Кіріспе

Үлкен көлемді материалды итеру үшін алдыңғы пышақты пайдаланатын жылжымалы машина. Бульдозер немесе дозер (сонымен қатар, тізбекті машина деп те аталады) – құрылыс жұмыстары кезінде топырақ, құм, қар, қиыршық тас немесе тас сияқты материалды итеру үшін алдыңғы жағына металл пышақ орнатылған үлкен, моторлы машина. Көбінесе үздіксіз тізбектерде қозғалады, бірақ үлкен жолсыз дөңгелектері бар арнайы модельдері де жасалады. Оның ең көп қолданылатын қосымша құралы – тығыз материалдарды босату үшін артқы жағына біреу немесе бірнеше орнатылатын үлкен, ілгек тәрізді құрылғы. Бульдозерлер ірі және шағын құрылыстарда, жол салуда, кен өндіруде және карьерлерде, шаруашылықтарда, ауыр өнеркәсіп зауыттарында, сондай-ақ бейбіт және соғыс уақытында әскери мақсаттарда кеңінен қолданылады. "Бульдозер" сөзі тек итеруге арналған пышақпен жабдықталған моторлы құрылғыны білдіреді. Кейде бұл сөз материалды итерудің орнына тасымалдауға арналған, мысалы, алдыңғы жүк тиегіш сияқты басқа ауыр техникаға қате қолданылады. Бұл термин бастапқыда тек пышаққа қатысты болған, бірақ қазір алдыңғы жағына пышақ орнатылған кез келген тізбекті тракторды білдіреді.

Жарып алушы

Рипер – бұл қатты және біріккен материалдарды босату үшін бульдозердің артқы жағына жеке немесе бірнеше рет орнатылатын, тырнақ тәрізді ұзын тісті сабы. Қатты топырақты жырту үшін әдетте бір тісті сабы қолданылады. Рипер алмастырылатын вольфрам қоспасынан жасалған ұшымен жабдықталған, ол "бут" деп аталады. Жырту, ауыл шаруашылығы және құрылыс салаларында топырақты (мысалы, подзольді қатты топырақты) босату ғана емес, сонымен қатар тақталы тасты немесе асфальтты қолмен оңай тасымалданатын ұсақ сынықтарға бөлуге мүмкіндік береді. Рипердің бір түрі – "ағаш түбір бұзғыш", ол ағаш түбірін екіге бөлу үшін көлденең созылған бір тікенек болып табылады.

Қалқанды бульдозерлер

Жауынгерлік инженерлік мақсаттарда қолданылатын бульдозерлер көбінесе жүргізушіні оқ-дәрілер мен сынықтардан қорғау үшін бронямен жабдықталады, бұл бульдозерлерге жауынгерлік аймақтарда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Ең көп таралған мысал – Израиль әскерінің әскерилендірілген Caterpillar D9 бульдозері, ол жер жұмыстарына, кедергілерді жоюға, жолдар ашуға және жарылғыш заттарды жарқызуға қолданылады. Израиль қорғаныс күштері "Радуга" операциясы кезінде броньды бульдозерлерді кеңінен пайдаланды, олар Газа секторындағы контрабандалық туннельдерді жоюға, тұрғын үйлерді, су құдықтарын, құбырларды және Филадельфия жолы бойындағы әскери буферлік аймақты кеңейту үшін егістік жерлерді қиратуға қолданылды. Соңғылары Caterpillar компаниясын Израиль қорғаныс күштеріне бульдозер сатуын тоқтатуға шақырды. Израиль билігі контрабандалық туннельдерді жою, палестиналық қарулы топтар пайдаланатын үйлерді бұзу және буферлік аймақты кеңейту үшін бульдозерлерді қажет деп санады. Кейбір әскерлердің инженерлік доктриналары төмен жылдамдықты броньды бульдозер (LMAD) және жоғары жылдамдықты броньды бульдозер (HMAD) арасындағы айырманы көрсетеді. LMAD жұмыс орнына жеткізу үшін платформаға (flatbed) жүктеледі, ал HMAD күшті қозғалтқыш пен жүріс механизміне ие, ол орташа қашықтыққа және жылдамдыққа жол қозғалысын қамтамасыз етеді. Дегенмен, HMAD-терде бульдозерлік пышақпен жабдықталған танк немесе бронетранспорттың жолдан тыс қозғалу мүмкіндіктері толыққанды болмайды. Кейбір бульдозерлерге азаматтық операторлар броня орнатқан, бұл жұмыс кезінде жанындағы адамдардың немесе полицияның араласуын болдырмау үшін жасалған, мысалы, ереуілдер кезінде немесе құлатылатын ғимараттарды бұзуда. Мұндай шараны билікпен келіспеушілік тудырған азаматтар да жасады, мысалы, Марвин Химейер өз Komatsu D355A бульдозерін қолдан жасалған композитті бронямен жабдықтады, содан кейін үкіметтік ғимараттарды қиратты.

Қашықтан басқарылатын дозаторлар

Соңғы жылдары құрылыс технологиясындағы жаңалықтар қашықтан басқарылатын бульдозерлерді мүмкін етті. Қазір ауыр техниканы 300 метрге дейін қашықтан басқаруға болады. Бұл құрылыс алаңындағы жұмысшылардың қауіпсіздігіне септігін тигізеді, оларды қауіпті жұмыстардан қауіпсіз қашықтықта ұстайды. Осы жетістік және ауыр техниканы алыстан басқару мүмкіндігі жұмысшыларға дозерлерді жұмысты аяқтау үшін жеткілікті деңгейде басқаруға мүмкіндік береді. Бұл машиналар әлі де бастапқы сатысында болғанымен, көптеген құрылыс компаниялары оларды сәтті пайдаланып жүр.

Тарих

Алғашқы бульдозерлер егіншілікке қолданылатын Holt тракторларынан жасалған. Тракторлардың жұмсақ топырақта, орман шаруашылығында және жол салудағы әмбебаптығы Бірінші дүниежүзілік соғыста бронетранспортты дамытуға септігін тигізді. 1923 жылы фермер Джеймс Каммингс және суретші Дж. Эрл МакЛеод бульдозердің алғашқы эскиздерін жасады. Олар жасаған алғашқы бульдозердің көшірмесі қазір Канзас штатының Морроувилл қалалық саябағында қойылған. 1923 жылдың 18 желтоқсанында Каммингс пен МакЛеод "Тракторларға қосымша" деген патентті (№1,522,378) тіркеді, ол 1925 жылдың 6 қаңтарында ресми түрде берілді. 1920 жылдары ізді машиналар, әсіресе Caterpillar 60 кеңінен таралды. Ал 1940 жылдары резеңке дөңгелекті машиналар пайда болды. Бұл тракторлар каналдарды қазу, топырақ бөгеттерді көтеру және басқа да топырақ жұмыстарын жүргізу үшін алдыңғы жағына үлкен, қалың металл пластина орнатылды. (Жапырақ пішіні кейінірек пайда болды). Кейбір алғашқы үлгілерде жүргізуші кабинасыз, ашық ауада отыратын. Бульдозер жапырақтарының үш негізгі түрі бар: топырақты салыстырмалы түрде ұзақ қашықтыққа итеру және тасымалдау үшін U-түрі, топырақ үйінділерін "жазып" тарату үшін тік жапырақ және бұталар мен тамырларды жою үшін щеткалы жапырақ. Бұл қосымша жабдықтар (үй жасалған немесе дөңгелекті және ізді тракторлар мен жүк көліктеріне арналған қосымша жабдықтарды өндіретін шағын кәсіпорындар жасаған) 1929 жылға қарай пайда болды. Бульдозер-грейдерлердің кеңінен қабылдануы 1930 жылдардың ортасына дейін күткен жоқ. 1940 жылдары гидравликалық цилиндрлермен қамтамасыз етілген төмендету күші, жапырақтың салмағына ғана сүйенудің орнына, оларды барлық деңгейдегі мердігерлер үшін қазба жұмыстарына арналған басты машинаға айналдырды. Осы кезде "бульдозер" термині енді тек қосымша емес, бүкіл машинаны білдірді. Адамзаттың үлкенірек топырақ жұмыстарына деген қажеттілігіне жауап ретінде жылдар өте келе бульдозерлер үлкеніп, қуаттырақ болды. Caterpillar, Komatsu, Clark Equipment Co, Case, Euclid, Allis Chalmers, Liebherr, LiuGong, Terex, Fiat Allis, John Deere, Massey Ferguson, BEML, XGMA және International Harvester сияқты компаниялар ірі, ізді топырақ өңдеу машиналарын өндірді. Р.Г. ЛеТурно және Caterpillar ірі, резеңке дөңгелекті бульдозерлерді жасады. Бульдозерлер уақыт өте келе жетілдірілді. Жақсартуларға қолмен беріліс орнына, автомобильдердегідей автоматты беріліске ұқсас қуат беру жүйесі (мысалы, ертедегі Euclid C 6 және TC 12 немесе C модельді Tournadozer), ерте модельдердегі кабельді жеңілдеткіш/тормоздың орнына гидравликалық цилиндрлер немесе электр моторларымен басқарылатын жапырақ қозғалысы және автоматты деңгейді басқару кірді. Гидравликалық цилиндрлер төмендету күшін қолдануға, жапырақты дәл басқаруға және автоматты басқару жүйесін іске қосуға мүмкіндік берді. 1946-1947 жылдардың қысында Ұлыбританияда қарлы боран болғанда, азық-түліксіз қалған бір ауылға қажетті жабдықтарды тасыған бульдозер үлкен шананы сүйреп әкелді. Соңғы жаңалық – бульдозерлерді Topcon Positioning Systems, Inc., Trimble Inc. немесе Leica Geosystems сияқты компаниялардың GPS технологиясымен жабдықтау, дәл деңгейді басқару және (мүмкін) "белгісіз" құрылыс үшін. Бұл жүйелерге қатысты көптеген және әртүрлі талаптарға жауап ретінде 2010 жылы жарық көрген Келлог баяндамасы барлық өндірушілердің жүйелерін егжей-тегжейлі салыстырып, тек бульдозерлер үшін 200-ден астам мүмкіндіктерді бағалады. Бульдозерлердің ең танымал өндірушісі – Caterpillar. Komatsu, Liebherr, Case, Hitachi, Volvo және John Deere қазіргі кездегі бәсекелестері. Бұл машиналар алғашқыда ауыл шаруашылығы тракторларын өңдеу арқылы жасалғанмен, олар ірі азаматтық құрылыс жобаларында маңызды рөл атқарады және бүкіл әлемдегі әскери құрылыс бөлімшелерінде қолданылады. Ең танымал модель – Caterpillar D9, ол миналарды тазалау және жау құрылыстарын бұзу үшін де қолданылған.

Өндірушілер

Off Highway Research жариялаған 2010 жылғы өндіріске негізделген өнеркәсіптік статистика Шантуйдың бульдозерлердің ең ірі өндірушісі екенін көрсетті, сол жылы 10 000-нан астам бірлік өндіріп, әлемдегі жасалған бес тізбекті типтегі бульдозердің екеуін құрады. Бірлік саны бойынша екінші орында Caterpillar Inc. компаниясы тұр, ол 6400 бірлік өндірді.