Кіріспе

Венгр аристократы және авантюрисі (1893–1951)
саясаткер

Ласло Эде Алмаси де Зсаданьи және Тёрексентмиклос (zsadányi és törökszentmiklósi Almásy László Ede; 22 тамыз/3 қараша 1895 – 22 наурыз 1951) – венгр аристократы, автокөлік жүргізушісі, шөл зерттеушісі, ұшқышы, скауттар жетекшісі және спортшы. Ол Майкл Ондаатьедің «Англиялық науқас» романының (1992) және осы аттас фильмнің (1996) басты кейіпкерінің прототипі болды.

Өмірбаян

Алмаси Австрия-Мажарстан империясының Боростянке қаласында (Австрия, Бернштейн-им-Бургенланд) атақты Алмаси әулетінде (оның әкесі зоолог және этнограф Дьердь Алмаси) дүниеге келді. 1911 жылдан 1914 жылға дейін Англияның Истборн қаласындағы жеке үйde орналасқан Берроу мектебінде оқыды, онда оған Дэниел Уилер сабақ берді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алмаси ағасы Яношпен бірге 11-гусарлар полкіне қосылды. Алмаси сербтерге қарсы, содан кейін Шығыс майданында ресейліктермен шайқасты. 1916 жылы ол Австро-Венгрия императорлық және корольдік авиация әскерлеріне ауысты. 1918 жылдың наурыз айында Солтүстік Италияда ұшағы атып түсірілгеннен кейін, Алмаси соғыстың қалған уақытын ұшқыш-нұсқаушы ретінде өткізді.

Соғыс аралық кезең

Соғыстан кейін Олмаси Англияның Истборн техникалық институтына оқуға оралды. 1921 жылдың қарашасынан 1922 жылдың маусымына дейін ол Истборн қаласындағы сол мекенжайда тұрды. Ол "Истборн" ұшақ клубының мүшесі болды. 1921 жылдан кейін Алмаси Австрияның Штейр автомобиль фирмасының өкілі ретінде Венгрияның Сомбатхей қаласында жұмыс істеді және Steyr түстерінде көптеген автокөлік жарыстарында жеңіске жетті. Ол бай досы, ханзада Антал Эстерхазиді Александриядан Хартумға дейін Steyr көлігімен бірге сапарға көндірді, содан кейін Диндер өзеніне аң аулау экспедициясына аттанды, мұндай ерлік бұрын ешқандай қарапайым автомобильмен орындалмаған еді. 1926 жылы Мысырдан Суданға, Ніл бойымен жасаған сапар оның өміріндегі шешуші кезең болды. Алмаси бұл аймаққа қызығушылық танытып, кейіннен көлік жүргізу және аң аулау үшін оралды. 1929 жылы ол екі Steyr жүк көлігімен шөл жағдайында Steyr көліктерін сынап көрсетті және алғашқы шөл экспедициясын басқарды. 1931 жылы Алмаси Каир–Кейптаун экспедициясының жетекшісі капитан Г. Малинспен келісім жасасты, олар Увейнат пен Солтүстік Суданға баратын жолдан бұрылып өтіп, Ливия шөлін әуеден зерттеуді жоспарлады. Оған граф Нандор Зичи де ілесіп келді. Олар 21 тамызда Будапешттегі Mátyásföldi әуежайынан Zichy бірнеше апта бұрын Англияда сатып алған De Havilland Gipsy Moth ұшағымен ұшып кетті. Төрт күннен кейін олар Алеппоның жанындағы дауылда апатқа ұшырады. Екеуі де тек сызаттармен аман қалды, бірақ ұшақ толығымен қирады. Сирия газеттері олардың қаза болғанын хабарлады, ал Малинс экспедициясы Каирден оларсыз кетіп қалды.

Ливия шөлін зерттеу

1932 жылы Алмаси Сер Роберт Клейтон, эскадрон басшысы Х. В. Г. Ж. Пендерел және Патрик Клейтонмен бірге «Құстар оазисі» деп аталатын аңызға толы Жерсураны табуға экспедиция ұйымдастырды. Экспедицияда екі автомобиль және Сер Роберт Клейтонға тиесілі De Havilland Gipsy Moth ұшағы пайдаланылды. Алмаси екі автомобильмен Куфра оазисіне барса, Сер Роберт пен Пендерел Гилф Кебир үстіртіндегі жасыл өсімдіктерге толы аңғарды тапты. Олар бұл аңғардың Жерсураның үш жасырын аңғарының бірі болуы мүмкін деп болжады. Алайда, автомобильмен аңғарға жету әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1932 жылы Алмасидің демеушісі және саяхаттасы Сер Роберт Клейтон Гилф Кебирге 1932 жылғы көктемде жасаған экспедициядан кейін екі ай ішінде жұққан омыртқа полиомиелитінен қайтыс болды. («Ағылшын науқасы» фильмінде айтылғандай, ұшақ апатынан емес, шөлде жұққан инфекциядан. Бірақ Ист Клейтонның әйелі Дороти, сонымен қатар ұшқыш, 15 қыркүйекте Бруклендсте болған ерекше ұшақ апатынан қаза тапты.) Қиындықтарға қарамастан, Алмаси 1933 жылғы көктемге арналған тағы бір Жерсура экспедициясын ұйымдастырды, оның демеушісі шөл зерттеушісі, принц Камал әл-Дин Хусейн болды. Оған эскадрон басшысы Г. В. Г. Ж. Пендерел, австриялық жазушы Ричард Берман (псевдониммен Арнольд Холригель) және неміс операторы және фотографы қатысты. Бұл экспедиция өткен жылы ашылған аңғарға кіруге мүмкіндік берді, ал Куфра оазисіндегі Тибу тайпасының ақсақалдарынан алынған мәліметтер аңғарлардың Жерсура екенін растады. Кейіннен бұл экспедицияда Алмаси Вәди Талхқа (Жерсураның үшінші аңғарына) кірді, ал экспедицияның соңында Алмаси Лодовико ди Капориаккомен бірге Джебель Увеинаттағы Айн Дуаның тасқа салынған ежелгі суреттерін тапты. 1933 жылдың күзінде Алмаси тағы бір экспедицияға аттанды, оған белгілі неміс этнографы Лео Фробениус, оның көмекшісі және суретші Элизабет Паули (кейін Элизабет Дженсен) қатысты. Олар белгілі тасқа салынған тарихи алдындағы суреттерді көшіріп, каталогтады және Каркур Талх (Джебель Увеинат) және Гилф Кебирдегі Уди Сорадағы әйгілі Суарушылар үңгірінде көптеген жаңа жаңалықтар тапты. 1934 жылдың көктемінде Алмаси Египет Корольдік Автомобиль клубы ұйымдастырған экспедицияны Гилф Кебир мен Джебель Увеинатқа жетекшілік етті. Экспедиция Гилф Кебир үстіртіндегі оңтүстік ұшында принц Келам әл-Динге (бұрынғы жылы қайтыс болған, Алмасидің амбицияларына соққы берген) арналған ескерткіш тақта орнатты. Экспедиция қалдырған жазба қазір Кёльндегі Генрих Барт институтында сақтаулы. Джебель Увеинатта Алмаси капитан Фрэнсис Годфри Бертрам Аркрайт басқаратын Судан қорғаныс күштерінің лагеріне барды, олар бірге Джебель Увеинаттың оңтүстігінде жаңа тас суреттерін тапты. Алмаси сондай-ақ капитан Аркрайт тапқан Джебель-Киссудан суреттер панелін көшіріп алды. 1935 жылдың ақпанында Алмаси мен оның әріптесі Ханс Йоахим фон дер Эш араб тілінде сөйлейтін, бірақ 16 ғасырда Осман әскерінде қызмет еткен нубиялық әйелдер мен венгр солдаттарының ұрпақтары деп саналатын Нубиядағы Вади Халфаға қарсы Нил аралында тұратын Магьяраб тайпасымен байланысқа шыққан алғашқы еуропалықтар болды. Алмаси мен фон дер Эштің есептері айтарлықтай өзгеше. Алмаси бұл жаңалықты өзінің жеке табысы деп мәлімдейді, ол Уди-Халфадан граф Зигмонд Сеченьи мен Женё Хортимен (Миклош Хортидің туысы) Уди-Ховарға аң ауына барғаннан кейін жасалғанын айтады. Алмасидің жалғыз суретінде аралға бір автомобильді қоршап тұрған мысырлық шаруалар бейнеленген (бірде-бір автомобиль аралға жете алмайды), ал фон дер Эш аралда түсірілген бірнеше фотосуреттерді көрсеткендіктен, соңғысының оқиғасы шындыққа жақын. 1935 жылдың сәуір айында Ханс Йоахим фон дер Эшпен бірге Алмаси Айн-Далладан Сива оазисіне дейінгі Ұлы құм теңізін зерттеді, бұл бұрынғы зерттеушілер немесе Патрик Клейтонның зерттеулеріне дейін тиіспеген соңғы «бос кеңістік» болды. Алмаси өзінің кітабында Мысыр үкіметінің қызметінде болғанын айтады. Алайда, сол кезде Патрик Клейтон әлі де Египет зерттеуінің Шөлдік зерттеу бөлімінің «ресми» Ливия шөлдік геодезисі болғандықтан және екеуі жақсы қарым-қатынаста болмағандықтан, бұл мәлімдеме күмәнді, себебі ешқандай құжатты дәлел жоқ. 1939 жылы Ханс Йоахим фон дер Эштің көмегімен Алмаси өзінің алғашқы мажар тілінде жарық көрген кітаптарының таңдамалы тарауларының жинағын (толық мәтінін емес) неміс тілінде басып шығарды.

Мысырдағы өмірінің соңы

Алмасидің өз экспедицияларын қаржыландыруға мүмкіндігі болмады; ол әрқашан қаржылық демеушілерге тәуелді болды, олардың кейбіреулері Мысырдағы британдық биліктің күдігін тудырды. 1934 жылға қарай итальяндықтар да, британдықтар да оны қарсы тарапқа тыңшылық жасады деп күдіктенді (бірақ оның осыны жасағанына нақты дәлел жоқ), ал 1935 жылы британдық әскери билік оған Увейнатқа тағы бір экспедиция жасауға рұқсат бермеді. Оның назары авиацияға, тағы бір құмарлығына ауды, және ол Мысырдағы Корольдік Египет авиация клубының қолдауымен (оның президенті Тахер Паша да Алмасиге тұруға орын берді) жолсеру ісін ұйымдастыруға белсенді қатысты. Көптеген адамдар (әсіресе Венгрияда) Алмаза әуе базасы оның құрметіне аталғанын айтады, бірақ бұл мүлдем негізсіз; Каирдің алғашқы әуежайы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылғаннан бері осы атпен белгілі болды, Алмаси Мысырға келмес бұрын.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Алмасиге Венгрияға оралуға тура келді. Британдықтар оның итальяндықтардың тыңшысы екенін, ал итальяндықтар оның британдықтардың тыңшысы екенін күдіктенді. Соғысқа дейін құпия мәліметтерді жинауға қатысқандығына дәлел жоқ, бірақ ол Ливия мен Мысыр шекарасының екі жағында да қабылданбады. 1940 жылдың 20 қарашасында Венгрия Үшжақты келісімге қол қою арқылы Осі державаларына қосылды. Неміс әскери барлау қызметінің қызметкері Николаус Риттер Альмасиді Будапештте жұмысқа алды. Венгрияның резервтегі офицері ретінде, оған Германия әуе күштері Люфтваффеде гауптман (капитан/ұшқыш лейтенант) шынжыр тағуға рұқсат берілді. Бастапқыда ол IV бөлім дайындаған карталар мен елдердің сипаттамаларымен жұмыс істеді. Миль. Гео. Кейін ол майор Николаус Риттердің басшылығымен Ливиядағы Абвер командасына тағайындалды, түрлі тапсырмаларда авиация және шөлдегі тәжірибесін пайдаланды. Plan el Masri және алғашқы Condor операциясының екі неміс тыңшысын Мысырға апару сәтсіз аяқталғаннан кейін (біреуінің ұшағы құлап, Риттер жарақаттанғаннан кейін), Альмаси бөлімге басшылық етті. Солтүстік Африкадағы соғыс кезінде Альмасидің ең үлкен жетістігі – "Салам" операциясын сәтті аяқтау болды. Ол екі неміс тыңшысын Ливия шөлі арқылы жау тылына, Достасқандардың алыс қашықтықтағы шөл тобына ұқсас тәсілмен енгізді. "Салам" операциясы жасырын болған жоқ; Альмаси мен оның командасы неміс формасын киген. Олар тұтқынға алынған британдық (Канадада жасалған) Ford машиналары мен жүк көліктерін пайдаланды, көліктердің маскировка үлгісіне жасырын түрде неміс айқыштары қойылған. Альмаси екі Абвер агенті – Йоханнес Эпплер және оның радиооператорын Гилф Кебир мен Харга оазисін кесіп өткеннен кейін Мысырдағы Ассиутқа жеткізді. Альмаси мен неміс басшылығы білмейтін, Блетчли Парктегі британдық шифрлаушылар Альмаси мен тыңшылардың сымсыз хабарларын жіберу үшін қолданған Абвердің қол шифрын бұзған. Блетчли Парктегі жас барлаушы Жан Эллингтон (кейіннен Жан Говард) сигналдың ізін байқады. Алайда, Каирдегі британдық штабқа (HQ ME) ескерту кешікті (Роммельдің шабуылына байланысты), Африка корпусының хабарламаларын шифрлау және талдауға басымдық берілді, және Альмаси Gialo-дағы бастапқы орнына кедергісіз оралды. Эпплер және келесі Condor операциясы толық сәтсіздікке ұшырады; олар Каирге жеткеннен кейін алты апта ішінде тұтқындалды. Альмаси 1943 жылдың соңына дейін Абвермен байланыста болды, бірақ 1944 жылы нацистік лагерьлерге жаппай депортациядан құтқарылған бірнеше венгр еврейлерін, оның ішінде фехтовальщик Женё Фукс пен оның отбасын құтқаруға қатысты. Альмасиды Кеңес Одағының "Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті" (КГБ) "атқыштар тобы" қуып жүрген кезде, Вальдерано оны Каирге ұшақпен жіберді.

Өлім

1951 жылы Аустрияға сапары барысында Алмасы ауырып, өткен жылы Мозамбикке жасаған саяхатында жұқтырған амебалық дизентерияның салдарынан 22 наурызда Зальцбургтегі ауруханада қайтыс болды, сонда жерленді. 1995 жылы венгр авиациясы және шөлге құмарлар орнатқан оның қабіріндегі эпитафияда ол «Пилот, Сахараны зерттеуші және Зерзура оазисін ашқан» деп көрсетілген.

Ағылшын науқасы

Алмаси 1996 жылға дейін көпке танылмаған шөл зерттеушісі болып қалып келді, ол (немесе оның ойдан шығарылған кейіпкері) «Англиялық науқас» фильмі арқылы «Оскар» сыйлығын жеңіп алып, танымал болды. Сценарий 1992 жылы Майкл Ондаатьедің романы негізінде жазылған. Оқиға толығымен ойдан шығарылған болғанымен, кейбір кейіпкерлер мен Зерзура және Жүзушілер үңгірін іздеуге қатысты оқиғалар Ливия шөліне жасаған нақты Альмаси экспедицияларын сипаттаған «Географиялық журнал» мақалаларынан алынған. Фильмнің танымал болуы Альмасидің өмірі туралы бұрын белгісіз көптеген мәліметтерді ашуға көмектесті, бірақ сонымен қатар оның Екінші дүниежүзілік соғысына қатысты, баспа түрінде және интернетте тараған көптеген дәл емес немесе тікелей жалған мәлімдемелерге де әкелді. Осы қателіктер мен жалған әңгімелердің көп бөлігі 2013 жылы Куно Гросс, Майкл Рольке және Андрас Зборайдың «Салам» операциясы туралы кітабында қарастырылып, жоққа шығарылды. Онда, ойдан шығарылған Альмаси сурет және мәтін жазып, оларды өзімен бірге сақтайтын кітабына қосады.