Кіріспе
Фангатауфа (немесе Фангатафоа) – Француз Полинезиясындағы Туамото архипелагінің шығыс бөлігінде орналасқан, адам тұрмайтын коралл атолы. Атолл 1964 жылдан бері Франция мемлекетіне толыққанды тиесілі. 1966 жылдан 1996 жылға дейін француз үкіметі оны ядролық сынақтар алаңы ретінде пайдаланды. Барлығы атолда 4 атмосфералық және 10 жер асты ядролық жарылыс жасалды.
Fangataufa (or Fangatafoa) is an uninhabited coral atoll in the eastern part of the Tuamotu Archipelago in French Polynesia. The atoll has been fully owned by the French state since 1964. From 1966 to 1996 it was used as a nuclear test site by the French government. In total, 4 atmospheric and 10 underground nuclear explosions were carried out on the atoll.
География
Атолл – теңіз түбінен көтерілген теңіз асты тауының коралл өскіні, теңіз асты тауы 33,4–34,7 миллион жыл бұрын Питкэрн ыстық нүктесінің әсерінен пайда болған. Аралдың ұзындығы шамамен, ал ені шамамен. Ол Моруроа атолынан оңтүстікке қарай, Тематангиден шығысқа қарай, Гамбиер аралдарынан оңтүстік-батысқа қарай және Таитиден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Лагунаға кіру атолдың ең солтүстік нүктесінен 1 км оңтүстік-батысқа қарай жатқан асу арқылы мүмкін; каналдың ені шамамен, ал қазылған тереңдігі шамамен. Лагунаның солтүстік-шығыс бөлігінде судың тереңдігі А болатын кемелдік орналасқан; ал оның шығыс бөлігінде судың тереңдігі ұзындығы және қону пандустары бар тағы бір кемелдік салынған. Кіру арнасы екі жағынан екі маякпен белгіленген. Атолдың солтүстік-шығыс жағалауында орташа көлемді көлік ұшақтарын қабылдауға арналған тасталған әуежай бар.
Тарих
Фангатауфа атолына алғашқы болып келген еуропалық 1826 жылы Фредерик Уильям Бичи болды, ол оны Джордж Кокберннің құрметіне "Кокберн аралы" деп атады.
Ядролық сынақ полигоны
20-шы ғасырда ара-тұра пайдаланылған бұл атол Франция тарапынан 1963 жылы Регань мен Ин-Экердің орнына ядролық сынақ алаңы ретінде таңдалды. 1964 жылы Аумақтық Ассамблея Мурруамен бірге оны Францияға ресми түрде берді. Фангатауфадағы алғашқы ядролық сынақ – 1966 жылдың 24 қыркүйегінде өткізілген атмосфералық сынақ, «Ригель» болды. Атмосферадағы соңғы сынақ 1970 жылдың 2 тамызында «Орион» болды, ал 1975 жылдың 5 маусымында «Ахилл» атты алғашқы сынақ жүргізілді. Одан кейін 1975 жылдың 30 қарашасында «Гектор» есімді екінші сынақ өтті. Сынақтар 1988 жылға дейін тек Муруроада ғана жүргізілді, содан кейін Муруроа атолының тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықтардың артуына байланысты, кейбір сынақтар Фангатауфаға көшірілді. Атолда тағы сегіз жер асты сынағы жасалды, соңғысы – 1996 жылдың 27 қаңтарында өткен «Xouthos» сынағы. 2006 жылдың ақпан айында Француз Полинезиясы үкіметі жүргізген тергеу француз үкіметінің жергілікті халыққа атмосфералық сынақтардың салдары туралы жалған ақпарат бергенін анықтады. 2006 жылдың 15 қазанында Француз Полинезиясы Ассамблеясы ядролық сынақтардың салдарына арналған баяндаманы қабылдады, онда «ядролық сынақтар денсаулыққа, қоршаған ортаға, қоғамға және Полинезия экономикасына елеулі әсер етті» деген қорытынды жасалды. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени кеңес осы баяндаманың кіріспе бөлімінде «мемлекет ядролық фактіні мойындап, оған сәйкес толық жауапкершілікті қабылдауы тиіс» деп ұсынды. 2008 жылдың қараша айында Франция үкіметі сынақтарға қатысқан әскери қызметкерлерге өтемақы төлеуге келісім берді. 2021 жылдың ақпан айында Францияның Ұлттық денсаулық және медициналық зерттеу институты INSERM «Француз Полинезиясындағы ядролық сынақтар және денсаулық: салдарлары» атты баяндама жариялады. Осы зерттеудің мақсаты – Францияның Француз Полинезиясында жүргізген атмосфералық ядролық сынақтарының денсаулыққа, жалпы халыққа және бұрынғы азаматтық және әскери қызметкерлерге тигізген әсері туралы қолда бар халықаралық ғылыми білімді бағалау болып табылды.
Әкімшілік
Әкімшілік тұрғысынан Фангатауфа атолы Түрэя коммунасының құрамына кіреді, оған Түрэя, Моруроа, Тематанги және Ванавана атолдары кіреді. 2012 жылдың қаңтар айында Француз Полинезиясының президенті Оскар Темару Фангатауфа мен Муруроаның қайтарылуын талап етті. Сенатор Ричард Тухеиава ұсынған атолдарды қайтару туралы заң жобасы 2012 жылы Франция Сенатында қабылданды, бірақ 2014 жылы күшіне енуге тиіс болған кезде Франция Ұлттық Ассамблеясы оны талқыламаған еді.