания және Швециямен бірге Кальмар одағына кірді. 1523 жылы Швеция одақтан шыққаннан кейін, Норвегия Дания-Норвегия мемлекетінде екінші дәрежелі серіктес болды. 1537 жылы Реформация енгізілді және 1661 жылы абсолютті монархия орнатылды. 1814 жылы Даниямен Наполеон соғыстарында жеңілгеннен кейін, Норвегия Киль шарты бойынша Швеция короліне берілді. Норвегия тәуелсіздігін жариялап, конституция қабылдады. Алайда, ешбір шетелдік мемлекет Норвегияның тәуелсіздігін мойындаған жоқ, керісінше Швецияның Киль шартын орындау талабын қолдады. Швециямен қысқа соғыстан кейін елдер Мосс конвенциясын жасады, онда Норвегия Швециямен жеке одақ құрды, Конституцияны, Стортингті және сыртқы істер министрлігінен басқа, дербес институттарды сақтап қалды. Одақ 1814 жылғы 4 қарашада конституцияға қажетті түзетулер қабылданып, Швеция королі Карл XIII Норвегия королі сайланғаннан кейін ресми түрде құрылды. Индустрияландыру 1840 жылдары басталды, ал 1860 жылдардан бастап Солтүстік Америкаға үлкен көлемде эмиграция болды. 1884 жылы король Йохан Свердрупты премьер-министр етіп тағайындады, осылайша парламенттік жүйе орнады. 1905 жылы Швециямен одақ бұзылды. 1880-1920 жылдары Фридтёф Нансен және Руаль Амундсен сияқты норвегиялықтар маңызды полярлық экспедицияларды жүргізді. Кеме қатынасы және су электр станциялары ел үшін маңызды табыс көзі болды. Келесі онжылдықтарда экономиканың құбылуы және еңбек қозғалысының өркендеуі байқалды. Германия 1940-1945 жылдары Норвегияны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басып алды, содан кейін Норвегия НАТО-ға қосылды және мемлекеттік жоспарлау бойынша қайта құру кезеңіне кірді. 1969 жылы мұнай табылды, ал 1995 жылы Норвегия әлемдегі екінші ірі экспорттаушы ел болды. Бұл елдің байлығының өсуіне әкелді. 1980 жылдардан бастап Норвегия көптеген салаларда реттеуді тоқтатты, ал 1989-1990 жылдары банк дағдарысы болды. 21 ғасырға қарай Норвегия мұнай және газ өндірісі экономикасының 20 пайызын құрайтын әлемдегі ең өркендеген елдердің біріне айналды. Мұнай кірісін қайта инвестициялау арқасында Норвегия 2017 жылы әлемдегі ең ірі мемлекеттік қорға ие болды.

none

The history of Norway has been influenced to an extraordinary degree by the terrain and the climate of the region. About 10,000 BC, following the retreat inland of the great ice sheets, the earliest inhabitants migrated north into the territory which is now Norway. They traveled steadily northwards along the coastal areas, warmed by the Gulf Stream. They were hunter gatherers whose diet included seafood and game, particularly reindeer as staple foods. Between 5,000 BC and 4,000 BC the earliest agricultural settlements appeared around the Oslofjord. Gradually, between 1,500 BC and 500 BC, agricultural settlements spread to the entire south Norway, while the inhabitants of the regions north of Trøndelag continued to hunt and fish. The Neolithic period started in 4,000 BC. The Migration Period caused the first chieftains to take control and hilltop forts to be constructed. From the 8th century Norwegians started expanding across the seas to the British Isles and later Iceland and Greenland. The Viking Age also saw the unification of the country. Christianization was completed during the 11th century and Nidaros became an archdiocese. The population expanded quickly until 1349 (Oslo: 3,000; Bergen: 7,000; Trondheim: 4,000) when it was halved by the Black Death and successive plagues. Bergen became the main trading port, controlled by the Hanseatic League. Norway entered the Kalmar Union with Denmark and Sweden in 1397. After Sweden left the union in 1523, Norway became the junior partner in Denmark–Norway. The Reformation was introduced in 1537 and absolute monarchy imposed in 1661. In 1814, after being on the losing side of the Napoleonic Wars with Denmark, Norway was ceded to the king of Sweden by the Treaty of Kiel. Norway declared its independence and adopted a constitution. However, no foreign powers recognized the Norwegian independence but supported the Swedish demand for Norway to comply with the treaty of Kiel. After a short war with Sweden, the countries concluded the Convention of Moss, in which Norway accepted a personal union with Sweden, keeping its Constitution, Storting and separate institutions, except for the foreign service. The union was formally established after the extraordinary Storting adopted the necessary amendments to the Constitution and elected Charles XIII of Sweden as king of Norway on 4 November 1814. Industrialization started in the 1840s, and from the 1860s large scale emigration to North America took place. In 1884 the king appointed Johan Sverdrup as prime minister, thus establishing parliamentarism. The union with Sweden was dissolved in 1905. From the 1880s to the 1920s, Norwegians such as Fridtjof Nansen and Roald Amundsen carried out important polar expeditions. Shipping and hydroelectricity were important sources of income for the country. The following decades saw a fluctuating economy and the rise of the labor movement. Germany occupied Norway between 1940 and 1945 during the Second World War, after which Norway joined NATO and underwent a period of reconstruction under public planning. Oil was discovered in 1969 and by 1995 Norway was the world's second largest exporter. This resulted in a large increase of wealth. From the 1980s Norway started deregulation in many sectors, and in 1989–1990 experienced a banking crisis. By the 21st century, Norway became one of the world's most prosperous countries with oil and gas production accounting for 20 percent of its economy. By reinvesting its oil revenues, Norway had the world's largest sovereign wealth fund in 2017.

Тарихқа дейінгі дәуір

Норвегияның жағалауы соңғы мұз дәуірінің аяқталуымен шамамен б.з.д. 12000 жылы мұздықтан көтерілді. Алғашқы көші-қон осы кезеңде болды, себебі Норвегия жағалауы теңіз түлкілерін аулау, балық аулау және аң аулау үшін мол мүмкіндіктер ұсынды. Бұл ертедегі тұрғындар көшпелі болды, ал б.з.д. 9300 жылы олар Магерояға дейін солтүстікке қарай қоныстанды. Б.з.д. 8000 жылдан бастап мұздың шегінуі бүкіл жағалау бойында қоныстануға әкелді. Тас дәуірі Тромс және Финнмарктағы Комса мәдениетімен, ал оңтүстікте Фосна мәдениетімен куәландырылған. Б.з.д. 7000 шамасында Ноствет мәдениеті Fosna мәдениетінің орнын басты, жылы климат орманды өсімдіктердің өсуіне және аң аулау үшін сүтқоректілердің жаңа түрлеріне мүмкіндік берді. Норвегияда табылған ең көне адам қаңқасы 1994 жылы Согне фиордының жағалауындағы ағыс суларда табылған және көміртектік талдау бойынша б.з.д. 6600 жылға жатсады. Б.з.д. 4000 жылдары солтүстіктегі адамдар тақтатастан жасалған құралдарды, қыш ыдыстарды, шаңғыларды, саналарды және үлкен тері қайықтарды қолдана бастады. Алғашқы егіншілік, яғни неолит дәуірінің басталуы шамамен б.з.д. 4000 жылы Ослофьорд аймағында Оңтүстік Скандинавия технологиясымен басталды. Б.з.д. 2900 және 2500 жылдар аралығында бидай, арпа, шошқа, ірі қара мал, қой және ешкі кеңінен таралды және солтүстікке дейін, Альтаға дейін жетті. Осы кезеңде жаңа қару-жарақтар, құралдар және индоевропа тілдік тобын әкелген Сымды керамика мәдениеті пайда болды, содан кейін норвегия тілі дамыды.

Скандинавияның қола дәуірі (б.з.д.

Қола дәуірі шамамен б.з.д. 1800 жылы басталды және ардтармен егістік жырту, үйлер мен аулалары бар тұрақты шаруашылықтар сияқты жаңалықтарды қамтыды, әсіресе Ослофьорд, Тронхеймсфьорд, Мьоса және Ярен төңірегіндегі құнарлы аймақтарда. Б.з.д. 1000 жылдары урал тілдерінде сөйлейтіндер солтүстікке келіп, жергілікті халыққа сіңіп, саам халқына айналды. Сами тілінің қалыптасуы 500 жылы оның ең оңтүстік аймағында (орталық Скандинавия, Оңтүстік Сапми) аяқталды. Б.з.д. 500 жыл шамасында суық болатын климат өзгерісі басталды. Бұрын шырша, сабиз, емен және шаған ағаштары өскен орманның орнына қайың, қарағай және майлы шырша өсті. Климаттың өзгеруі сонымен қатар фермерлердің баспана үшін берік құрылыстар салуға кіріскенін білдірді. Кельттерден темір өңдеу технологиясы келді, нәтижесінде жақсы қару-жарақ пен құралдар жасалды. Б.з.д. соңғы ғасырында кең ауқымды мәдени даму орын алды. Скандинавтар әріптерді бейімдеп, өз әліпбиін – рундарды жасады. Римдіктермен сауда да жүргізілді, негізінен сән-салтанат тауарларына айырбастап тері мен жүн сатылды. Кейбір скандинавиялықтар римдік жалдамалы әскерлер ретінде де қызмет етті. 400-550 жылдар аралығындағы Ұлы көші-қон кезеңінде басқа герман тайпалары солтүстікке қоныс аударғандықтан және жергілікті шаруалар қорғаныс іздегендіктен, басшылардың билігі күшейді. Бұл қарапайым бекіністердің салынуына да себеп болды. 6 ғасырда Оңтүстік Норвегияда оба ауруы тарады, нәтижесінде жүздеген шаруашылықтар құлдырады. Көпшілігі 7 ғасырда қайта қоныстанды, сонымен қатар бірнеше балықшылар ауылдары салынды және Солтүстік теңіз арқылы темір мен тас саудасы өркендеді.

Археологиялық табылған жерлер

2020 жылдың ақпан айында «Мұз сырлары» бағдарламасының зерттеушілері Оңтүстік Норвегиядағы Йотунхаймен тауларындағы мұздықта климаттың өзгеруі салдарынан табылған, 1500 жылдық викингтік жебе ұшын анықтады. Герман темір дәуіріне жататын, темірден жасалған жебе ұшының сынық ағаш тігісі мен қаусығы да көрінді, ұзындығы 17 см, салмағы 28 грамм.

Викингтер дәуірі

Викингтер дәуірі – Скандинавияның сауда, шабуылдар және отарлау арқылы кеңейген кезеңі. 793 жылы Линдисфарнға жасалған шабуылдардың бірі – Викингтер дәуірінің басталуы деп есептеледі. Бұл, теңізде саяхаттауға ыңғайлы кемелердің, сондай-ақ кеме жүргізудің жетілдірілген әдістерінің дамуының нәтижесінде мүмкін болды. Викингтер жақсы қаруланған, тізбекті броньмен және жақсы оқытылған. Алтын мен күмістен басқа, шабуылдардың маңызды мақсаты – құлдарды тұтқындау және сату болды, олар Норвегия фермаларына құл жұмыс күші ретінде әкелінді. Ерлер соғысқа және сапарларға шыққанда, үй шаруасын үйде қалғандар басқарды, олардың жұмысын әйелі қадағалады. Батыс Норвегиядағы қолайлы егістік жерлердің жетіспеуі норвегтерді Шетланд, Оркней, Фарер аралдары және Хебрид аралдарының сирек қоныстанған аймандарына саяхаттауға және отарлауға итермеледі, соңғысы Аралдар Корольдігіне айналды. 9 ғасырдың ортасында ұсақ патшалықтардың ірі басшылары билік үшін күреске түсті. Харальд Пәліш Ладе графтарымен одақтасып, Норвегияны біріктіру процесін бастады және шешуші Хафрсфьорд шайқасынан (шамамен 870–900 жылдар) кейін елді біріктіре алды. Хакон Жақсы – Харальд Пәліштің ұлы, Англияда тәрбиеленген – 930 жылы тәж киді және екі ірі тінг, яғни патшаның еркін адамдармен шешімдер қабылдау үшін кездесетін жиналыстар құрды: Батыс Норвегия үшін Гюлятинг және Трёнделаг үшін Фростатинг. Ол сондай-ақ мобилизациялық армия/флотты – лейданды құрды. Хакон Норвегияда христиан дінін енгізуге сәтсіз тырысты. 960 жылы қайтыс болғаннан кейін Дания патшаларымен одақтасқан Пәліш әулеті мен Ладе графтары арасында соғыс басталды. Норвегияда туған Эрик Қызылдың басшылығымен 980 жылдары исландиялықтар Гренландияға қоныстанды. Эриктің ұлы Лейф Эрикссон шамамен 1000 жылы Ньюфаундлендке жетіп, оны Винланд деп атады. Гренландиядан айырмашылығы, онда тұрақты қоныстар құрылмады.

Археологиялық табылған жерлер

Бірнеше викинг кемелерінен қабірлер табылған, оның ішінде Осеберг және Гокстад кемелері мұражайларға қойылды. 2018 жылдың қазан айында археолог Ларс Густавсен басқаратын норвегиялық археологтар Халден муниципалитетінде 20 метрлік Гельстад викинг кемесінің жерленгенін жариялады. Жерді тесіп өтетін радар көмегімен 1000 жылдан астам сақталған ежелгі викинг зираты табылды. Археологтар радарлық зерттеулердің нәтижесінде кем дегенде жеті бұрын белгісіз қабір және бес ұзын үйдің қалдықтарын анықтады.

Орта ғасырлар

Христиандыққа көшу және дәстүрлі Асатрудың жойылуы, скандинав мифологиясында көрініс тапқан, алғаш рет Хакон Игі бастады, кейін Олав Триггвасон тырысты, бірақ ол 1000 жылы Сволдер шайқасында қаза тапты. 1015 жылдан бастап Олав Харальдсон шіркеу заңдарын қабылдауға ықпал етті, пұтқа табынушылардың құдайы (hof) үйлерін қиратты, шіркеулер салды және дін қызметкерлері институтын құрды. Көптеген басшылар христиандық оларды дәстүрлі скандинав дініндегі Годар сияқты биліктен айырады деп қорқып, Олафты 1028 жылы Норвегиядан қуды. Ол 1030 жылы оралуға тырысқанда, Стиклестад шайқасында жергілікті тұрғындармен кездесті, онда Олав заңға сәйкес қаза тапты. Шіркеу Олав I-ді қасиетті санап, Нидарос (қазіргі Тронхейм) Норвегияның христиандық орталығына айналды. Бірнеше жыл ішінде Дания билігі жеткіліксіз танымал болғандықтан, 1035 жылы Норвегия қайтадан норвегиялық патша Магнус Олафсон Игі басшылығымен бірікті. 1040 жылдардан 1130 жылға дейін елде бейбітшілік орнады. 1130 жылы таққа мұрагерлік үшін азаматтық соғыс басталды, бұл патшаның барлық ұлдарына Норвегияны әрқайсысы билік ететін бөліктерге бөліп, бірлесіп билік етуге мүмкіндік берді. Кейде кіші ұлдар бір басшымен одақтасып, жаңа қақтығыс бастағанға дейін бейбіт кезеңдер болды. 1152 жылы Нидарос архиепископиясы патшаларды тағайындауды бақылау мақсатында құрылды. Шіркеу бұл қақтығыстарда сөзсіз тараптарды таңдады, патшаға шіркеудің ықпалы да азаматтық соғыстарда маңызды мәселеге айналды. Соғыстар 1217 жылы Хакон Хаконсонның тағайындалуымен аяқталды, ол мұрагерлік туралы нақты заңдарды енгізді. Ол сондай-ақ Гренландия мен Исландияны норвегиялық билікке бағындырды; Исландияның Достастығы Стурлунгтар дәуіріндегі азаматтық соғыс норвегиялықтардың жеңісімен аяқталғаннан кейін құлады. Халық саны 1000 жылы 150 000-нан 1300 жылы 400 000-ға дейін өсті, нәтижесінде көбірек жерлер өңделді және шаруашылықтардың бөлінуі күшейді. Викингтер дәуірінде барлық шаруалар өздерінің жерлеріне ие болғанмен, 1300 жылы жердің жетпіс пайызы патшаға, шіркеуге немесе аристократияға тиесілі болды. Бұл шаруалардың қиын уақыттарда ақша қарызға алып, көбінесе оларды қайтара алмауына байланысты бірте-бірте жүзеге асты. Алайда, жалдамалы шаруалар әрқашан еркін адамдар болып қала берді, ал үлкен қашықтықтар мен жиі шашыраңқы меншік норвегиялық шаруалардың континенттік крепостнойларға қарағанда әлдеқайда көп бостандыққа ие болуына әкелді. 13 ғасырда шаруаның өнімінің жиырма пайызы патшаға, шіркеуге және жер иелеріне тиді.

Christianization and the abolition of the traditional Asatru reflected in Norse mythology was first attempted by Håkon the Good, and later by Olav Tryggvason, but he was killed in the Battle of Svolder in 1000. Olav Haraldsson, starting in 1015, made the things pass church laws, destroyed heathen hofs, built churches and created an institution of priests. Many chieftains feared that Christianization would rob them of power as Goðar in traditional Norse paganism, and had Olaf banished from Norway in 1028. When he tried to return in 1030, he was met by the locals in the Battle of Stiklestad, where Olaf was killed, in accordance with the law. The church elevated Olaf I to sainthood, and Nidaros (today Trondheim) became the Christian centre of Norway. Within a few years the Danish rule had become sufficiently unpopular that Norway again united under a Norwegian king, Magnus Olavson the Good, in 1035. From the 1040s to 1130 the country was at peace. In 1130, a civil war era broke out over succession to the throne, which allowed all the king's sons to rule jointly by dividing Norway into portions for each to rule. At times there were periods of peace, before a lesser son allied himself with a chieftain and started a new conflict. The Archdiocese of Nidaros was created in 1152 in an attempt to control the appointment of kings. The church inevitably took sides in these conflicts, with the church's influence on the king also becoming an issue in the civil wars. The wars ended in 1217 with the appointment of Håkon Håkonsson, who introduced clear succession laws. He also managed to subject Greenland and Iceland to Norwegian rule; the Icelandic Commonwealth thus came to an end after the Age of the Sturlungs civil war resulted in a pro Norwegian victory. The population increased from 150,000 in 1000 to 400,000 in 1300, resulting both in more land being cleared and the subdivision of farms. While in the Viking Age all farmers owned their own land, by 1300 seventy percent of the land was owned by the king, the church, or the aristocracy. This was a gradual process where farmers would borrow money in meagre times, often not being able to repay them. However, tenants always remained free men and the large distances and often scattered ownership meant that Norwegian farmers enjoyed much more freedom than continental serfs. In the 13th century about twenty percent of a farmer's yield went to the king, church and landowners.

Қаза және Кальмар одағы

XIII ғасыр Норвегияның алтын ғасыры деп сипатталады, бейбітшілік пен сауданың өсуі, әсіресе британ аралдарымен, бірақ ғасыр соңында Германияның маңызы артты. Жоғарғы орта ғасырлар бойы король Норвегияны орталық басқару және жергілікті өкілдері бар тәуелсіз мемлекет ретінде орнатып, бекітті. 1349 жылы Қара өлім Норвегияға тарады және бір жыл ішінде халықтың үштен екісі көз жұмды. Кейінгі обалар 1400 жылға қарай халық санын екі есеге азайтты. Көптеген қауымдар толығымен құрып, жердің көп болуына әкелді, бұл шаруаларға мал шаруашылығына көшуге мүмкіндік берді. Салықтардың төмендеуі корольдің билігін әлсіретті, ал көптеген аристократтар артық кірістерінен айырылып, кейбіреулері қарапайым шаруаларға айналды. Үштен бір бөлігі шіркеуге тиесілі болған кірістер шіркеудің күшін арттырды, ал архиепископ Мемлекеттік кеңестің мүшесі болды. Ганза одағы 14 ғасырда Норвегия саудасын бақылауға алып, Осло және Берген сияқты Норвегияның көптеген порты қалаларында сауда орындарын құрды, олардың ішінде ең ірісі неміс колониясы болды. 1380 жылы Олаф Хаконссон Норвегия және Дания тақтарын мұраға алды, екі ел арасында одақ құрылды. Маргарет орталықтандыру саясатын ұстанды, ол халық саны жағынан Норвегия мен Швециядан артық болған Данияға тиімдірек болды. Маргарет өзінің билік құқығын мойындағандығы үшін Бергендегі Любек Ганза саудагерлеріне сауда жеңілдіктерін берді, бұл Норвегия экономикасына зиян келтірді. Ганза саудагерлері Бергенде ұрпақтар бойы мемлекет ішінде мемлекет құрды. Жағдайды одан да нашарлатқан қарақшылар, "Витуал бауырлары" болды, олар портына үш жойқын шабуыл жасады (соңғысы 1427 жылы). Норвегия Ольденбургтер әулеті тұсында (1450 жылы құрылған) көбінесе назардан тыс қалды. 1502 жылы Кнут Альвссон басшылығымен көтеріліс болды. Норвегиялықтар король Кристиан II-ге біршама құрметпен қарады, ол бірнеше жыл елде тұрды. Норвегия 1520 жылдары Швецияның Даниядан тәуелсіздігіне әкелген оқиғаларға қатыспады.

The 13th century is described as Norway's Golden Age, with peace and increase in trade, especially with the British islands, although Germany became increasingly important towards the end of the century. Throughout the High Middle Ages the king established Norway as a sovereign state with a central administration and local representatives. In 1349, the Black Death spread to Norway and within a year killed nearly two thirds of the population. Later plagues halved the population by 1400. Many communities were entirely wiped out, resulting in an abundance of land, allowing farmers to switch to more animal husbandry. The reduction in taxes weakened the king's position, and many aristocrats lost their surplus income, reducing some to mere farmers. High tithes made the church more powerful, and the archbishop became a member of the Council of State. The Hanseatic League took control of Norwegian trade in the 14th century and established trading posts in most Norwegian port cities, such as Oslo and Bergen, which had the largest German colony. In 1380, Olaf Haakonsson inherited both the Norwegian and Danish thrones, creating a union between the two countries. Margaret pursued a centralising policy which inevitably favoured Denmark, because it had a greater population than Norway and Sweden combined. Margaret also granted trade privileges to the Hanseatic merchants of Lübeck in Bergen in return for recognition of her right to rule, and these hurt the Norwegian economy. The Hanseatic merchants formed a state within a state in Bergen for generations. Even worse were the pirates, the "Victual Brothers", who launched three devastating raids on the port (the last in 1427). Norway slipped ever more into the background under the Oldenburg dynasty (established 1450). There was a revolt under Knut Alvsson in 1502. Norwegians had some affection for king Christian II, who resided in the country for several years. Norway did not take any part in the events which led to Swedish independence from Denmark in the 1520s.

Даниямен одақ

Швеция 1523 жылы Кальмар одағынан шығып, Копенгагендегі патша билігімен Дания-Норвегия мемлекетін құрды. Патша Фредерик I Мартин Лютердің реформациясын қолдады, бірақ Норвегияда ол кең қолдау таппады, себебі онда шіркеу – жалғыз қалған ұлттық институт еді және елдің дін қызметкерлерінің сыбайласқа салынуына мүмкіндік жоқ еді, себебі ел тым кедей болды. Бастапқыда Фредерик Норвегияға протестантизмді енгізбеуге келісті, бірақ 1529 жылы ол шешімін өзгертті. Норвегиялық қарсылыққа Тронхейм архиепископы Олав Энгельбректссон жетекшілік етті, ол бұрынғы патша Кристиан II-ні Нидерландыдан шақырды. Кристиан оралды, бірақ оның әскері жеңіліске ұшырады және ол өмірінің соңына дейін түрмеде отырды.

Құмаралар мемлекетінің дәуірі (lydriketiden)

Фридрих қайтыс болғаннан кейін оның үлкен ұлы Кристианның (III), кіші католик ағасы Ханс және Кристиан II-нің жақтастары арасында үш жақты мұрагерлік соғыс басталды. Олаф Энгельбректсон тағы да католиктік норвегиялық қарсылық қозғалысын жетектеуге тырысты. Кристиан III жеңіске жетіп, Энгельбректсон елден қуылды. 1537 жылы Кристиан Норвегияны тәуелсіз мемлекеттен марионеттік мемлекетке дейін төмендетіп, Норвегияның Мемлекеттік кеңесін таратып жіберді. Реформация да 1537 жылы жүзеге асырылды.

Норвегия экономикасы 16 ғасырдың басында сумен жұмыс істейтін араның енгізілуімен жақсарды. Норвегияда мол ағаш ресурстары болғанмен, орта ғасырларда тек қол құралдары болғандықтан оларды толыққанды пайдалануға мүмкіндік болмады. Фьордтарда пайда болған жаңа ара зауыттары бұл жағдайды өзгертті. 1544 жылы Нидерландымен (сол кезде Киелі Рим империясының бір бөлігі) келісім жасалды және келесі 150 жыл бойы голландтар норвегиялық ағаштың экспортын бақылады. Амстердам Норвегиядан әкелінген қалың тіректердің үстіне салынған. Ағаштарды кесу қыс айларында жүзеге асырылды, себебі осы кезде шаруалық жұмыстар тоқтатылып, кесілген ағаштарды қар арқылы өзендерге жеткізу оңай болды. Көктемде ағаштар өзен арқылы теңіз жағасындағы ара зауыттарына ағызылды. 16 ғасырдың ортасына қарай Бергендегі Ганза лигасының күші сынып, неміс шеберлері қалғанмен, олар Дания-Норвегия билігін қабылдауға мәжбүр болды. 17 ғасырда Дания-Норвегия мен Швеция арасында бірнеше соғыстар болды. 1611-1613 жылдардағы Кальмар соғысында 8000 норвегиялық шаруа әскерге шақырылды. Оқудың жетіспеуіне қарамастан, Дания-Норвегия жеңіске жетті және Швеция Тайсфьорд пен Варангерфьорд арасындағы жерлерге талап етуден бас тартты. 1618-1648 жылдардағы Отыз жылдық соғысқа Данияның қатысуымен жаңа әскери міндеттеме жүйесі құрылды, ел 6000 легдеге бөлінді, олардың әрқайсысы бір әскерді ұстауға міндетті болды. Дания-Норвегия соғыста жеңіліп, Швецияға Йемтланд пен Херхедаленді беруге мәжбүр болды. 1657-1660 жылдардағы Екінші Солтүстік соғысының нәтижесінде Бохуслен Швецияға өткізілді.

Абсолюттік монархия дәуірі (enevoldstiden)

1661 жылы король Фредерик III өзін Дания мен Норвегияның абсолютті және мұрагерлік патшасы етіп жариялады, соның салдарынан ақсүйектердің ықпалы жойылды. Жаңа әкімшілік жүйе енгізілді. Копенгагенде ведомстволар портфельдік принцип бойынша ұйымдастырылды, ал Норвегия округтерге бөлінді, әр округтің басшысы аудандық губернатор болды, ал округтер өз кезегінде сот округтеріне (bailiwicks) бөлінді. Ел бойынша шамамен 1600 мемлекеттік қызметкер тағайындалды. Ульрик Фредерик Гилденлёве Норвегияның ең танымал вице-королі болды (1664–1699). Норвегия халқы 1500 жылы 150 000 адамды құраса, 1800 жылы 900 000 адамға жетті. 1800 жылы 48 000 шағын шаруашылық болды. Даниямен салыстырғанда Норвегияда салықтар өте төмен болды, әдетте егістік жиналымының 4-10 пайызын құрады, бірақ 1670 жылдары бір жер теліміне шаққандағы шаруашылықтардың саны 4-тен 2-ге дейін азайды. 1736 жылы конформация енгізілді, оның талаптары оқу білуді қажет еткендіктен, бастауыш білім беру жүйесі құрылды. Бұл кезеңде сауданың негізі – меркантилизм болды, ол импорттық регламенттер мен тарифтерді, сондай-ақ округ бойынша қала тұрғындарына (burghers) берілген монополиялар мен жеңілдіктерді қамтыды. Ағаш өңдеу өнеркәсібі 17 ғасырда, әсіресе Англияға экспорт арқылы маңызды рөл атқарды. Орманның кесуіне байланысты туындаған зиянды болдырмау үшін 1688 жылы патша жарлығымен көптеген ағаш кесетін тісқаздықтар жабылды. Бұл көбінесе шағын тісқаздықтары бар шаруаларға әсер еткендіктен, 18 ғасырдың ортасына қарай ағаш өңдеу өнеркәсібін тек бірнеше саудагерлер бақылады. 17 ғасырда кен өндіру өсті, ең ірі кен орындары Конгсберг күміс және Рёрос мыс кендері болды. Балық аулау жағалаудағы шаруалар үшін маңызды табыс көзі болып қала берді, бірақ 18 ғасырдан бастап кептірілген балық тұздала бастады, бұл балықшылардың саудагерлерден тұз сатып алуын қажет етті. Норвегиялық теңіз қатынасының алғашқы маңызды кезеңі 1690 және 1710 жылдар аралығында болды, бірақ 1709 жылы Дания-Норвегияның Ұлы Солтүстік соғысына қатысуымен бұл артықшылық жоғалды. Алайда, Норвегиялық теңіз қатынасы ғасырдың соңына қарай қайтадан күш алды. Көптеген норвегиялықтар шетелдік кемелерде, әсіресе голланд кемелерінде теңізшілер болып жұмыс істеді. Англо-голланд соғыстарының екі тарапындағы экипаждарда норвегиялықтар болды. Норвегия 18 ғасырдағы көптеген еуропалық соғыстардан пайда тапты. Бейтарап ел ретінде ол кеме қатынасы нарығындағы үлесін кеңейте алды, сондай-ақ шетелдік флоттарға ағаш жабдықтады. Осы кезеңде Берген елдің ең ірі қаласы болды, оның 18 ғасырдың ортасындағы халқы 14 000 адамды құрады, бұл Кристиания (кейін Осло) және Тронхеймнің халқынан екі есе көп болды. 1660 жылы 8 қалалық округ болды, ал 1800 жылы бұл көрсеткіш 23-ке жетті. Осы кезеңде елдің тексерілген ұлттық табысының үштен екісі Копенгагенге аударылды. Ғасырдың соңғы онжылдықтарында Ханс Нильсен Хоуге Хоуге қозғалысын бастады, ол Құдай сөзін еркін уағыздау құқығын талап етті. Осло университеті 1811 жылы құрылды.

King Frederick III elevated himself to absolute and hereditary king of Denmark and Norway in 1661, eliminating the power of the nobles. A new administrative system was introduced. Departments organized by portfolio were established in Copenhagen, while Norway was divided into counties, each led by a district governor, and further subdivided into bailiwicks. About 1,600 government officials were appointed throughout the country. Ulrik Fredrik Gyldenløve was the most famous viceroy of Norway (1664–1699). The population of Norway increased from 150,000 in 1500 to 900,000 in 1800. There were 48,000 smallholders in 1800. Compared to Denmark, taxes were very low in Norway, typically at four to ten percent of the harvest, although the number of farms per legd decreased from four to two in the 1670s. Confirmation was introduced in 1736; as it required people to read, elementary education was introduced. The entire period saw mercantilism as the basis for commerce, which involved import regulations and tariffs, monopolies and privileges throughout the county granted to burghers. The lumber industry became important in the 17th century through exports especially to England. To avoid deforestation, a royal decree closed a large number of sawmills in 1688; because this mostly affected farmers with small mills, by the mid 18th century only a handful of merchants controlled the entire lumber industry. Mining increased in the 17th century, the largest being the silver mines in Kongsberg and the copper mines in Røros. Fishing continued to be an important income for farmers along the coast, but from the 18th century dried cod started being salted, which required fishermen to buy salt from merchants. The first important period of Norwegian shipping was between 1690 and 1710, but the advantage was lost with Denmark–Norway entering the Great Northern War in 1709. However, Norwegian shipping regained its strength towards the end of the century. Many Norwegians earned a living as sailors in foreign ships, especially Dutch ones. The crews in both sides of the Anglo Dutch Wars contained Norwegians. Norway benefitted from the many European wars of the 18th century. As a neutral power it was able to expand its share of the shipping market. It also supplied timber to foreign navies. Throughout the period, Bergen was the largest town in the country; its population of 14,000 in the mid 18th century was twice the size of Christiania (later Oslo) and Trondheim combined. Eight townships with privileges existed in 1660—by 1800 this had increased to twenty three. During this period up to two thirds of the country's audited national income was transferred to Copenhagen. In the last decades of the century, Hans Nielsen Hauge started the Haugean movement, which demanded the right to preach the word of God freely. The University of Oslo was established in 1811.

Швециямен одақ

Дания-Норвегия 1807 жылы Наполеон соғыстарына Франция жағында қатысты. Бұл Норвегия экономикасына ауыр соққы болды, себебі Корольдік теңіз флоты кеме арқылы экспортты және азық-түлік импортын қиындатты. Швеция келесі жылы Норвегияға басып кірді, бірақ бірнеше норвегиялық жеңістерден кейін 1809 жылы атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Норвегиялық саудагерлердің талабымен Даниядан Шығыс Норвегияға бидай импортына лицензия берілді, ал оның орнына Норвегия ағашын Ұлыбританияға экспорттауға рұқсат етілді. 1813 жылы Лейпциг шайқасынан кейін, 1814 жылғы 14 қаңтарда қол қойылған Киль шарты Норвегияны Швеция короліне өткізді. Дания және Норвегия тағының мұрагері Кристиан Фредерик 1813 жылдан бері Норвегияның вице-королі болды. Құрылтай жиналысының 112 мүшесі жиналып, алты апталық талқылаудан кейін 1814 жылғы 17 мамырда Норвегия Конституциясын аяқтады. Билік корольге – Кристиан Фредерик тағайындалған лауазымға – және Норвегия Парламентіне бөлінуі тиіс еді. Швецияның тәж мұрагері Карл Йохан басқаратын швед әскері шілде айының соңында Норвегияға басып кірді. 14 тамыздағы Мосс келісімінде Норвегия Швециямен тең құқықтағы жеке одаққа келісті, ал Швеция Норвегия Конституциясын және екі мемлекетте де жеке институттардың болуын қабылдады. Король Кристиан Фредерик Конституцияны тиісінше қайта қарау үшін төтенше парламент шақыруға келісті, содан кейін тақтан бас тарды. Парламент 7 қазанда Кристианияда шақырылды, ал қажетті түзетулер 1814 жылғы 4 қарашада бекітілді. Сол күні Швеция королі Карл XIII Норвегия королі болып сайланды, осылайша одақ құрылды.

Қызметкерлердің жағдайы (embedsmannsstaten)

Наполеонов соғыстары Норвегияны экономикалық дағдарысқа ұшыратты, өйткені блокада кезінде саудагерлердің көбісі банкротқа ұшырады. Экспорттық тарифтердің кесірінен жағдайды түзету қиын болды және елде жоғары инфляция орын алды. Норвегия банкі 1816 жылы құрылғанда, Норвегиялық специедалер валюта ретінде орнатылды, ол 1842 жылға дейін жалғасқан күміс салығы есебінен қаржыландырылды. Карл Йоханның мемлекеттік төңкеріс жасау қаупімен қорқытып, Норвегия Киль шартында көрсетілген қарызды, оны ешқашан бекітпегеніне қарамастан, төлеуге мәжбүр болды. 17 мамыр Конституция күні жыл сайын маңызды саяси жиынға айналды; 1829 жылы швед генерал-губернаторы Балтзар фон Платен алаңдағы шайқаста наразылық білдіргендерге күш қолданғаннан кейін отставкаға кетті. Ғасырдың бірінші жартысында шамамен 2000 лауазымды адам басымдық құрды, себебі 1821 жылы дворяндық жойылғаннан кейін буржуазия аз болды және аристократия болған жоқ. 1832 жылғы сайлаудан бастап шаруалар өздерін сайлауға көбірек ұмтылыс жасады, нәтижесінде Парламентте шаруалардың көпшілігі өкілдік етті. Бұл ауылдық жерлердегі салықтарды төмендетуге және импорттық тарифтерді көтеруге әкеп соқты, салық жүктемесін қалаларға ауыстырды. Олар сондай-ақ 1838 жылдан бастап сайланған муниципалитеттерді құрған Жергілікті комитеттер заңын қабылдады. 1840-1870 жылдар аралығындағы мәдени өркендеу Норвегияның ерекшелігін баса көрсететін романтикалық ұлтшылдыққа қарызды болды. 1840 жылдары тоқыма өнеркәсібі дамыды, оған жаңа машиналар құрастыру үшін механикалық шеберханалар қосылды, себебі британдық эмбарго тоқыма машиналарын импорттауға кедергі келтірді. 1848 жылдан бастап елде экономикалық дағдарыс болды, нәтижесінде Маркус Трэн алғашқы кәсіподақтарды құрып, заң алдындағы теңдіктің әлеуметтік жағдайына қарамастан қамтамасыз етуді талап етті. Парламент 1840 және 1850 жылдары экономикалық жеңілдіктерден бас тартып, ішкі сауданы жеңілдеткен бірқатар заңдарды қабылдады. Халық санының өсуі жаңа жерлерді игеруге әкеп соқты, бірақ өсімнің бір бөлігі қалаларда болды. Кристиания халқының саны 1855 жылы 40 000-ға жетті. 1865 жылы халық саны 1,7 миллионға жетті; бұл үлкен өсімге негізінен шаян мен картоптан жақсы тамақтану, нәрестелер өлімінің күрт төмендеуі және гигиена жағдайының жақсаруы ықпал етті. 19 ғасырда жол құрылысы қарқынды дамыды және жағалау бойында пароход қызметі пайда болды. Бірінші темір жол, Кристиания мен Эйдсволль арасындағы магистраль 1854 жылы ашылды, бір жылдан кейін алғашқы телеграф желісі іске қосылды. Экспорттық өнеркәсіп 1860 жылдары бумен жұмыс істейтін пилорамалармен басталды, содан кейін консервіленген шаян, ағаш целлюлозасы және целлюлоза өндірісі дамыды. 1850 жылдан 1880 жылға дейін Норвегияның кеме қатынасы индустриясы британдық Кеме қатынасы заңдарының жойылғанына байланысты үлкен өсімді басынан өтті. 1880 жылы Норвегияда 60 000 теңізші болды және елде әлемдегі үшінші ірі сауда флоты болды. Жағалаудан жағалауға дейінгі алғашқы темір жол ретінде Рёрос желісі 1877 жылы астананы Тронхейммен байланыстырды. Норвегия 1875 жылы Скандинавиялық валюталық одаққа қосылды және метрикалық жүйемен бірге Норвегиялық кронаны алтын стандартымен енгізді.

The Napoleonic Wars sent Norway into an economic crisis, as nearly all the merchants had gone bankrupt during the blockade. Recovery was difficult because of export tariffs and the country experienced high inflation. The Norwegian speciedaler was established as a currency by the Bank of Norway when it was established in 1816, financed through a silver tax which lasted until 1842. Under threat of a coup d'état by Carl Johan, Norway reluctantly paid the debt stated in the Treaty of Kiel, despite never having ratified it. Constitution Day on 17 May became an important political rally every year; in 1829 the Swedish governor general Baltzar von Platen resigned after he used force against demonstrators in the Battle of the Square. The first half of the century was dominated by the ca. 2,000 officials, as there were few bourgeois and no aristocracy following an 1821 decision to abolish nobility. From the 1832 election, farmers became more conscious of electing themselves, resulting in a majority of farmers in Parliament. This resulted in rural tax cuts and higher import tariffs, shifting the tax burden to the cities. They also passed the Local Committees Act, which established elected municipal councils from 1838. Cultural expression from the 1840s to the 1870s was dominated by the romantic nationalism, which emphasized the uniqueness of Norway. The textile industry started in the 1840s, which was followed up with mechanical workshops to build new machinery as the British embargo hindered import of textile machinery. An economic crisis hit the country from 1848, resulting in Marcus Thrane establishing the first trade unions and demanding that equality before the law be independent of social class. Parliament passed a series of laws abandoning economic privileges and easing domestic trade during the 1840s and 1850s. Population increase forced the clearing of new land, although some of the growth came in the cities. The population of Christiania reached 40,000 in 1855. By 1865 the population reached 1.7 million; the large increase was largely caused by better nutrition from herring and potatoes, a sharp decrease of infant mortality and increased hygiene. The 19th century saw a large increase of road construction and steamship services commenced along the coast. The first railway, the Trunk Line between Christiania and Eidsvoll opened in 1854, followed a year later by the first telegraph line. Export industry commenced with steam powered sawmills in the 1860s, followed by canned herring, wood pulp and cellulose. From 1850 to 1880 the Norwegian shipping industry enjoyed a large boom, stimulated by the abolishing of the British Navigation Acts. By 1880 there were 60,000 Norwegian seamen and the country had the world's third largest merchant marine. As the first coast to coast railway, the Røros Line connected the capital to Trondheim in 1877. Norway joined the Scandinavian Monetary Union in 1875 and introduced the Norwegian krone with a gold standard, along with the metric system being introduced.

Союздың соңғы онжылдықтары

Жыл сайынғы парламенттік сессиялар 1869 жылдан бастап енгізілді, ал 1872 жылы министрлер конституциялық түзетулер арқылы өз саясатын қорғау үшін парламентте міндетті түрде қатысуы керек болды. Патша конституциялық құқығы болмаса да, үш рет осы түзетуге вето қойды. 1882 жылғы сайлауда либералдар мен консерваторлар партиялары алғаш рет сайлауға түсті, нәтижесінде көпшілік кабинетті импичментке жіберді. 1884 жылы король Оскар II көпшілік жетекшісі Йохан Свердрупты премьер-министр етіп тағайындады, осылайша Норвегияны еуропалық алғашқы парламенттік мемлекет ретінде орнатты. Либералдық партия бірқатар заңдық реформаларды жүзеге асырды, мысалы, ерлердің дауыс беру құқығын шамамен жартысына дейін кеңейтті, екі ресми жазба стандарты – Риксмål және Ландсмål белгілеп, тілдік дауды шешті, қазылар алқасын енгізді, жеті жылдық міндетті білім беруді орнатты және 1889 жылы еуропалық алғашқы ел ретінде ерлерге жалпы сайлау құқығын берді. 1880- және 1890-жылдары еңбек қозғалысы күшейді және кәсіподақтар кеңінен таралды; 1899 жылы Норвегия кәсіподақтарының конфедерациясы, ал келесі жылы Норвегия жұмыс берушілер конфедерациясы құрылды. 1890-жылдардың соңында Норвегияның одаққа қолдауы төмендеді, әсіресе 1897 жылы Швецияның еркін сауда келісімін жойғаннан кейін және Норвегияның сыртқы істер министрі болмауына байланысты. Тәуелсіздік туралы келіссөздер басталды, бірақ үкіметтердің ауысуы мен Швецияның соғысқа қаупі салдарынан нәтижесіз аяқталды. Келесі он жылда Парламент ауру ақысы, фабрикалық тексеру, он сағаттық жұмыс күні және жұмысшыларды қорғау заңдары сияқты бірқатар әлеуметтік реформаларды қабылдады. Осы кезеңде су электр энергиясын өндіру үшін гидроресурстар маңызды рөл атқарды және үкімет шетелдіктердің су тасқынына, кен орындарына және орманға бақылау орнатуына кедергі келтіретін заңдарды бекітті. Осы жылдары құрылған ірі өнеркәсіптік компаниялар – Elkem, Norsk Hydro және Sydvaranger. Берген темір жолы 1909 жылы аяқталды, ал әйелдерге сайлау құқығы 1913 жылы, әлемдегі екінші ел ретінде берілді. Норвегия 1905 жылдан бастап бейтараптық саясатын ұстанды; Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде норвегиялық сауда флоты көбінесе британдықтарды қолдау үшін пайдаланылды, нәтижесінде Норвегия «Бейтарап одақтас» деп танылды. Норвегия флотының жартысы батып, 2000-ға жуық теңізші неміс суасты қайықтарының Атлант мұхитындағы шабуылынан қаза тапты. Кейбір саудагерлер соғыс кезінде сауда мен кеме жүргізуден үлкен пайда тапты, нәтижесінде әлеуметтік теңсіздік күшейді. Соғыс аралық кезеңде ереуілдер, жұмыс тоқтатулар және соғыс кезінде шамадан тыс ақша шығарылғаннан кейін дефляцияны өтеу мақсатындағы ақша-кредит саясаты сияқты факторлардың салдарынан экономикалық тұрақсыздық басым болды, бұл инвестицияларды тежеді. Бұл кезеңде балықшылар ерекше қиындықтарға тап болды, ал фермерлер ұйымдастырылған реттеулер арқылы нарықтық бағаны сақтады. 1931-1933 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейі он пайызға жетті. Өнеркәсіп өндірісі 1915 жылдан 1939 жылға дейін сексен пайызға өскенімен, жұмыс орындарының саны өзгеріссіз қалды. Норвегия экономика мектебі 1936 жылы құрылды. Норвегия 1918 мен 1935 жылдар аралығында тоғыз үкіметке ие болды, олардың көпшілігі азшылықты құрады және орташа есеппен он сегіз айдан астам уақытқа созылды. Аграрлық партия 1920 жылы құрылды, бірақ осы кезеңде консерваторларға қолдаудың артуы байқалды. 1921 жылы Еңбек партиясы бөлінді, солшылдар Коммунистік партияны құрды. 1920 жылдары күшті болғанмен, 1930 жылдары олар маргиналданды. 1928 жылы қысқа мерзімге Еңбек үкіметі билікке келді, бірақ 1935 жылғы Нигардсвольд кабинетіне дейін, Аграрлық партиямен одақтасқанға дейін, парламенттік қолдауға ие бола алмады. 1920-1930 жылдары Норвегия үш тәуелді аймақты құрды: Буветоя, Петр I аралы және Королева Мод жері, Ян Майенді аннексиялады және Шпицберген шарты арқылы Шпицбергеннің егемендігін қамтамасыз етті. Норвегияның алғашқы азаматтық әуежайы Ставангер 1937 жылы ашылды.

Annual parliamentary sessions were introduced from 1869 and in 1872 ministers were, though a constitutional amendment, required to meet in Parliament to defend their policies. The king, despite having no constitutional right to do so, vetoed the amendment in three successive parliaments. The 1882 election saw the first two parties, the Liberals and Conservatives, run for election, and subsequently the majority succeeded at impeaching the cabinet. In 1884, King Oscar II appointed majority leader Johan Sverdrup as prime minister, thus establishing parliamentarism as the first European country. The Liberal Party introduced a series of legal reforms, such as increasing the voting rights to about half of all men, settling the language conflict by establishing two official written standards, Riksmål and Landsmål, introduced juries, seven years of compulsory education and, as the first European country, universal suffrage for men in 1889. The 1880s and 1890s saw the rise of the labor movement and trade unions became common; the Norwegian Confederation of Trade Unions was established in 1899 and the Norwegian Employers' Confederation the following year. Norwegian support of the union decreased towards the end of the 1890s, especially following the 1897 Swedish abolition of the free trade agreement and the lack of a Norwegian foreign minister. Negotiations of independence commenced, but were not effective because of shifting governments and the Swedish threat of war. The following ten years, Parliament passed a series of social reforms, such as sick pay, factory inspection, a ten hour working day and worker protection laws. Waterfalls for hydroelectricity became an important resource in this period and the government secured laws to hinder foreigners from controlling waterfalls, mines and forests. Large industrial companies established in these years were Elkem, Norsk Hydro and Sydvaranger. The Bergen Line was completed in 1909, and women's suffrage was introduced in 1913—as the second country in the world. Norway adopted a policy of neutrality from 1905; during World War I the Norwegian merchant marine was largely used in support of the British, resulting in Norway being classified as The Neutral Ally. Half the Norwegian fleet was sunk and 2,000 seamen were killed by the German Atlantic U boat Campaign. Some merchants made huge profits from trade and shipping during the war, resulting in an increased division between the classes. The interwar period was dominated by economic instability caused among other by strikes, lock outs and the monetary policy causing deflation to compensate for too much money having been issued during the war and thus hindering investments. Especially fishermen were hit hard in the period, while farmers retained market prices through organizing regulations. Unemployment peaked at ten percent between 1931 and 1933. Although industrial production increased by eighty percent from 1915 to 1939, the number of jobs remained stable. The Norwegian School of Economics was established in 1936. Norway had nine governments between 1918 and 1935, nearly all minority and lasting an average eighteen months. The Agrarian Party was established in 1920, although this period saw a rise of support for the Conservatives. The Labor Party split in 1921, with the left wing establishing the Communist Party. Although strong during the 1920s, they were marginalized through the 1930s. A short lived Labor Government reigned in 1928, but did not establish a sound parliamentary support until the 1935 Nygaardsvold's Cabinet, based on an alliance with the Agrarian Party. During the 1920s and 1930s, Norway established three dependencies, Bouvetøya, Peter I Island and Queen Maud Land, annexed Jan Mayen and secured sovereignty of Svalbard through the Svalbard Treaty. Norway's first civil airport, Stavanger, opened in 1937.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап Норвегия қатаң бейтараптық саясатын ұстанды. Ұлыбритания мен Германия екі ел де Норвегияның стратегиялық маңызды орналасуын түсінді; екеуі де Норвегияның қарсылығына қарамастан, Норвегияны басып алуды жоспарлады. Немістер бірінші болып шабуыл жасап, 1940 жылғы 9 сәуірде Норвегияға басып кірді. Норвегия және Ұлыбритания күштерімен қызу шайқастардан кейін Германия жеңіске жетіп, соғыс аяқталғанға дейін елді бақылауда ұстады. Германияның мақсаты Норвегияны Солтүстік теңіз бен Атлант мұхитына қол жеткізуді бақылау үшін пайдалану, сондай-ақ Ұлыбританиядан КСРО-ға бағытталған конвойлерді тоқтату үшін әуе және теңіз күштерін орналастыру болды.

Көшіп кеткен үкімет

Патшалық отбасымен бірге эмиграциядағы үкімет Лондонға қашып кетті. Саяси қызмет тоқтатылып, үкімет одақтастармен әрекеттестігін үйлестірді, бүкіл әлемдегі дипломатиялық және консулдық қызметтің бақылауын сақтап, үлкен норвегиялық сауда флотын басқарды. Ол Норвегия ішіндегі қарсылық қозғалысын ұйымдастырып, бақылады. Ұзақ мерзімді салдарының бірі – дәстүрлі скандинавиялық бейтараптық саясатынан бас тарту болды; Норвегия 1949 жылы НАТО-ның негізін қалаушы мүшесі атанды. Соғыс басталған кезде Норвегияда әлемдегі төртінші ірі сауда флоты болды, оның сыйымдылығы 4,8 миллион тоннаға жетеді, оның ішінде әлемдегі мұнай танкерлерінің бес бөлігінен бірі осы елге тиесілі болды. Немістер флоттың 20 пайызын басып алды, ал қалған 1000-ге жуық кемені үкімет өзіне қаратып алды. Кемелердің жартысы батқанымен, түскен табыс үкіметтің шығындарын жабуға жеткілікті болды.

Квислинг режимі

Видкун Квислинг өзін премьер-министр деп жариялап, Ұлттық бірлік партиясының мүшелерінен үкімет құрды. Ол тез арада қызметтен алынып, орнына Йозеф Тербовен тағайындалды, бірақ 1942 жылы қайтадан қызметке орналасты. Норвегия кампаниясы Солтүстік Норвегияда жалғасты, ал үкімет 7 маусымда Лондонға қашып кетті. Неміс оккупациясы қоғамды қатыгездікке ұшыратты және 30 000 адам түрмеге қамалды. 55 000 адам Ұлттық бірлік партиясына қосылды, ол елдегі жалғыз заңды партия атанды. Алайда, Жоғарғы Соттың отставкаға шығуынан және ұйымдасқан спорт пен епископтардың жаңа режимді бойкоттауынан кейін нацизация процесі сәтсіз аяқталды. 1943 жылдан бастап қарсылық қозғалысы құрылып, Лондоннан үйлестірілді. Стоккердің сөзінше, немістерге қарсы болған әжуалық көңіл-күй халықтың рухын көтеріп, ынтымақтастыққа қарсы қорған болды. Олар немістердің қатыгездігін, нацистік идеологияны мазақтап, жаулап алушыларды қорлап, әзіл-қалжыңдар айтысты. Көшеде адамдар: "Нацистер мен тыңайтқыш арасында қандай айырмашылық бар? Тыңайтқыш!" десті. Пошта бөлімінде олар: "Квислингтің суреті салынған жаңа маркалар шығады деген қауесет бар, бірақ тарату кешіктірілді, себебі ешкім қай жағына түкіру керектігін білмейді" деді. Бұл әзілдер норвегиялықтарды оккупация туралы хабардар етуге және бірлік сезімін нығайтуға көмектесті. 1945 жылғы 8 мамырда Германия капитуляциялаған кезде елде 360 000 неміс әскері болды.

1945-1950 жылдар

Норвегияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 53 000 адам мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды, ал 25 адам өлім жазасына кесілді. Сонымен қатар, Скандинавиялық паспорттық одақ құрылды және метрикалық жүйе енгізілді. Берген университеті 1946 жылы құрылды. 1950 жылдары су электр станцияларын салу қарқыны өсті, мемлекет "Норск Йернверк" болат зауытын және екі алюминий зауытын салды. Мемлекеттік Тұрғын үй банкі, Мемлекеттік білім беру несие қоры және Postbanken сияқты мемлекеттік банктер жеке қарыздарды мемлекеттік бақылауда ұстауға мүмкіндік берді. Осло қаласы 1952 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдады. Норвегия 1947 жылға дейін бейтараптық саясатын сақтап, Біріккен Ұлттар Ұйымындағы мүшелігіне басымдық берді, онда Тригве Ли бірінші бас хатшы болып сайланды. Алайда, сол кезде БҰҰ-ға деген ынта болған жоқ. Антикоммунизм кеңестік Шпицбергенді бірлесіп басқару туралы ұсыныспен және әсіресе 1948 жылғы Чехословакия төңкерісінен кейін күшейді, одан кейін Коммунистік партияның барлық ықпалы жойылды. НАТО норвегиялық әскери инвестициялардың үлкен бөлігін қаржылады, нәтижесінде 1950-1960 жылдары көптеген әуежайлар салынды.

Маршалл жоспары

Норвегия 1947 жылы Маршалл жоспарына ("ERP") қосылып, АҚШ-тан 400 миллион доллар көмек алды.

1950 жылдан 1972 жылға дейін

1960 жылы қазанда автомобильдер сатуды реттеу тоқтатылды, сондай-ақ сол жылы Норвегия радио хабар тарату корпорациясы Норвегиядағы алғашқы теледидар хабарларын көрсетті. Норвегия швед өнеркәсібінен және даттық ауыл шаруашылығынан бәсекелестік күтіп, 1960 жылға дейін ешқандай еркін сауда ұйымдарына қосылмады, содан кейін Еуропалық еркін сауда қауымдастығына қосылды. Соғыстан кейінгі кезеңде балық аулау және ауыл шаруашылығы көбірек механикаландырылды, ауыл шаруашылығына берілетін субсидиялар әлемде үшінші орынға ие болды, ал шағын шаруашылықтар мен балықшылардың саны күрт азайды. 1961 жылы бұрынғы Лейборист партиясының саясаткерлері Лейборист партиясының НАТО, ядролық қарулар және Еуропа саясатымен келіспейтін жағдайда Социалистік халық партиясын құрды. Консерваторлық коалиция Бортен кабинеті 1965 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, алты жыл бойы үкімет құрды, соның арқасында Лейборист және Консерватор үкіметтерінің ауысуы үрдісі басталды. Соғыстан кейін саамдарды норвегияландыру тоқтатылды және саамдардың құқықтары маңызды мәселеге айналды, 1964 жылы тиісті кеңес құрылды. 1962 жылы Бодёға дейінгі Нордланд тарамдық жолының құрылысы аяқталып, жаңа теміржол желілерінің құрылысы толыққанды аяқталды. Соғыстан кейін әлеуметтік қамтамасыздандыру жүйесі біртіндеп енгізілді, 1946 жылы балаларға жәрдемақы, ал 1964 жылы әлеуметтік қамқорлық туралы заң қабылданды. 1960-шы жылдар экологиялық мәселелерге, әсіресе белсенділік арқылы көбірек назар аударумен өтті, оның ішінде су көздерін гидроэлектростанцияларға айналдыру, ластану және сельдь қорының азаюы сияқты мәселелер көтерілді. Рондане ұлттық паркі 1962 жылы елдегі алғашқы ұлттық парк ретінде құрылды, ал Қоршаған орта министрлігі 1972 жылы құрылғанда әлемдегі алғашқы министрлік болды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында Батыс және Солтүстік Норвегияда аймақтық әуежайлар желісі салынды. 1972 жылғы референдумда Еуропалық экономикалық қауымдастығына кіруден бас тартылды.

Мұнай дәуірі

Солтүстік теңіздегі іздеу жұмыстары 1966 жылы басталды, ал 1969 жылы Phillips Petroleum Ekofisk кен орнында мұнай тапты, ол әлемдегі он ең ірі кен орнының бірі болып шықты. Кен орындарының басқаруы шетелдік операторлар, мемлекеттік меншіктегі Statoil, жартылай мемлекеттік меншіктегі Norsk Hydro және Saga Petroleum арасында бөлісті. Ekofisk 1977 жылы ірі апатқа ұшырады, ал 1980 жылы Александр Киелланд тұрғын платформасы құлап, 123 адам қаза тапты; осы оқиғалар мұнай қауіпсіздігі ережелерін күшейтуге әкелді. Мұнай өнеркәсібі өндірісте ғана емес, сонымен қатар көптеген жабдықтау және технологиялық компаниялардың құрылуына жұмыс орындарын жасады. Ставангер осы өнеркәсіптің орталығы болды. Мұнайға салынатын жоғары салықтар мен Statoil компаниясының дивидендтері үкіметке мұнай өнеркәсібінен жоғары кіріс әкелді. Норвегия 1970 жылдары өзінің эксклюзивті экономикалық аймағын құрды, бірақ Баренц теңізіндегі шекара 2010 жылға дейін келісілмеді. 1973-1981 жылдар аралығында елді Еңбек партиясы басқарды, ол жаңа мектеп жүйесі сияқты бірқатар реформаларды жүзеге асырды. Фермерлерге субсидиялар арттырылды және 1974 жылдан бастап әйелдерге фермаларды мұрагерлікке алуға рұқсат берілді. Болашақтағы мұнай табысына кепілдік берілген несиелер Норвегияға 1970 жылдардың ортасында экономикалық төмендеуден сақтануға мүмкіндік берді. Бірақ 1977 жылға қарай жоғары жалақылар норвегиялық өнеркәсіпті бәсекеге қабілетсіз етіп, мемлекеттік және жеке шығыстарды қысқартуға мәжбүр етті. Балық шаруашылығы жағалау бойында жаңа, табысты өнеркәсіпке айналды. 1960 жылдардың соңында, негізінен Батыс Еуропа мен АҚШ-тан иммиграцияның оң үлесі қалыптасты, ал 1970 жылдардан бастап мұнай саласындағы білікті мамандардың саны артты. Бұл кезеңде дамыған елдерден, әсіресе Пәкістаннан біліктілігі жоқ жұмыс күшінің иммиграциясы да артты, ал Осло иммиграцияның орталық нүктесіне айналды, бірақ 1975 жылғы ережелер бұл процесті айтарлықтай баяулатты. Консервативтік партия 1981 жылғы сайлауда жеңіске жетіп, кең ауқымды реформа жүргізді: салықтар төмендетілді, жергілікті жеке радиостанцияларға рұқсат берілді, жеке компаниялар кабельдік теледидарды орнатты, несие алу ережелері алынып тасталды және шетелдіктерге бағалы қағаздар сатып алуға рұқсат берілді. 1986 жылы шетелдіктер норвегиялық кронаны сата бастаған кезде экономикалық дағдарыс болды, бұл әкімшілікке салықтарды арттыруға және премьер-министр Каре Виллохтың отставкаға кетуіне әкелді. Консерваторлардың оң жағында орналасқан Прогресс партиясы 1980 жылдардың соңында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Мұнай өнеркәсібіндегі жоғары жалақылар төмен білікті өндіріс салаларын бәсекеге қабілетсіз етіп, Еңбек партиясы үлкен субсидиялар алған бірқатар мемлекеттік өнеркәсіптік компанияларды жапты. 1980 жылдары мүгедектікке байланысты жәрдемақы алатын адамдардың саны үш есеге өсті, көбінесе еңбекке қабілетті ең үлкен жастағы адамдар арасында, сонымен қатар қылмыс деңгейі де артты. 1982 жылы ашылған Вардё теңіз асты туннелінен бастап ел аралдық қауымдастықтарды материкке қосу үшін теңіз асты туннельдерін салуды жалғастырды. 1980 жылдардан бастап ірі қалалар жаңа жобаларды қаржыландыру үшін жол төлемі енгізді. 1980 жылдардың соңында Норвегияда банктік дағдарыс болды, нәтижесінде Den norske Bank, Christiania Bank және Fokus Bank сияқты ірі банктер мемлекеттік меншікке өтті. Norsk Data, шағын компьютерлерді өндіруші, 1985 жылға қарай Норвегияның екінші ірі компаниясына айналды, бірақ 1993 жылы банкротқа ұшырады. Жұмыссыздық 1990 жылдардың басында рекордтық деңгейге жетті. 1990 жылға қарай Норвегия Еуропаның ең ірі мұнай өндірушісі болды, ал 1995 жылға қарай әлемдегі екінші ірі мұнай экспорттаушысы болды, кейіннен ол Шенген аймағына да қосылды. 1990 жылдары ірі мемлекеттік инвестициялардың ішінде жаңа Ұлттық аурухана мен Осло әуежайы, Гардермоен болды, ол Норвегияның бірінші жоғары жылдамдықты темір жолы – Гардермоен желісі арқылы астанамен байланысты. Салқын соғыстың аяқталуы Ресеймен ынтымақтастыққа және әскери белсенділіктің азаюына әкелді.

Prospecting in the North Sea started in 1966 and in 1969 Phillips Petroleum found oil in the Ekofisk field—which proved to be among the ten largest fields in the world. Operations of the fields was split between foreign operators, the state owned Statoil, the partially state owned Norsk Hydro and Saga Petroleum. Ekofisk experienced a major blowout in 1977 and 123 people were killed when the Alexander Kielland accommodation rig capsized in 1980; these incidents led to a strengthening of petroleum safety regulations. The oil industry not only created jobs in production, but a large number of supply and technology companies were established. Stavanger became the center of this industry. High petroleum taxes and dividends from Statoil gave high income from the oil industry to the government. Norway established its exclusive economic zone in the 1970s, receiving an area of but the border in the Barents Sea was not agreed upon until 2010. Between 1973 and 1981 the country was ruled by the Labor Party, who carried out a series of reforms such as new school system. Farmers received increased subsidies and from 1974 women were permitted to inherit farms. Loans guaranteed in future oil income allowed Norway to avoid a recession during the mid 1970s. But by 1977 high wages had made Norwegian industry uncompetitive and a soaring forced cut backs in public and private spending. Fish farming became a new, profitable industry along the coast. An immigration surplus was established in the late 1960s, largely from Western Europe and the United States—from the 1970s increasingly expertise in oil. The period also saw an increased immigration of unskilled labor from developing countries, especially Pakistan, and Oslo became the center point of immigration, although regulations from 1975 slowed this significantly. The Conservative Party won the 1981 elections and carried out a large deregulation reform: taxes were cut, local private radio stations were permitted, cable television was established by private companies, regulations on borrowing money were removed and foreigners were permitted to buy securities. An economic crisis hit in 1986 when foreigners started selling Norwegian krone, which ultimately forced an increase in taxes and Prime Minister Kåre Willoch was forced to resign. The Progress Party, located to the right of the Conservatives, had its break through in the late 1980s. The high wages in the oil industry made low skill manufacturing industries uncompetitive and the Labor Party closed a number of public industrial companies which were receiving large subsidies. The 1980s saw a trebling of people on disability, largely amongst the oldest in the workforce, and the crime rate rose. The subsea Vardø Tunnel opened in 1982 and since the country has built subsea tunnels to connect island communities to the mainland. From the 1980s, the largest cities introduced toll rings to finance new road projects. A banking crisis hit Norway in the late 1980s, causing the largest banks, such as Den norske Bank, Christiania Bank and Fokus Bank, to be nationalized. Norsk Data, a manufacturer of minicomputers, became Norway's second largest company by 1985, just to go bankrupt by 1993. Unemployment reached record high levels in the early 1990s. By 1990, Norway was Europe's largest oil producer and by 1995 it was the world's second largest oil exporter. and later also the Schengen Area. Large public investments in the 1990s were a new National Hospital and Oslo Airport, Gardermoen—connected to the capital with Norway's first high speed railway, the Gardermoen Line. The end of the Cold War resulted in cooperation with Russia and reduced military activity.

21 ғасыр

Норвегия қарулы күштерінің назарын басып алуды қорғаудан НАТО-ның шетелдегі операцияларында қолдану үшін мобильділікке аударды және 2001 жылы Ауғанстандағы соғысқа, 2003 жылы Ирак соғысына және 2011 жылы Ливия азаматтық соғысына қатысты. Олар сондай-ақ 1999 жылы НАТО-ның Югославияны бомбалауына қатысты. 2004 жылғы 26 желтоқсанда Рождество мерекесі мен Boxing Day тойлау кезінде Таиландта және Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа аймақтарында 80-нен астам норвегиялық азамат Суматра аймағында болған 9,0 магнитудалы жер сілкінісі мен цунами салдарынан қаза тапқан мыңдаған адамның ішінде болды. 2011 жылғы шабуылдар Ослодағы Үкімет штаб-пәтеріне және Утойя аралындағы Жас жұмысшылар лигасының лагеріне норвегиялық Андерс Беринг Брейвик жасаған шабуылдарды қамтыды, нәтижесінде 77 адам қаза тапты. Бұл бір адам жасаған ең қорқынышты қарулы шабуыл болды. 2013 жылғы Стортинг сайлауында сайлаушылар премьер-министр Йенс Столтенберг басқарған сегіз жылдық Еңбек партиясының үкіметін ауыстырды. Консервативтік партия мен Прогресс партиясынан құралған коалиция сайланды. Бұл өзгеріс экономиканың жақсы күйде болған және жұмыссыздық деңгейі төмен болған кезде орын алды. 2017 жылғы Норвегия парламент сайлауында премьер-министр Эрна Солбергтің оңшыл үкіметі қайта сайланды. 2018 жылдың қаңтар айында Либералдық партия үкіметке қосылды, ал 2019 жылдың қаңтар айында Христиан-демократтар да қосылды. Прогресс партиясы 2020 жылдың қаңтар айында коалициядан шықты, бірақ үкіметке қолдауын жалғастырды. Норвегияның солшыл орталық жаңа кабинеті, Норвегияның солшыл орталық Еңбек партиясының төрағасы премьер-министр Джонас Гахр Сторе 2021 жылдың 14 қазанында қызметке кірді. Ол Орталық партиясымен коалиция құрды және Социалистік солшыл партияның қолдауын алды. Бұрынғы оңшыл орталық үкімет 13 қыркүйектегі сайлауда екі төрт жылдық мерзімнен кейін құлатылды.