Кіріспе

Венгрия ақсүйегі және мемлекет қайраткері, граф Истван Сечени де Сарвар Фельшовидек (sárvár felsővidéki gróf Széchenyi István,; көнеше ағылшын тілінде: Stephen Széchenyi; 21 қыркүйек 1791 – 8 сәуір 1860) – венгр саясаткері, саяси теоретик және жазушы. Ол өз елі тарихындағы ең ұлы мемлекет қайраткерлерінің бірі саналады және Венгрияда көптеген адамдар оны "Ең ұлы венгр" деп біледі. Ол саясатқа қызығушылық танытты.

Саяси мансап

1815 жылдың қыркүйегінен 1821 жылға дейін Сечени Еуропа бойынша кеңінен саяхаттап, Франция, Англия, Италия, Грекия және Левант аймақтарын аралап, олардың мемлекеттік құрылымдарын зерттеді. Ол сонымен қатар маңызды жеке байланыстар орнатты. Ұлыбританияның қарқынды жаңаруы оны ең көп қызықтырып, ой-өрісіне зор әсер етті. Франциядағы Миди каналы да оны әсерлі қалдырып, Дунай мен Тисса өзендерінде кеме жүруді жақсарту жолдарын ойлауға жетеледі. Граф дер кезінде қазіргі әлем мен туған Венгрия арасындағы үлкен айырмашылықты сезінді. Өмірінің соңына дейін ол бейілді реформатор болып, дамуды ынталандырды. Сечени бастапқыда өзінің досы, Трансильвания ақсұлуы барон М. Весселеньи Миклош Весселеньиден саяси қолдау алды; алайда, олардың қарым-қатынасы кейін сырғи бастады.

Ұлы реформатор

1825 жылы Сечени Сопрон округінің өкілі Пал Нагидің Венгрия ғылым академиясын құру туралы ұсынысын қолдап, кең танылдыққа ие болды; Сечени сол жылы өзінің иеліктерінен түскен жылдық табыстың барлығын, 60,000 форинтті, академияға сыйлады. Оның мысалы үш басқа бай дворяннан 58,000 форинт көмек әкелді және олар академияға патшалық мақұлдау алды. Ол осы жобада венгр тілінің қолданылуын кеңейтуді мақсат етті. С. Академияның бірінші вице-президенті болды (президент – Паллатин). Венгрияның және оның тілінің дамуы С. үшін басты мәселе болғанымен, ол одан да үлкен мақсаттарға ұмтылды: Академияға бірінші вице-президент ретінде жасаған сөйлесінде ол отандастарына «өз академияларын құрғаннан кейін» «Испан тәжінің» астындағы [хорваттар, чехтар, словактар және т.б.] басқа елдердің «дұрыс ұлтшылдық» ізденісін қолдау міндеттерін еске салды. Бұл оның өміріндегі және реформа қозғалысындағы маңызды кезең болды. 1827 жылы ол патриоттық мажар ақсүйектері үшін форум болған Nemzeti Kaszinó, яки Ұлттық Казиноны ұйымдастырды. Казино саяси диалогтарды жүргізуге арналған институтты ұсынып, реформа қозғалысында маңызды рөл атқарды. Сечени кең жұртшылыққа жетіп, өз идеяларын жариялауды шешті. Оның «Хитель» (Кредит, 1830), «Вилаг» (Жарық, 1831) және «Стадиум» (1833) атты саяси жазбалары венгр дворяндарына арналған еді. Ол олардың консерватизмін сынап, феодалдық жеңілдіктерден (мысалы, салықтан босатылу) бас тартып, жаңғыртудың жетекші күші ретінде әрекет етуге шақырды. Сечени (австриялық Erste Donaudampfschiffahrtsgesellschaft (DDSG) компаниясының көмегімен) 1835 жылы Мажарстанның Хаёгьяри аралында Обуда кеме жасау зауытын құрды, ол Габсбург империясындағы алғашқы ірі бу кемелерін жасау кәсіпорны болды. Сечени Венгрияға арналған бағдарламасын Габсбург монархиясы шеңберінде қарастырды. Ол Венгрияның бастапқыда біртіндеп экономикалық, әлеуметтік және мәдени дамуға мұқтаж екеніне сенді; ол радикализмге де, ұлтшылдыққа да қарсы болды. Соңғысын ол көпұлтты Венгрия Корольдігінде, адамдар этникалық, тілдік және діни факторлар бойынша бөлінген жерде ерекше қауіпті деп санады. Ол жан-жақты саяси идеяларымен қатар, көлік инфрақұрылымын дамытуға ерекше мән берді, өйткені ол оның даму мен байланыс үшін маңызды екенін түсінді. Бұл бағдарламаның бір бөлігі – Будадан Қара теңізге дейінгі сауда және кеме қатынасын жақсарту үшін төменгі Дунай суларының ағысын реттеу болды. 1830-жылдардың басында ол Дунай кеме қатынасы комитетінің жетекші тұлғасы болды, ол өз жұмысын он жыл ішінде аяқтады. Бұрын өзен кемелер үшін қауіпті болған және халықаралық сауда жолы ретінде тиімді болмаған. Сечени Дунайда, Тиссада (Тейсс) және Балатон көлінде бу кемелерін алғаш рет пайдалануды ұсынды, сондай-ақ Венгрияны саудаға және дамуға ашу шараларын қабылдады. Жобаның аймақ үшін әлеуетін мойындаған Сечени Венада Австрияның қаржылық және саяси қолдауын алу үшін сәтті лоббилік жұмыс жүргізді. Ол жоғары комиссар болып тағайындалды және жылдар бойы жұмысты бақылады. Осы кезеңде ол Константинопольге сапар шегіп, Балқан аймағында қарым-қатынас орнатты. Ол Буда мен Песті Венгрияның маңызды саяси, экономикалық және мәдени орталығы ретінде дамытуды қалады. Ол екі қала арасындағы алғашқы тұрақты көпір – Шынжыр көпірін салуға қолдау көрсетті. Көлік байланысын жақсартудан басқа, Шынжыр көпір екі қаланың Будапешт ретінде бірігуінің символы болды, олар өзенмен бөлінген емес, керісінше, байланысты болды.

Коссутпен саяси бәсекелестік

Оның Лайос Коссутпен қарым-қатынасы жақсы болған жоқ: ол Коссутті өзінің танымалдылығын артық пайдаланған саяси қозғаушы деп санады. Сеченьи азшылықта болса да, Diet пен басқа жиналыстарда сақтық танытуға шақырып отырды. 1848 жылғы наурыз айында ол Лайос Баттиани басқаратын "бірінші жауапты венгр үкіметінде" жол және байланыс министрі қызметін қабылдады, бірақ революцияның салдарынан алаңдады.

Реформашылардың баспасөздегі "ұзақ пікірталасы" (1841-1848)

1841 жылы жарық көрген "Шығыс халқы" (Kelet Népe) атты памфлетінде граф Сеченьи Коссуттың реформалық ұсыныстарына жауап берді. Сеченьи экономикалық, саяси және әлеуметтік реформалардың Габсбургтер әулетінің қатысуынан туындауы мүмкін қауіпті салдарын болдырмау үшін ақырындап және сақтандырып жүргізілуі керек деп есептеді. Сеченьи Коссуттың идеяларының венгр қоғамында таралып жатқанын байқады, ол Габсбургтер әулетімен жақсы қарым-қатынас орнату қажеттігін ескермегендігін көрді. Коссут болса, аристократияның рөлін мойындамады және әлеуметтік мәртебенің қалыптасқан нормаларына күмән келтірді. Сеченьиден өзгеше, Коссут әлеуметтік реформа процесінде азаматтық қоғамды бейтарап рөлде ұстау мүмкін емес деп санады. Ол саяси өмірден кең ауқымды әлеуметтік қозғалыстарды шеттетуге тырысудан сақтандырды және элиталар мен үкіметтің үстемдігін қабылдамай, демократияны қолдады. 1885 жылы ол Сеченьиді либералды элиталық аристократ деп атады, ал Сеченьи Коссутты демократ деп есептеді. Сеченьи оқшауланған саясаткер болды, ал Коссут халықаралық либералды және прогрессивті қозғалыстармен тығыз қарым-қатынас пен ынтымақтастықты бостандықтың табысы үшін маңызды деп білді. Сеченьи өзінің экономикалық саясатын британдық империяның қолданған еркін нарық қағидаларына негіздеді, ал Коссут салыстырмалы түрде әлсіз венгр өнеркәсіптік секторына байланысты қорғау тарифін қолдады. Коссут жылдам индустрияланған ел құруды жоспарласа, Сеченьи экономиканың басты ерекшелігі ретінде дәстүрлі түрде дамыған ауыл шаруашылығы секторын сақтап қалуды қалады.

Саясаттанудан бас тарту

1848 жылғы Мажар революциясы Мажарстанның Габсбургтер үстемдігінен шығуға талпынуымен дамыды, бұл әрекет австриялық билік тарапынан қатал жазалаумен аяқталды – екеуі де Сеченьидің ой-өрісіне және Мажарстанның болашағына қатысты оның көзқарастарына түбегейлі қайшы келді. 1848 жылдың қыркүйек айының басында Сеченьидің шаршаған хал жағдайы депрессияға және нервтік күйзеліске әкелді; оның дәрігері оны доктор Густав Гергеннің жеке емханасына жолдады. Әйелінің күтімімен ол жазуды қайта бастауға жеткілікті күш жинады, бірақ саясатқа оралмады. Ол балалар, білім және педагогика туралы «Өзіңді тану» кітабын жазды. Сонымен қатар, ол 1850-ші жылдардың басында Мажарстанның терең саяси мәселелерін зерттейтін «Ein Blick» («Бір көзқарас») атты еңбегін жазды.

Өлім

Депрессиядан әлі де зардап шеккен Сеченьи 1860 жылғы 8 сәуірде 68 жасында басқа оқ атып, өз-өзіне қол жұмсады. (8 сәуір – бір ғасыр бұрынғы Мажарстанның ұлттық батыры Франциск II Ракоци қайтыс болған күннің жылдығы еді). Барлық Венгрия Сеченьидің өліміне күйінді. Академия және саяси және мәдени бірлестіктердің ең көрнекті өкілдері (Юзеф Эотвос, Янош Арани және Кароли Саз сияқты) ресми түрде аза тұтты. Оның қарсыласы Коссут оны "мадьярлардың ең ұлысы" деп айтты.