Кіріспе
Импровизацияланған жауынгерлік көлік
Әдетте, ашық артқы бөлігі бар азаматтық пикап немесе төрт дөңгелекті көлік, АҚШ әскери терминологиясында стандартты емес тактикалық көлік (NSTV) деп аталатын, қарулы күштерде қолданылатын жеңіл жауынгерлік көлік. Олар әдетте, автоматты қарулар мен ауыр қару-жарақтарды орнату үшін өзгертіледі, мысалы, пулемет, автоматты гранатомет, әуе шабуылына қарсы зениттік қару, роторлық пулемет, танкке қарсы қару, танкке қарсы топырақ, ЖҚК, миномет, көптүрлі ракеталық қондырғы, зеңбірексіз мылтық немесе басқа да қолдау қаруы (жеңіл әскери қару жүк көлігі немесе тіпті өздігінен жүретін артиллерия сияқты). Мұндай көліктерді сипаттау үшін қолданылатын "техникалық" деген жаңа сөз 1990 жылдардың басында Сомалидегі азаматтық соғыс кезінде пайда болды деп есептеледі. Үкіметтік емес ұйымдар жеке күзетшілерді жалдауға тыйым салынғандықтан, өз қызметкерлерін қорғау үшін жергілікті қарулы адамдарды жалдады, оларға "техникалық көмек гранттары" деп аталатын қаржы жұмсалды. Кейіннен бұл термин кез келген қарулы адамдарды тасымалдайтын көлікке қатысты қолданыла бастады. Алайда, Майкл Мареннің айтуынша, бұл термин алғаш рет 1980 жылдары Сомалиде қолданылған, Сомалидің тәуелсіздік соғысы кезінде советтік қару-жарақ өндіруші "Tekniko" компаниясының инженерлері Сомалидің Ұлттық қозғалысы үшін көліктерге қару орнатқаннан кейін пайда болған. Көбінесе ер адамдардың күш-қуаты мен беделіне негізделген жалдамалы әскерлер арасында техникалық көліктердің мәртебесі жоғары. Бір мақалада айтылғандай: "Техникалық көлік – Оңтүстік Сомалидегі биліктің ең маңызды символы. Бұл артқы жағында үлкен үш аяқты пулемет орнатылған шағын жүк көлігі. Әскербасының күші оның осындай көліктерінің санымен өлшенеді". Жақсы қаржыландырылған әскерилер, арнайы жауынгерлік көліктерді сатып алуға қабілетті болғандықтан, техникалық көліктерді жиі қолданбайды, себебі техникалық көліктердің негізіндегі жұмсақ корпусты азаматтық көліктер экипаж мен жолаушыларға жеткілікті бронялық қорғаныс ұсынбайды. Техникалық көліктер дәстүрлі жеңіл атты әскердің орнын толтырады. Олардың басты артықшылығы – жылдамдық пен өтімділік, сондай-ақ күтпеген бағыттан автоматты түрде атыс жүргізу және жеңіл әскерді тарату мүмкіндігі. Сонымен қатар, Toyota Hilux сияқты көліктердің сенімділігі, жердегі әскерилердің жөндеу инфрақұрылымы жоқ күштері үшін пайдалы. Алайда, тікелей қақтығыстарда олар танктер немесе басқа да бронетранспорттық құралдар сияқты ауыр техникаға қарсы тұра алмайды және әскердің әуе шабуылына қарсы әлсіз. Ресей мен Украинада техникалық көліктерді көбінесе "тачанка" деп атайды, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс және Ресей азаматтық соғысындағы атпен жетелеуге арналған пулемет платформаларына сілтеме жасайды.
Үлгілер мен алғашқы қолданылу
Жеңіл, қолдан жасалған жауынгерлік көліктердің тарихы автомобильдердің алғашқы пайдалану кезеңіне және Шығыс Еуропа мен Ресейдегі атпен жүретін таханкаларға, оларға автоматтар орнатылғанға дейін барып жетеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Папеете қаласын бомбалау кезінде француз армиясы бірнеше Ford жүк көліктерін 37 мм-лік зеңбіректермен жарақтандырып, қаланың қорғанысын күшейтті. Испания азамат соғысы кезінде далалық зеңбіректер жүк көліктеріне бекітіліп, импровизацияланған өзі жүретін артиллериялық қондырғылар ретінде қолданылды, ал жүк көліктеріне болат плиталар бекітіліп, қолдан жасалған бронеавтомобильдер құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания және Достас елдерінің әртүрлі бөлімшелері, соның ішінде Ұзақ қашықтықтағы шөл тобы (LRDG), №1 жарылыс жасағы немесе «PPA» (Popski’s Private Army) және Арнайы әуе күштері (SAS) Мысыр, Ливия және Чад шөлдерінде қарусыз автокөліктерді, көбінесе пулеметтермен жабдықталғандарын пайдаланғаны үшін танымал болды. LRDG көліктерінің мысалдарына Chevrolet WB 30 cwt Patrol Truck және Willys MB Jeep жатады. SAS-тің ауыр қаруланған Land Rover көліктерін пайдалануы соғыстан кейін де жалғасты, олар 1-ші сериялы Land Rover және кейіннен 1968 жылғы 11-ші сериялы Land Rover көліктерін Дхофар көтерілісінде қолданды. SAS өздерінің Land Rover көліктерін қызғылт түске бояды, себебі бұл түс шөлде өте жақсы жасырынуға көмектесетіні анықталды, содан бері оларды «Қызғылт пантералар» немесе Pinkies деп атады. SAS шығанақ соғысы кезінде заманауи Land Rover Desert Patrol Vehicle (DPV) көлігін де пайдаланды.
Батыс Сахара
Техникалық құралдарды қолдану тактикасын Сахаралық халықтық азаттық армиясы, Полисарио майданының қарулы қанаты, Мавританияға (1975–1979) және Мароккоға (1975–қазіргі күнге дейін) қарсы тәуелсіздік үшін күресіп, Алжирдің Тиндуфтағы штаб-пәтерінен бастады. Алжир сахаралық партизандарға қару-жарақ және Land Rover көліктерін берді, олар оларды қарсыластарының қимылсыз әскерлеріне қарсы ұзақ қашықтықтағы шөл шабуылдарында табысты қолданды, бұл колониялық кезеңдегі сахаралық тайпалық шабуылдарды (ғазилерді) еске түсірді. Кейін Polisario ауыр техникаға қол жеткізді, бірақ төрт дөңгелекті көліктер олардың қару-жарағының маңызды бөлігі болып қала берді. Марокко армиясы стратегиясын жылдам өзгертіп, Polisario-ның жылдамдығы мен шабуылдап-қайтару тактикасына қарсы тұру үшін техникалық құралдарды қолданатын атты бөлімшелер құрды. Үлкен шөлде марокколық бөлімшелер өзінің тиімділігін көрсетті.
Чад пен Ливия арасындағы қақтығыс
1987 жылы техникалық көліктермен жабдықталған Чад әскерлері, ауыр механикаландырылған ливиялық армияны Аозу жолағынан ығыстырды. Көліктер Фада шайқасындағы жеңіске үлкен үлес қосты, содан кейін ливиялық әскери базаларын шабуылдау үшін Ливияға өткізілді. Бұл жеңіл көліктердің 100 км/сағ жылдамдықтан жоғары жылдамдықпен жүргенде, танкіге қарсы мина далаларынан миналарды жарытпай өте алатыны анықталды. Көліктер соншалықты танымал болды, 1984 жылы Time журналы қақтығыстың бастапқы кезеңдерін "Ұлы Тойота соғысы" деп атады. Тойота соғысы ерекше болды, себебі өздігінен жасалған көліктермен жабдықталған күш, мақсатты түрде жасалған жауынгерлік көліктермен жабдықталған күштен басым түсті. Франция тарапынан жеткізілген MILAN танкіге қарсы басқарылатын зымырандары Чадтың табысына кілт болды, ал ливиялық күштер нашар орналастырылып, ұйымдастырылмады.
Солтүстік Ирландиядағы қиындықтар
Солтүстік Ирландиядағы қақтығыс кезінде (1960-1998 жж.) Уақытша ИРА көліктерге, әсіресе фургон мен жүк көліктеріне автоматты қару, ауыр пулеметтер және сонымен қатар қолдан жасалған минометтер орнатты. Кейде көліктер дәнекерленген пластиналармен және құм қаптарымен қоршалды. ИРА тракторлар мен тіркемелерді қолдан жасалған минометтерді тасымалдау және ату үшін, ал қоршауларды, тікенді сымдарды бұзу және нығайтылған қауіпсіздік бекеттеріне ену үшін ауыр техниканы пайдаланды. Колдан жасалған от тастағыштар көбінесе трактормен нысанаға жеткізілетін тыңайтқыш себу машиналарын модификациялау арқылы жасалды.
Сомали азаматтық соғысы
Техникалықтар 1990-шы жылдардағы Сомалидегі азаматтық соғыста және Сомалидегі соғыста (2006–2009 жж.) маңызды рөл атқарды. Сомали Демократиялық Республикасының құлдырауынан бұрын-ақ, 1980-ші жылдары Сомалидің әскери шерулерінде M2 Browning автоматтары орнатылған Toyota пикаптары пайда болды. Сиад Барре режимі құлағаннан кейін және Сомали Ұлттық Армиясының (SNA) құлдырауынан кейін, Сомали күштерінің кез келгені үшін бронетехниканы пайдалану сирек болды. Дегенмен, техникалықтар кеңінен таралған. Сомалилік фракция басшысы Мохамед Фарра Айдид 1995 жылдың қыркүйегінде Байдоаны басып алу үшін 600 жасақпен бірге 30 техниканы қолданды. 1996 жылы оның қайтысынан кейін оның денесі Тойота пикаппен жерлеуге әкелінді. Олардың ауыр қаруларға осалдығын және әскери олжа ретіндегі құндылығын көрсетіп, Ислам соттары одағы (ICU) 2006 жылы Могадишоның екінші шайқасында Әбди Кейбдидтің жасақтарын жеңген кезде 30 "жауынгерлік көлікті" жаулап алды. Сол қыркүйекте Джуба алқабы альянсының күштерінен Кисмайоны алу үшін 130 техникадан тұратын әсерлі колонна қолданылды. 2006 жылдың 13 қарашасында Пунтлендтің президенті, генерал Адде Муса жеке өзі 50 техниканы Галкакиоға исламистермен қақтығысу үшін жетектеп барды. Бір айдан кейін олар Бандирадли шайқасында Абди Кейбдиидтің қайта құрылған жасақтарымен бірге Ислам соттары одағының әскеріне қарсы қолданылды. Алайда, Сомалидегі соғыста (2006–2009 жж.) конвенциялық шайқастарға тартылған ICU-ның бронетсіз техникасы Эфиопияның T 55 танктеріне, Mil Mi 24 тікұшақтарына және соғыс машиналарына қарсы тұра алмады.
Ауғанстандағы соғыс
Ауғанстандағы соғыста АҚШ-тың "Жасыл береттер" сияқты арнайы операциялар күштерінің бөлімдері, қиын-қыстау жер бедері мен тың жағдайлардағы операцияларының сипатынан туындап, патрульдеу үшін техниканы жиі пайдаланған. Талибандар да өздерінің көп бөлігін құрайтын жылдам әскерлерінде техникалық құралдарды қолданады.
Ирак соғысы
Техникалық көліктер 2003 жылы Иракқа жасалған шабуыл кезінде ирактық әскери күштері қолданды. Ирак Республикалық гвардиясы мен Федайиндер сомалилік Ұлттық одақтың тактикасын аз ғана жетістікпен қайталады, бірақ Коалицияның бронетехникасы мен авиациясынан озып кетті. Шабуылдан кейін техникалық көліктер ирактық көтерілісшілердің жеке құрамды тасымалдауына және ирак полициясына қарсы жылдам шабуылдар жасауына пайда болды. 2004 жылғы Ирак көктемгі шайқасынан кейін көтерілісшілердің техникалық көліктерді пайдалануы артты. Көптеген әскери мақсатындағы көліктер Коалиция конвойларын қорғау үшін қару-жарақ тасымалдайтын көліктерге айналдырылды. "Хамви" көлігі конструкциялық түрде қару орнатуға мүмкіндік береді, сондықтан ол техникалық көлік деп есептелмейді. Коалиция сондай-ақ ирак полициясына техникалық көліктерді жеткізді. Жеке әскери компаниялар да техникалық көліктерді пайдаланады, ал АҚШ әскері өзгертілген Toyota Hilux, Land Cruiser және басқа да жүк көліктерін де қолданды.
Дарфурдағы қақтығыс
Джанжауид жасақтары Дарфурдағы (Судан) бейбіт тұрғындарға жасалған шабуылдарында техниканы пайдаланады, сондай-ақ Судан Азат ету Армиясы (SLA) мен Әділет және Теңдік Қозғалысы (JEM) көтерілісшілері өздерінің операциялық аймақтарын қорғау үшін де қолданады. Техникалық көліктер сияқты жеңіл көліктер бронетранспорттық көліктерге қарағанда жылдамдығы жоғары деп есептеледі, бірақ бір жағдайда қаруы істен шыққан Grizzly AVGP машинасын жүргізіп келе жатқан африкалық бейбітшілік сақтаушысы, қашқан судандық техниканы қуып жетіп, соғысып, аударды.
Ливан
Палестинаны азат ету ұйымының (ПҰҰ) партизандық топтары тарапынан енгізілген техникалар 1975 және 1990 жылдар аралығындағы Ливан азамат соғысына қатысқан барлық тараптар тарапынан кеңінен қолданылды, оның ішінде христиандық Ливан майданы, Ливан ұлттық қозғалысы (ЛҰҚ) жартылай әскери жасақтары, Ливан армиясы және Ішкі қауіпсіздік күштері (ІҚК). 2008 жылғы мамырдағы Ливан қақтығысындағы Шоуф ауданы үшін болған шайқаста оппозициялық күштер техникаларды қолданған деген хабар бар.
Ливиядағы азаматтық соғыс
Бірінші Ливия азаматтық соғысында үкіметке адал күштер де, Каддафиге қарсы күштер де техниканы кеңінен пайдаланды. Соғыстағы әскери амалдардың сипаты – жоғары жылдамдықтағы әскерлер мен көтерілісшілердің топтары шөлді жерлерде үздіксіз қозғалып, кейде шегініп, кейде Ливияның шығысындағы шағын қалалар мен ауылдарды бақылауға қайта иелену үшін күрт шабуылдар жасады – екі тарап үшін де техника таңдау құралына айналды. Көтерілісшілер де бақылау-тексеру бекеттерін құру кезінде техниканы жиі қолданды. Бұл көтерілісшілердің азық-жарағының басым бөлігін құрады, ол жеңіл қару-жарақ, жеңіл бронежилеттер және өте аз танктермен шектелген. Кейбір орташа жүк көліктері советтік ZPU және ZU-23-2 сүйретілетін екі немесе төрт түтікшелі зениттік артиллериялық қондырғыларын, сондай-ақ қақпақсыз мылтықтар мен S-5 тікұшақ зымырандарын тасымалдады. Көтерілісшілердің кейбіреулері қолға түскен ауыр қару-жарақпен, мысалы, BMP-1 мұнаралары мен тікұшақ зымырандық қондырғыларымен, сондай-ақ зымырандық оқ-дәріні іске қосу үшін есік қоңырауларын пайдалану сияқты қарапайым тәсілдермен импровизациялады. Көтерілісшілер жиі BM-21 "Град" зымырандарын қолданды. Зымыран түтіктері зақымдалған үкіметтік "Урал-375D" жүк көліктерінен алынып, пикаптардың артқы бөлігіне орнатылды, бұл техникалар бірден алтыға дейін зымыран атуға қабілетті болды.
Сириядағы азаматтық соғыс
Сирия азаматтық соғысында техникалық көліктер, әсіресе Jaysh al Thuwar сияқты оппозициялық күштерде, конвенциялық жауынгерлік көліктердің жетіспеуіне байланысты, импровизацияланған жауынгерлік көліктер ретінде кеңінен қолданылады. Сирия үкіметтік күштері де техникалық көліктерді пайдаланады, бірақ олардың көлемі шағын. Техникалық көліктерге орнатылатын қару-жарақтардың түрлері әртүрлі: пулеметтер, зеңбіректер, әуе шабуылына қарсы автоматты зеңбіректер (көбінесе ZPU және ZU-23-2) және тіпті BMP-1 мұнаралары. ИСИЛ әскері Ирак пен Сирияда техникалық көліктерді кеңінен қолданды. Пешмерга күштері ИСИЛ нысаналарын қоршау және шабуылдау үшін техникалық көліктерді пайдаланды.
Донбасстағы соғыс
2014 жылғы Донбастағы соғыс кезінде екі тарап та қолдан жасаған әскери техниканы пайдаланды. ЕҚЫҰ бақылаушылары 2021 жылдың сәуір айында үкімет бақылауында емес Олександрівськаның жанындағы оқу алаңында 15 ресейлік бронетехникалық көлікті (UAZ 23632 148 Esaul) тіркеді.
Йемендегі азаматтық соғыс
Йемен азаматтық соғысында хусилер мен Хадиге адал милициялар техникалық көліктерді пайдаланады.
Ресей-Украина соғысы
2022 жылдың 24 ақпанында Белорусьтің Гомель қаласында "техникалықтар" (жеңіл брондалған көліктер) Спетцназ қолданып жатқаны байқалды. Украиналық күштер бұрын құлаған тікұшақтардан қалған реактивтік граната ату машиналарын "техникалықтарға" орнатып қолданғандығы хабарланды.
Құрамы
Техникалық құралдар – төрт дөңгелекті пикап сияқты азаматтық көлікке орнатылған қару-жарақтан тұрады. Ford Ranger және Mitsubishi Triton сияқты көптеген пикаптар техникалық құрал ретінде қолданылған, бірақ ең танымалдары Toyota Hilux және Toyota Land Cruiser. Олар көбінесе ауыр пулеметтермен (әсіресе DShK және M2 Browning), әуе шабуылына қарсы артиллериямен (әдетте ZPU немесе ZU-23-2), қайтарымсыз мылтықтармен (әдетте SPG-9 немесе M40 қайтарымсыз мылтықтары), танкке қарсы зымырандармен, көп шоқ зымыранды жүйелермен (мысалы, Type 63 немесе M63 Plamen) және сирек жағдайларда, құлатылған шабуылдық тікұшақтардан құрастырылған реактивтік снарядтармен (мысалы, С-5) жабдықталады. Жұмсақ корпусты көліктер болғандықтан, оларға баллистикалық шыны, мұнаралық қару қалқандары және кішкентай қарудан қорғану үшін дәнекерленген болат плиталардан жасалған импровизациялық броня қосымша орнатылуы мүмкін, бұл олардың тірі қалу мүмкіндіктерін арттырады.