Кіріспе

Палеоантропологиялық алдамшылық: "Пилтдаун адамы" музыкалық тобы – палеоантропологиялық алаяқтық, онда сүйек фрагменттері бұрын белгісіз ертедегі адамның қазба қалдықтары ретінде ұсынылды. Оның нақтылығына күмән туындағанмен, 1912 жылы, қалдықтар көп жылдар бойы кеңінен қабылданды, ал алаяқтықтың жалғандығы тек 1953 жылы анықталды. 2016 жылы жүргізілген жан-жақты ғылыми сараптамада, әуесқой археолог Чарльз Доусонның алаяқтық дәлелдерге жауапты екені анықталды. 1912 жылы Чарльз Доусон ертедегі маймылдар мен адам арасындағы "жоғалған буынды" тапқанын мәлімдеді. 1912 жылдың ақпан айында Доусон Табиғат тарихы мұражайының геология бөлімінің меңгерушісі Артур Смит Вудвордқа хабарласып, Шығыс Сассекс қаласының Пилтдаун ауданындағы плейстоцендік құмды-қиыршық тақталарынан адам сияқты бас сүйектің бөлігін тапқанын айтты. Сол жазда Доусон мен Смит Вудворд осы жерде тағы да сүйектер мен артефакттарды тапты, оларды сол адаммен байланыстырды. Бұл табыстарға жақ сүйегі, бас сүйегінің тағы да бірнеше фрагменттері, тістер жинағы және алғашқы құралдар кірді. Смит Вудворд бас сүйегінің фрагменттерін қайта құрастырып, олардың 500 000 жыл бұрын өмір сүрген адамның бабасына тиесілі екенін болжады. Бұл жаңалық Геологиялық қоғамның отырысында жарияланды және оған латынша Eoanthropus dawsoni ("Доусонның таңғы адамы") деген ат берілді. 1953 жылы оның жалған екені нақтыланғанға дейін, жинақтың күмәнді маңыздылығы туралы көптеген пікір таластар болды. Оның өңделген орангутанның жақ сүйегінен және тістерінен, сондай-ақ толық дамыған, бірақ миы кішкентай, қазіргі заманғы адамның бас сүйегінен тұратыны анықталды. Пилтдаун алаяқтығы екі себеппен ерекше: ол адам эволюциясы тақырыбына қызығушылық тудырды және оның күмәнді ашылуынан бастап, алаяқтық ретінде анықталғанға дейін өткен 41 жылдық уақыт.

Іздеу

1912 жылғы 18 желтоқсанда Лондон геологиялық қоғамының мәжілісінде Чарльз Доусон Пилтдаун қиыршық тас карьеріндегі жұмысшының төрт жыл бұрын оған бас сүйегінің фрагментін бергенін мәлімдеді. Доусонның сөзіне қарағанда, жұмысшылар оның келгенінен аз бұрын бас сүйегін тауып, оны кокос қалдығы деп ойлап, бөлшектеген. Бірнеше рет сол жерге қайта барып, Доусон бас сүйегінің тағы да фрагменттерін тауып, оларды Британ мұражайының геологиялық бөлімінің сақтаушысы Артур Смит Вудвордқа әкеп берді. Осы жаңалықтарға қатты қызыққан Вудворд Доусонды сол жерге ертіп барды. 1912 жылдың маусым және қыркүйек айларында екеуі бірге жұмыс істесе де, Доусон ғана бас сүйегінің көптеген фрагменттерін және төменгі жақ сүйегінің жартысын тауып алды. 1908 жылы қазбадан табылған бас сүйегі – басқа фрагменттердің көпшілігі қиыршық тас карьерінің шөбінде табылған жалғыз жайт. Француз иезуит палеонтологы және геологы Пьер Тейяр де Шарден Вудвордпен бірге Пилтдаун бас сүйегін ашуға қатысты. Сол мәжілісте Вудворд фрагменттерді қайта құру нәтижесінде бас сүйегінің қазіргі заманғы адамның бас сүйегіне көп жағынан ұқсас екенін, бірақ омыртқа тірегі (бас сүйегінің омыртқа бағанасына орналасқан бөлігі) және ми көлемі қазіргі заманғы адамның шамамен үштен екі бөлігін құрайтынын мәлімдеді. Ол екі адамға ұқсас тіс тістерінен басқа, жақ сүйегінің қазіргі шимпанзелердің жақ сүйегінен ажыратылмайтынын айтты. Британ мұражайы бас сүйегін қайта құру арқылы Вудворд Пилтдаун адамы маймылдар мен адамдар арасындағы эволюциялық байланысты көрсетеді деп болжады, себебі адам тәрізді бас сүйегі мен маймыл тәрізді жақ сүйегінің үйлесімі Англияда сол кезде басым болған адам эволюциясы мидан басталады деген пікірді қолдайтын еді. Бұл жайтты бірнеше жыл бұрын Гейдельберг қазбасын тапқан Отто Шотенсак заңды деп санады; ол оны қазіргі заманғы адамның маймылға ұқсас ата-тегінің ең жақсы дәлелі деп сипаттады. Алайда Вудвордтың Пилтдаун фрагменттерін қайта құруына кейбір зерттеушілер бастапқыда күмән келтірді. Корольдік хирургтер колледжінде Британ мұражайындағы фрагменттердің көшірмелері мүлдем басқа модельді жасау үшін пайдаланылды. Бұл реконструкцияны профессор (кейіннен сэр) Артур Кит оның адамға ұқсас сыртқы түрін көрсету үшін Homo piltdownensis деп атады. Вудвордтың реконструкциясында маймылға ұқсас тіс тістері болды, бұл да дау тудырды. 1913 жылдың тамызында Вудвард, Доусон және Тейяр де Шарден жоғалған тіс тістерін табу үшін шөп үйінділерін жүйелі түрде іздеуді бастады. Тейяр де Шарден көп ұзамай Вудвордтың сөзіне сәйкес, жаққа өте жақсы сәйкес келетін тіс тісін тапты. Бірнеше күннен кейін Тейяр де Шарден Францияға көшіп, жаңа жайттарды зерттеуге қатыспады. Бұл тіс "қоқыс сиқыршысының тісіне дәл сәйкес келеді" деп атап өткен Вудворд, бұл жайт оның бас сүйегін қайта құруына қатысты кез келген дауды тоқтатады деп үміттенді. Алайда Кит жаңа жайтқа шабуыл жасады. Кит адамның тіс тістерінің шайнағанда бүйірге қарай қозғалудың нәтижесі екенін айтты. Пилтдаун жақ сүйегінің тіс тісі осы қозғалысқа кедергі келтіретіндіктен, оны жасау мүмкін емес еді. Тіс тістерінің тозуын түсіндіру үшін, тіс тістері тіс тістерінен жоғары болмауы керек еді. Грэфтон Эллиот Смит, әріптес антрополог, Вудвордты қолдады және келесі Корольдік қоғамның мәжілісінде Киттің қарсылығы тек амбициямен туындады деп мәлімдеді. Кейін Кит былай деп есіне алды: "Осылай біздің ұзақ жылдық достығымыз аяқталды". 1913 жылы Лондон Корольдік колледжінің профессоры Дэвид Уотерстон Nature журналында бұл үлгі маймылдың жағы мен адамның бас сүйегінен тұратындығы туралы қорытындысын жариялады.

Шеффилд саябағын табу

1915 жылы Доусон бастапқы табылған орындардан шамамен 3 километр қашықтықтағы жаңа жерден екінші бас сүйегінің (Пилтдаун II) үш сынығын тапқанын хабарлады.

Ғылыми зерттеулер

Бастапқыда кейбір ғалымдар Пилтдаун табылғанына күмәнмен қарады (жоғарыда қараңыз). Мысалы, 1915 жылы Геррит Смит Миллер кіші былай деді: "Қасақана жасалған зұлымдық, қазбаларды осылай бұзу арқылы бөліктерді біріктіруде жеке пікірге кең мүмкіндік беруге қарағанда, сәттірек болмас еді". 1953 жылы оның жалған екендігі ашылғанға дейінгі онжылдықтарда ғалымдар Пилтдаунды, басқа жерде табылған қазбалар көрсеткендей, гоминидтер эволюциясының жолына сәйкес келмейтін жұмбақ құбылыс ретінде қарастырды. Ол үш түрдің аралас құрамынан тұрды. Оның құрамына ортағасырлық адамның бас сүйегі, 500 жылдық орангутанның төменгі жақ сүйегі және шимпанзе тістерінің қазбалары кірді. Біреу сүйектерді темір ерітіндісімен және хром қышқылымен бояп, оларды ескіргендей көрсетуге тырысқан. Микроскоппен қарағанда тістерде сызаттар анықталды, содан кейін тістерді адамның диетасына сәйкес келтіру үшін өңдеген деген қорытынды жасалды. Пилтдаун адамы туралы аңыз оның табылу кезінде ғылыми қауымның үлкен мидың бар нәрін жейтін диетадан бұрын пайда болғанына сенегендіктен, өте сәтті болды, ал жалған дәл осы дәлелді ұсынды. Сондай-ақ, кейбір британдық ғалымдардың бұл табылғанның шынайы екеніне күмән келтірмеуіне ұлтшылдық пен мәдени көзқарас әсер еткен деп есептеледі. Бұл еуропалықтардың еуразияда алғашқы адамдар табылатынына үміттенегенін қанағаттандырды, ал британдықтар, делінгендей, Чарльз Доусонды басты жалғаншы ретінде қарастыруды, Пилтдаун табылуынан бір-екі онжылдық бұрын жасаған басқа археологиялық жалғандықтарға қатысты дәлелдердің жинақталуы қолдайды. Борнмут университетінің археологы Майлз Расселл Доусонның антиквариаттық коллекциясын талдап, кем дегенде 38 данасының жалған екенін анықтады. Олардың арасында 1891 жылы "табылған" көп тісті сүтқоректілер, Plagiaulax dawsoni тістері (оның тістері 20 жылдан кейін Пилтдаун адамының тістері сияқты өңделген); Гастингс қамалының қабырғаларындағы "көк суреттер" деп аталатын; бірегей тас балта; Бексхилл қайығы (гибридті теңіз кемесі); Пэвенси кірпіштері (Рим Британиясынан табылған соңғы заттар); Лавант үңгірлерінің мазмұны (жалған "флинт" шахтасы); Боапорт "Римдік" мүсіні (гибридті темір заты); Буливерх Хэмер (Пилтдаун фил сүйегі сияқты темір пышақпен жасалған); жалған "қытай" қола құмырасы; Брайтон "Тоуэдл" (флинт түйірінің ішіндегі бақа); Уэйс Хоуес (тағы бір гибридті темір заты) және Льюс тікенді шпоры. Оның антиквариаттық басылымдарының көпшілігі плагиаттық екенін немесе сілтемелердің нашар жасалғанын көрсетеді. Расселл былай деп жазды: "Пилтдаун - "бір рет" болған емес, өмір бойы атқарған еңбегінің нәтижесі". Сонымен қатар, Доусонның танысы Гарри Моррис Доусонның Пилтдаун шағыл кенішінен алған тас тастардың бірін иеленді. Ол оның жасанды түрде ескіргеніне күдік білдірді - "С. Доусон оны алдау ниетімен бояды". Ол Доусонға көп жылдар бойы күдікпен қарады, бірақ оны жария түрде беделдендіруге тырыспады, мүмкін, өйткені бұл Моррис қатты қолдаған эолит теориясына қарсы дәлел болар еді. Ұлыбританияның Табиғи тарих мұражайының қызметкері Адриан Листер "кейбір адамдар" бастапқы алаяқтықты жасырын түрде әшкерелеу үмітімен, алдамшыларды пайдалануды көздеген екінші "алдамшы" болуы мүмкін деп болжады. Бұл теорияны алғаш Майлз Рассел ұсынған. Ол "крикет таяғы" (қазбаланған пил сүйегі) деген лақап атпен аталған бөлшектің "алғашқы құрал" болып табылатындығын түсіндірді, сондықтан ол басқа табылғандарға күмән келтіруге арналған болуы мүмкін, "Ең ерте ағылшын" шын мәнінде крикет ойынының ең алғашқы дәлелімен қалпына келтірілді. Бұл Сюссекс археологиялық қауымдастығының қанағаттанбаған мүшелерінің Доусонның іс-әрекетін ашуға тырысқан кең ауқымды әрекеті болды, басқа мысалдар - айқын алаяқтық "Мэресфилд картасы", "Ашбурнхам диалы" және "Пилтдаун палеолиті". Дегенмен, "крикет таяғы" сол кезде қабылданған, тіпті ол кейбіреулердің күдімін оятса да, ақыр соңында бірнеше онжылдықтан кейін алаяқтық танылуына себеп болды. 2016 жылы сегіз жылдық шолу нәтижелері бойынша Тейяр де Шарден Африканың аномальды табылған жерлерінің біріне саяхаттап, ең алғашқы табылған күннен бастап Велден аймағында тұрған (басқалар оның "бұл мәселеде еш күмәнсіз кінәсіз" екенін айтады). Хинтон Лондонның Табиғи тарих мұражайында сақталған сандық қалдырды, онда 1970 жылы Пилтдаун табылған мүсіндер мен бояуларға ұқсас етіп оюланған және боялған жануарлардың сүйектері мен тістері табылды. Филипп Тобиас Артур Китті Доусонға көмектесуде, алдамшылықты тергеудің тарихын егжей-тегжейлі баяндап, басқа теорияларды жоққа шығарып, Киттің мәлімдемелері мен әрекеттеріндегі қарама-қайшылықтарды тізімдеді. Басқа тергеулер алаяқтықта жалғыз жалғаншы емес, бірнеше адамның қатысқандығын көрсетеді. Американдық ғылым тарихшысы Ричард Милнер Артур Конан Дойл Пилтдаун адамы туралы алаяқтықтың авторы болуы мүмкін екенін айтты. Милнер Дойлдің себебі болуы мүмкін екенін атап өтті - ғылыми қауым оның сүйікті экстрасенсін жоққа шығарғаны үшін кек алу, және "Жоғалған әлем" оның қатысуына байланысты шифрлы нұсқауларды қамтиғандай болды. Сэмюэл Розенбергтің 1974 жылғы "Жаланаш - ең жақсы маскировка" кітабы Дойл өзінің жазбаларында оның ойлау жолына қатысты жасырын немесе жасырылған аспектілерге тікелей сілтемелер бергенін түсіндіруге тырысады, бұл Дойлдің мұндай алаяқтыққа қатысуына қолдау көрсеткендей көрінеді. Алайда, соңғы зерттеулер Дойлдің қатысы болмағанын көрсетеді. 2016 жылы Табиғи тарих мұражайы мен Ливерпуль Джон Мурс университетінің зерттеушілері ДНК дәлелдерін талдап, алаяқтыққа Доусон кінәлі екенін көрсетті, ол бастапқыда қалдықтарды "табылды". Доусон бастапқыда күдік тудырмаған, өйткені алаяқтық оған жасауға тым күрделі болып көрінген. Алайда, ДНК дәлелдері 1915 жылы Доусон "табып" алған (басқа жерде) ежелгі тіс Пилтдаун адамының тісімен бірдей екенін көрсетті, бұл оның екеуін де жасырғанын көрсетеді. Сол тіс те кейіннен алаяқтықтың бөлігі екені дәлелденді. Табиғи тарих мұражайының антропологы Крис Стрингер былай деді: "Конан Дойл Пилтдаун жерінде гольф ойнаған және тіпті Доусонды сол жерге машинасымен апарып тастаған, бірақ ол көпшілікке танымал және өте әрекетті адам болған, сондықтан ол алаяқтық жасауға уақыты болмаған. Сондықтан кейбір сәйкестіктер бар, бірақ мен оларды жай ғана сәйкестіктер деп санаймын. Қазбалық дәлелдерге қарасаңыз, сіз Доусонды барлық табылғандармен байланыстыра аласыз, ал Доусонның жеке амбициялары болғаны белгілі. Ол Корольдік қоғамның мүшесі болғысы келді және MBE алғысы келді. Ол адамдар оны әуесқой ретінде қарастыруын тоқтатқысы келді".

Ертедегі адамдар

1912 жылы ғылыми қауымның көпшілігі Пилтдаун адамы маймылдар мен адамдар арасындағы "жетіспей жатқан буын" екеніне сенді. Бірақ, уақыт өте келе Пилтдаун адамының сенімділігі күңкіреп, Таунг баласы және Пекин адамы сияқты жаңа жаңалыстар жасалды. Р. В. Эрих пен Г. М. Хендерсон былай деп жазады: "Алдыңғы буын еңбегіне толық көңіл бөлмегендер үшін Пилтдаун бас сүйегінің жарамсыздығы эволюцияның жалпы үлгісінде көп өзгеріс жасамады. Бұл үлгінің дұрыстығы әрқашан күмәнді болды". Соңында, 1940-1950 жылдары фтордың сіңірілуі сияқты жаңа технологиялар осы бас сүйектің іс жүзінде жалған екенін ғылыми тұрғыдан дәлелдеді.

Ықпал

Пилтдаун адамы туралы аңыз адам эволюциясының алғашқы зерттеулеріне маңызды әсер етті. Ол ғалымдарды адам миы жаңа тағам түрлеріне бейімделуге дейін үлкейді деген жаңылыс пікірге әкелді. 1920 жылдары Оңтүстік Африкада Реймонд Дарт тапқан Таунг баласы сияқты австралопитектердің қазбалары Пилтдаун адамын "жетіспей жатқан буын" деп жақтаудың нәтижесінде назардан тыс қалды, ал адам эволюциясының реконструкциясы ондаған жылдар бойы шатастырылды. Пилтдаун адамын зерттеу және талқылау осы тақырыпта 250-ден астам мақала жазылуына себеп болды. Л. Рон Хаббардтың "Саентология: Адам тарихы" кітабында Пилтдаун адамы биологиялық тарихтың бір кезеңі ретінде бейнеленеді, ол адамға жағымсыз оқиғалардың жадында қалған естеліктерін қалдыруға қабілді, оларды тек Саентология технологиясын қолдану арқылы шешуге болады. Осы кезеңдегі "естеліктер" адамның тістеуге құштарлығы, тістерін немесе аузын жасыру және ерте отбасылық мәселелермен байланысты. Бұл Пилтдаун адамының үлкен жақ сүйегімен байланысты. Кітап алғаш рет 1952 жылы, алаяқтық әшкереленгенге дейін жарық көрді және содан бері 5 рет қайта басылды (соңғысы 2007 жылы). Креационистер көбінесе бұл аңызды (Небраска адамымен бірге) адам эволюциясын зерттейтін палеонтологтардың адал еместігінің дәлелі ретінде келтіреді, бірақ ғалымдар өздері Пилтдаун аңызын әшкереледі (ал Небраска адамы оқиғасы қасақана алаяқтық емес еді). 2003 жылдың қараша айында Лондондағы Табиғат тарихы мұражайында алаяқтық әшкереленгеніне 50 жыл толуына арналған көрме ұйымдастырылды.

Пилтдаун адамының түсіндірудегі бейімділіктер

Пилтдаун оқиғасы – нәсіл, ұлтшылдық және гендерлік теңсіздіктің ғылыми және қоғамдық пікірге қалай әсер еткенінің мысалы. Газеттер бас сүйек пен жақ сүйектің көне және қайшы келетін ерекшеліктерін ақ емес нәсілдермен салыстыру арқылы түсіндіруге тырысты, сол кезде олар ақ еуропалықтарға қарағанда кем дамыған деп есептелді. Ұлтшылдықтың ықпалы осы табылманың әртүрлі интерпретациялануына себеп болды: британдық ғалымдардың көпшілігі оны "ең ерте ағылшын" деп қабылдаса, еуропалық және американдық ғалымдар күдікпен қарады, ал кейбіреулері бас сүйек пен жақ сүйек екі түрлі жаратылыстан болған және жасырын түрде қосылған деген болжам жасады.

Уақыт шкаласы

1908 жылы Доусон алғашқы Пилтдаун фрагменттерін тапқанын мәлімдейді. 1912 жылдың ақпаны: Доусон Вудвордқа алғашқы бас сүйегінің сынықтары туралы хабарлайды. 1912 жылдың маусымы: Доусон, Вудвард және Тейльяр де Шарден қазба жұмыстарын жүргізетін топ құрады. 1912 жылдың маусымы: Топ пілдің азу тісін, бас сүйегінің сынығын табады. 1912 жылдың маусым айында: оң жақ тері сүйектері мен жақ сүйегі табылды. 1912 жылдың қарашасы: Жаңалықтар танымал баспасөзде жарияланды. 1912 жылдың желтоқсаны: "Пилтдаун адамы" ресми түрде таныстырылды. 1913: Дэвид Уотерстон бұл үлгінің маймылдың жақ сүйегі мен адамның бас сүйегінен тұратынын анықтады. 1914: Талғай бас сүйегі (Австралия) табылды және (сол кезде) Пилтдаунды растайтын дәлел деп есептелді. 1915: Марселин Буль үлгіде маймылдың жақ сүйегі мен адамның бас сүйегі бар деген қорытындыға келді. Геррит Смит Миллер жақ сүйегінің қазба маймылға жататынын анықтады. 1916 жылдың тамызы: Доусон қайтыс болды. 1923: Франц Вайденрайх қалдықтардың қазіргі заманғы адамның бас сүйегінен және орангутанның тістері кесілген жағынан тұратынын хабарлады. 1925: Эдмондс Пилтдаун геологиясындағы қате туралы хабарлады. Хабарлама назарға алынбады. 1943: Фтор мөлшерін анықтау тесті алғаш рет ұсынылды. 1948: Вудвардтың "Ең ерте ағылшын" (The Earliest Englishman) еңбегі жарық көрді (авторының қайтыс болғаннан кейін). 1949: Фтор мөлшерін анықтау тесті Пилтдаун адамының салыстырмалы түрде жақында жасалғанын көрсетті. 1953: Вайнер, Ле Грос Кларк және Окли бұл әрекеттің жалған екенін ашты. 2003: Чарльз Доусонның жалғандықтар жасаумен айналысқан карьерасының толық көлемі анықталды. 2016: Зерттеу Доусонның жалғандық жасау әдісін көрсетті.