Васароснаменьский барон Лоранд Этвёш: өмір және ғылыми еңбектері

Кіріспе

Венгр физигі, Барон Лорánd Эöтвöс де Васароснамени (немесе Лорánd Эöтвöс, , vásárosnaményi báró Eötvös Loránd Ágoston; 27 шілде 1848 – 8 сәуір 1919), ағылшын әдебиетінде Барон Роланд фон Эöтвöс деп те аталатын, венгр физигі болған. Ол бүгінде гравитация және беттік кернеу саласындағы еңбектерімен, сондай-ақ бұралу маятнигін ойлап табуымен есімдеріне танымал. Венгриядағы Эöтвöс Лорánd университеті мен Эöтвöс Лорánd геофизика институтынан басқа, Ай бетіндегі Эöтвöс кратері, 12301 Эöтвöс астероиды және лорáндит минералы да оның атын иеленеді, сондай-ақ Доломит тауларында Cima Eotvos шыңы бар.

Өмір

1848 жылы, венгр төңкерісінің жылы туған Еотвес, белгілі ақын, жазушы және либерал саясаткер, сол кездегі министр болған барон Йозеф Еотвес де Васароснаменнің (1813–1871) ұлы болды. Ол 19 ғасырдағы венгр зияткерлік және саяси өмірінде маңызды рөл атқарды. Оның анасы – венгр асыл әйелі Агнес Рости де Баркоч (1825–1913), ол танымал Рости отбасының мүшесі, бұл отбасы бастапқыда Вас округінен шыққан, және осы арқылы ол 18 ғасырда жойылған ежелгі ортағасырлық венгр асыл отбасы – Пернезилерден тараған. Лорандтың інісі Пал Рости де Баркоч (1830–1874) – венгр дворяны, фотограф және саяхатшы, ол 1857 және 1859 жылдар аралығында Техас, Нью-Мексико, Мексика, Куба және Венесуэлаға сапар шекті. Лоранд Эотвос бастапқыда құқық білімін оқыды, бірақ көп ұзамай физикаға ауысып, Хайдельберг және Кенигсберг қалаларында білім алды. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Будапешт университетінде профессор болып жұмыс істеді және жарты ғасырға жуық уақыт бойы венгр ғылымында жетекші рөл атқарды. Ол алдымен капиллярлық күштер туралы жаңаша жұмыстарымен, содан кейін тәжірибелік әдістерін жетілдіруімен және гравитация саласындағы ауқымды зерттеулерімен халықаралық деңгейде танылды. Эотвес бүгінде гравитация бойынша тәжірибелік жұмыстарымен, әсіресе гравитациялық және инерциялық массаның теңдігін зерттеуімен (әлсіз теңдестік принципі деп аталады) және Жер бетіндегі гравитациялық градиентті зерттеуімен еске алынады. Әлсіз теңдестік принципі – салыстырмалылық теориясында маңызды роль атқарады, ал Эотвос эксперименті Альберт Эйнштейннің 1916 жылғы «Жалпы салыстырмалылық теориясының негізі» атты мақаласында сілтеме жасалған. Гравитациялық градиентті өлшеу, мысалы, мұнай кендерін табу сияқты қолданбалы геофизикада маңызды. Гравитациялық градиенттің CGS бірлігі оның құрметіне еотвос деп аталды. 1886 жылдан өмірінің соңына дейін Лоранд Эотвос Будапешт университетінде зерттеулер жүргізіп, сабақ берді. 1950 жылы университет оның есімімен қайта аталды (Эотвос Лоранд университеті). Эотвес Будапешттегі Керепеси зиратында жерленген.

Born in 1848, the year of the Hungarian revolution, Eötvös was the son of the Baron József Eötvös de Vásárosnamény (1813–1871), a well known poet, writer, and liberal politician, who was cabinet minister at the time, and played an important part in 19th century Hungarian intellectual and political life. His mother was the Hungarian noble lady Agnes Rosty de Barkócz (1825–1913), member of the illustrious noble family Rosty család that originally hailed from the Vas county, and through this, he descended from the ancient medieval Hungarian noble Perneszy family, which died out in the 18th century. Loránd's uncle was Pál Rosty de Barkócz (1830–1874) was a Hungarian nobleman, photographer, and explorer, who visited Texas, New Mexico, Mexico, Cuba and Venezuela between 1857 and 1859. Loránd Eötvös first studied law, but soon switched to physics and went abroad to study in Heidelberg and Königsberg. After earning his doctorate, he became a university professor in Budapest and played a leading part in Hungarian science for almost half a century. He gained international recognition first by his innovative work on capillarity, then by his refined experimental methods and extensive field studies in gravity. Eötvös is remembered today for his experimental work on gravity, in particular his study of the equivalence of gravitational and inertial mass (the so called weak equivalence principle) and his study of the gravitational gradient on the Earth's surface. The weak equivalence principle plays a prominent role in relativity theory and the Eötvös experiment was cited by Albert Einstein in his 1916 paper The Foundation of the General Theory of Relativity. Measurements of the gravitational gradient are important in applied geophysics, such as the location of petroleum deposits. The CGS unit for gravitational gradient is named the eotvos in his honor. From 1886 until his death, Loránd Eötvös researched and taught in the University of Budapest, which in 1950 was renamed after him (Eötvös Loránd University). Eötvös is buried in the Kerepesi Cemetery in Budapest, Hungary.

Құрметтер

Еөтвосты құрметтеу үшін Венгрия 1 шілде 1932 жылы пошта маркасын шығарды. Физиктің туғанына 100 жыл толуына арналған тағы бір марка 27 шілде 1948 жылы шығарылды. Венгрия 31 қаңтар 1991 жылы пошта маркасын шығарды.