Кіріспе

Рус-норвегиялық (руссенорск, руссено́рск) – бұрын Арктикада қолданылған, орыс және норвегия тілдерінің элементтерін біріктірген, жойылған екі тілдік бастаудан пайда болған "шешілген пиджин" тілі. Руссенорск Тромсё (Солтүстік Норвегия) және Кола (Солтүстік-Батыс Ресей) аймақтарындағы орыс саудагерлері мен норвегиялық балықшылардың қарым-қатынасынан туындаған. Ол Солтүстік Норвегияда шамамен 150 жыл бойы Помор саудасында кеңінен қолданылды. Руссенорск пиджин тілдеріне қатысты теорияларды тексеру үшін маңызды, себебі ол әлемдегі көптеген басқа пиджиндерден қашықта қолданылған. Пиджин және сауда тілдерінің дамуындағыдай, ортақ тілі жоқ балықшылар мен саудагерлердің өзара іс-қимылы ең қарапайым коммуникация құралын қажет етті. Барлық пиджиндер сияқты, руссенорск та қарапайым грамматика мен шектеулі сөздікке ие болды, көбінесе Арктикалық балық аулау және саудаға қажетті сөздерден (балық, ауа райы және т.б.) тұрды. Алайда, руссенорск балық аулау мен саудадан тыс маусымда да қолданылды, себебі орыстардың қыста Норвегияда қалуы дағды болған. Норвегиялықтар балықты орыстардан ұн мен бидайға айырбастады. Сауда жылдың жарық айларында жалғасты және екі тарапқа да пайдалы болды: норвегиялықтар жазда арзан балыққа қол жеткізді, ал орыстарда бидай қоры жеткілікті болды. Саудагерлер Мурманск және Ақ теңіз маңындағы аймақтардан, көбінесе Вардё, Хаммерфест және Тромсёге, кейде Лофотен аралдарына дейін келді. Руссенорск тіліндегі ең алғашқы жазба 1785 жылға жатады. Бұл солтүстік пиджиндерінің бірі және көптеген тіл білімі мамандары, мысалы, Олаф Брох оны зерттеді. Экваторлық пиджиндерден айырмашылығы, руссенорск тек екі тілден – норвегия және орыс тілдерінен құралған. Сонымен қатар, бұл тілдердің екеуі де үнді-еуропа тілдерінің бір тармағына жатпайды. Экваторлық пиджиндерден тағы бір айырмашылығы, руссенорск бір әлеуметтік топтан қалыптасқан. 1850 жылға дейін руссенорск барлық әлеуметтік топтар үшін қалыпты саналды. 1850 жылдан бастап руссенорск көбінесе норвегиялық балықшылардың арасында қолданылды, ал норвегиялық саудагерлер орыс тілін Архангельск және орыс сауда орталықтарында үйренді. Сонымен қатар, Кеңес Одағы халықаралық байланыстарды шектеді, бұл норвегиялықтар мен орыстар арасындағы ортақ тілге деген қажеттілікті азайтты. Норвегия мен Ресей арасындағы соңғы сауда 1923 жылы өтті.

Морфология

Руссонорск тілінде кең морфологиялық жүйе жоқ, бірақ оған тән ерекшеліктері бар. "Ом" жұрнағы орыс тілінен де, норвег тілінен де келмеген, бірақ ол Соломбала ағылшын тілінен пайда болған болуы мүмкін. Норвег тілінен алынған "манн" жұрнағы ұлтты немесе мамандықты білдіру үшін қолданылады, мысалы, "русманн" ("орыс"), "бурманн" ("норвегиялық") немесе "кукманн" ("саудагер"). Басқа морфологиялық ерекшеліктері – қайталау, мысалы, "морра мораддаг" ("ертеңнен кейін") және біріктіру, мысалы, "куа" ("сиыр") және "шорта" ("көйлек") сөздерінен "куашорта" ("сиыр терісі") сөзі жасалады.

Синтаксисі

Руссонорск тілінің бір ерекше синтаксистік қасиеті – сөйлемде үстеулер болғанда етістікті соңғы орынға қоюға бейімділік. Бұл орыс тілінде де, норвег тілінде де кездеспейді. Тағы бір ерекшелік – жоқ етеуші (ikke, njet) етістіктен бұрын келеді, бірақ етістіктен ажыратылуы мүмкін. Бұл орыс немесе норвег тілдеріндегі жоққа шығарудан өзгеше, бірақ мұндай синтаксис фин тілінен келген болуы мүмкін, онда бұл құрылым жиі қолданылған. Сонымен қатар, айырбасқа қатысты тілдің қолданылуы сөйлемдерде сұраулы сөйлеудің жиі пайда болуына әкелді.

Сөйлемдер

Менің шашым. Мен сіздің тіліңізде сөйлеп тұрмын. Қалай сөйлейсіз? Мен түсінбеймін. Не туралы айтып тұрсыз? Мен түсінбеймін. Сіз менің кеңсеме келетініңізді айттыңыз. Сіздің балыққа деген құмарлығыңыз бар ма? Балық сатып аласыз ба? Мен ақ шаян сатып алып, Архангельскіде жүзуге кетеміз. Бағасы қандай? Қанша тұрады? Бұл өте қымбат. Бағасын төмендетіңіз, өтініш!