Кіріспе

Норвегияның ұлттық валютасы – крона (қысқартылған түрі: kr (айырмашылық үшін NKr да қолданылады); коды: NOK), көпше түрі – кронер. Бұл валюта Норвегия Корольдігінің (теңізден тыс аумақтары мен тәуелділіктері де бар) валютасы болып табылады. Бұрын ағылшын тілінде «норвегиялық тәж» деп аталатын, бірақ қазір бұл қолданыстан мүлдем шығып кеткен. Крона номиналды түрде 100 øre-ге бөлінеді, алайда øre номиналындағы соңғы монеталар 2012 жылы айналымнан алынып тасталды. 2010 жылғы сәуір айында крона әлемдегі ең көп саудаланатын валюталардың тізімінде 2007 жылғы көрсеткіштен үш саты төмендеп, он үшінші орынға түсті. Норвегия кронасы Норвегия шекарасына жақын орналасқан Швеция мен Финляндияның көптеген дүкендерінде, сондай-ақ Данияның Хиртсхалс және Фредериксхавен портындағы кейбір дүкендерде ресми түрде қабылданылмайды, бірақ қолданылуға мүмкіндігі бар. Норвегиялықтар 2015 жылы шекаралық саудаға 14,1 миллиард NOK жұмсады, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш 10,5 миллиард NOK болған. Шекаралық сауда норвегиялықтар арасында кең таралған, бірақ көбінесе ойсырап жасалмайды. Ақша көбінесе азық-түлік, алкоголь және темекіге жұмсалады, дәл осы ретпен, көбіне үлкен көлемде немесе көп мөлшерде. Бұл Норвегияда ішкі нарықта сатылатын темекі мен алкогольге салынатын жоғары салықтар мен алымдардың салдарынан туындайды.

Тарих

1875 жылы норвегиялық спесиедалер/спесидалер валютасын алмастырып, 4 крона = 1 спесиедалер бағамымен крон енгізілді. Осылайша Норвегия 1873 жылы құрылған Скандинавия валюталық одағына қосылды. Скандинавия валюталары 1914 жылға дейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде алтын стандарты тоқтатылғанға дейін, тең құндылығымен өзара алмастырылды. Осы күннен бастап Дания, Норвегия және Швеция валюталары бір-біріне шамалас болуын тоқтатты. Скандинавия валюталық одағында крон 2480 крон = 1 килограмм таза алтын (1 крон = 403,226 миллиграмм алтын) алтын стандартында болды. Алтын стандарты 1914 жылдан 1916 жылға дейін және 1920 жылдан 1928 жылға дейін тоқтатылды, ал 1931 жылы ол толығымен жойылды. 1933 жылы крона 1 фунт стерлингке 19,9 крона, ал 1939 жылы 1 АҚШ долларына 4,4 крона бағамымен бекітілді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс оккупациясы кезінде (1940–1945) крона бастапқыда 1 крона = 0,6 рейхсмарка мөлшерлемесімен рейхсмаркаға бекітілді, кейіннен 0,57-ге дейін төмендетілді. Соғыстан кейін 1946 жылы 1 фунт = 20 крона мөлшерлемесі белгіленді, бұл 1 АҚШ доллары = 4,963 кронаға тең болды, ал 1949 жылы фунт стерлингінің девальвациясы оны 1 АҚШ доллары = 7,142 кронаға дейін өзгертті.

Монеталар

1875 жылы монеталар (кейбіреулері 1874 жылы) 10 және 50 øre және 1 және 10 крона номиналында енгізілді. Бұл монеталарда бұрынғы валютаның номиналы да болды: 3, 15 және 30 скиллинг, сондай-ақ 2 1/2 специдалер. 1875 және 1878 жылдар аралығында жаңа монеталар толық көлемде енгізілді, олардың номиналы 1, 2, 5, 10, 25 және 50 øre, сондай-ақ 1, 2 және 10 крона болды. 1, 2 және 5 øre монеталары қоладан, 10, 25, 50 øre және 1 және 2 крона монеталары күмістен, ал 10 және 20 крона монеталары алтыннан соғылды. Соңғы алтын монеталар 1910 жылы шығарылды, күміс 1920 жылы купроникельмен ауыстырылды. 1917-1921 жылдар аралығында темір уақытша түрде қоланың орнын басты. 1917 жылы 2 кроналық монеталар соңғы рет шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Норвегияны неміс әскерлері басып алған кезде 10, 25 және 50 øre монеталарында мырыш купроникельдің орнына қолданылды, ал 1 кроналық монетаның өндірісі тоқтатылды. 1963 жылы 5 кроналық монеталар енгізілді. 1 және 2 øre монеталарын шығару 1972 жылы тоқтатылды. Келесі жылы 5 øre монетасының мөлшері кішірейтілді, ал 1982 жылы оның шығарылуы 25 øre монетасымен бірге тоқтатылды. 1983 жылы 10 кроналық монеталар енгізілді. 1992 жылы соңғы 10 øre монетасы соғылды. 1994-1998 жылдар аралығында 50 øre, 1, 5, 10 және 20 кронадан тұратын жаңа монеталар енгізілді. Бұл монеталар қазіргі таңда заңды төлем құралы болып табылады, бірақ 50 øre монетасы 2012 жылдың 1 мамырында айналымнан алынды. Ол айналымнан алынды, өйткені ол төлем үшін қолданылатын қалыпты монета ретінде қолданылмады. Алайда, Норвегия банктері 2022 жылға дейін 50 øre монеталарын жоғары номиналды монеталарға айырбастады.

Қазіргі айналымдағы монеталар:

Сурет | Құны | Техникалық параметрлер | Сипаттама | Шығарылғаннан бері | Сыртқы беті | Сыртқы беті | Диаметрі | Қалыңдығы | Массасы | Құрамы | Шеті | Сыртқы беті | Сыртқы беті
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---
1 крона | 21 мм | 1.7 мм | 4.35 г | Купроникель 75% Cu, 25% Ni | Тік | Харальд V монархының монограммасы, құс | 1997 |
5 крона | 26 мм | 2 мм | 7.85 г | Ақталған | Сент-Олаф орденінің акант жапырақтары | 1998 |
10 крона | 24 мм | 2 мм | 6.8 г | 81% Cu, 10% Zn, 9% Ni | Ақталған фрезерлеу | Харальд V, діңгей шіркеуінің шатыры | 1995 |
20 крона | 27.5 мм | 2.2 мм | 9.9 г | Тік | Викинг кемесі | 1994 |

10 және 20 крона монеталарында қазіргі монархтың бейнесі бейнеленген. Бұрын 1 және 5 крона монеталарында да патшаның бейнесі болған, бірақ қазір бұл номиналдардағы монеталар тек стильдік патшалық немесе ұлттық рәміздермен безендірілген. Монархтың ұраны (Патша Харальдтың ұраны – «Alt for Norge», яғни «Норвегия үшін бәрі») 10 крона монетасында жазылған. Норвегия кронасының монеталары мен банкноттарын Норвегия Орталық банкі таратады. Норвегия заңына сәйкес, кез келген номиналдан 25 монетаға дейін заңды төлем құралы болып саналады, яғни алушы төлемнен бас тарта алмайды.

Норвегияда 10 сириялық фунт монетасын қолдану

Сириялық фунт (LS 10) монетасының сипаттамалары Норвегияның 20 кронасымен (NKr 20) тым ұқсас екені анықталды, бұл автоматты сауда автоматтары, монетаны қолма-қол ақшаға айналдыру автоматтары, ойын автоматтары және елдегі кез келген монетамен жұмыс істейтін басқа да автоматты қызмет машиналарын жаңылыстыруы мүмкін. Монеталардың салмағы мен мөлшері шамалы ғана ерекшеленетін болғандықтан, автоматтары оларды ажырата алмайды. 2017 жылдың ақпан айының ортасына қарай LS 10, NKr 0.39-қа тең болды, яғни 20 крондық монета 10 фунттық монетадан 51,5 есе құндырақ. Норвегияда сириялық монеталарды табу оңай болмаса да, олар автоматтандырылған машиналарда осы жиілікпен қолданылып келді, сондықтан Норвегия поштасы (Posten) 2006 жылдың 18 ақпанында көптеген монетаны қолма-қол ақшаға айналдыру автоматтарының жұмысын тоқтатты және екі монетаны ажырата алатын жүйе әзірлеуді жоспарлады. 2005 жылдың жазында норвегиялық ер адам Барум муниципалитетіндегі ойын автоматтарында сириялық монеталарды қолданғаны үшін 30 күндік мерзімге сотталды.

Валюталық бағамдар

Норвегиялық кронаның басқа валюталармен салыстырғандағы құны жылдан жылға айтарлықтай өзгереді, негізінен мұнай бағасы мен пайыздық ставкалардың өзгеруіне байланысты. 2002 жылы Норвегия кронасы АҚШ доллары мен евроға қатысты рекордтық деңгейге жетті. 2002 жылдың 2 қаңтарында 100 крон 11,14 АҚШ долларына тең болды (1 доллар = 8,98 крон). 2002 жылдың шілдесінде крона 100 кронға 13,7 АҚШ долларына жетті (1 доллар = 7,36 крон). 2002 жылдың 4 шілдесінде 7 пайызға дейін өскен жоғары пайыздық ставкадан басқа, мұнай бағасы да жоғары болды. Ол кезде Норвегия әлемдегі үшінші ірі мұнай экспорттаушысы еді. 2005 жылы мұнай бағасы барреліне 60 доллардан асып, рекордтық деңгейге жетті. Пайыздық ставка 2 пайызға дейін төмендесе де, Норвегия кронасы одан да нығайды. Дегенмен, 2007 жылдың соңы мен 2008 жылдың басында доллар басқа негізгі валюталарға қатысты тұрақты түрде құнсызданды. Норвегия кронасы да сол кезде құнға өсті; нәтижесінде крона долларға қатысты бұрынғыдан да мықты болды, 2008 жылдың сәуірінде доллар шамамен 5 кронға теңелді. 2008 жылдың қазанында доллар қалпына келіп, шамамен 7 кронға жетті. 2009 жылдан кейін крона қайтадан қарқынды өсімді бастан кешірді, 2010 жылдың басында доллар шамамен 5,8 кронды құрады. Содан бері доллар одан әрі өсіп, 2019 жылдың қазан айында шамамен 9 кронға жетті. COVID-19 пандемиясы кезінде крона күрт құлдырап, 2020 жылдың 19 наурызында бір доллар 12,00 кронға бағаланды.