Құрлықта да, суда да жүретін көліктер

Кіріспе

Құрлықта да, су үстінде/су астында да қозғала алатын көлік құралы.

Амфибиялық көлік (немесе жай ғана амфибия) – құрлықта да, суда да, су астында да қолданыла алатын көлік құралы. Амфибиялық көліктерге амфибиялық велосипедтер, квадроциклдер (ATV), автомобильдер, автобустар, жүк көліктері, теміржол көліктері, әскери техника және сырғанамалы кемелер (hovercraft) жатады. Классикалық десанттық кемелер амфибиялық көліктер емес, себебі олар амфибиялық соғыстың бір бөлігі болғанымен, құрлықта көлік қызметін атқармайды. Экраноплан сияқты жерге тигенде әсер ететін көліктер тегіс емес жерде құлауы мүмкін болғандықтан, олар да амфибиялық көліктер саналмайды.

Жалпы техникалық ескертулер

Жоғарыда аталған өлшемдер арасындағы айырмашылықтан басқа, екі негізгі амфибиялық көлік түрі бірден көзге түседі: ауа жастығымен (ховеркрафт) қозғалатындары және қозғалмайтындары. Соңғылардың ішінде көптеген жобалар құрлықтағы көлік құралдарының мүмкіндіктерін "барлық жерге баруға" дейін кеңейту ниетінен туындады, кейбір жағдайларда тек құрлық пен суда ғана емес, сонымен қатар мұз, қар, лай, батпақ, сор сияқты орталық жағдайларда да жұмыс істейтін көлік құралын жасауға бағытталды. Осы себепті көптеген конструкцияларда дөңгелектерге қосымша немесе олардың орнына тізбектер қолданылады, ал кейде тіпті буынды корпус конфигурацияларына немесе бұрандалы механизмдермен қозғалатын көліктер сияқты басқа да дәстүрлі емес конструкцияларға жүгінеді, мұнда машинаны лайлы жерде айналдыра қозғайтын шүмек тәрізді бөшкелер пайдаланылады. Көптеген құрлықтағы көліктер, тіпті жеңіл брондалғандары да, су өткізбейтін корпуспен және, мүмкін, винтпен жабдықталса, амфибиялыққа айналдыруға болады. Бұл мүмкін, өйткені көліктің ығысу көлемі әдетте оның салмағынан артық болады, сондықтан ол жүзеді. Дегенмен, ауыр брондалған көліктердің тығыздығы судан жоғары болуы мүмкін (олардың килограммдағы салмағы литрдегі көлемінен асып түседі) және қосымша жүзу шаралары қажет болады. Бұл машинаның жоғарғы периметрінен көтерілген, су өткізбейтін матадан жасалған юбка түрінде немесе резеңке қайықтың қабырғаларына ұқсас, үрленетін жүзу құрылғылары түрінде болуы мүмкін, бұл көліктің ығысу көлемін арттырады. Суда немесе су үстінде қозғалу үшін кейбір көліктер жай ғана дөңгелектерін немесе тізбектерін айналдырады, ал басқалары (қосымша) бұрандалы винттерді немесе су реактивті сорғыларды пайдаланып, өзін тиімдірек ите алады. Көптеген амфибиялық көліктер суда тек ығысу корпусы ретінде жұмыс істейді, тек аз ғана конструкциялар жылдамдық алғанда судан көтеріліп, жылдамдық қайықтары сияқты су бетімен сырғанап, жоғары жылдамдықты гидропланингке жете алады.

Ерте тарих

Ең алғашқы белгілі қос ортада жүре алатын көліктердің кейбіреулері – су асты арбалар болды, олардың ойлап табылуы 1770 жылдың шілдесінде немесе одан бұрын Сансевероның неаполитан ғалымы, принц Раймондо ди Сангроға, немесе 1781 жылғы жобасы 1987 жылдың маусым айында салынған Сэмюэл Бентамға жатқызылады. Конэстога арбасы – ауыр, жабық арбаның бір түрі. Ол 18-19 ғасырларда АҚШ және Канадада танымал болды. Арба өзендер мен сарқырамаларды кесіп өтуге ыңғайлы етіп жасалған. 1805 жылы АҚШ-тың өнертапқышы Оливер Эванс бірінші өздігінен жүретін қос ортада жүре алатын көлікті – бумен жұмыс істейтін, дөңгелекті кеме-дреджерді ойлап тапты және жасады, бірақ оның құрлықта немесе суда өз күшімен сәтті жүргені күмәнді. Конденсирленген сүтімен танымал өнертапқыш Гейл Борден 1849 жылы желкенмен жүретін арбаны жобалап, сынақтан өткізді. Сынақ кезінде ол жағадан шамамен 15 метр қашықтықта аударылып кеткен, себебі желдің күшін теңгеруге жеткілікті балласт болмаған. 1870 жылдары Канаданың шығысы мен АҚШ-тың солтүстігіндегі орман шаруашылығымен айналысатын компаниялар көлдер мен өзендер арасында жүзе алатын "Аллигатор" деп аталатын бумен жұмыс істейтін су асты буксирін жасады. Ең табысты "Аллигатор" буксирлерін Онтарионың Симко қаласындағы Вест пен Пичи фирмасы шығарды. 1920 жылдардың соңына дейін қайық пен автомобильді біріктіру әрекеттері көбінесе қайық корпусына дөңгелектер мен осьтерді орнатуға немесе автомобиль шассиін қайық сияқты корпуспен біріктіріп, оны жүзуге қабілетті етуге келді. Ең алғашқы жақсы құжатталған жағдайлардың бірі – 1905 жылы Т. Ричмондтың (Джесуп, Айова, АҚШ) жасаған бензинмен жұмыс істейтін қос ортада жүре алатын арбасы. Әлемдегі алғашқы бензинмен жұмыс істейтін автомобиль сияқты (1885, Карл Бенц), ол үш дөңгелекті болды. Алдыңғы бір дөңгелек құрлықта да, суда да бағыт беруге мүмкіндік берді. Үш цилиндрлі бензин қозғалтқышы үлкен артқы дөңгелектерді қоздырды. Дөңгелектерді суда жылжыту үшін артқы дөңгелек спицаларына қанаттар немесе шұңғымалар бекітілді. Қызығы, қайық сияқты корпус автомобильдерде қолданылған алғашқы интегралды корпус түрлерінің бірі болды.

Some of the earliest known amphibious vehicles were amphibious carriages, the invention of which is credited to the Neapolitan polymath Prince Raimondo di Sangro of Sansevero in July 1770 or earlier, or Samuel Bentham whose design of 1781 was built in June 1987. The conestoga wagon, a type of a heavy covered wagon, was popular during the 18th and 19th century in the United States and Canada. The wagon was designed in such a way, as to be able to cross rivers and streams. The first known self propelled amphibious vehicle, a steam powered wheeled dredging barge, named the Orukter Amphibolos, was conceived and built by United States inventor Oliver Evans in 1805, although it is disputed to have successfully travelled over land or water under its own steam. Inventor Gail Borden, better known for condensed milk, designed and tested a sail powered wagon in 1849. On testing, it reportedly tipped over 50 feet (15 m) from shore, from an apparent lack of ballast to counteract the force of the wind in the sail. In the 1870s, logging companies in eastern Canada and the northern United States developed a steam powered amphibious tug called an "Alligator" which could cross between lakes and rivers. The most successful Alligator tugs were produced by the firm of West and Peachey in Simcoe, Ontario. Until the late 1920s, the efforts to unify a boat and an automobile mostly came down to simply putting wheels and axles on a boat hull, or getting a rolling chassis to float by blending a boat like hull with the car's frame. One of the first reasonably well documented cases was the 1905 amphibious petrol powered carriage of T. Richmond (Jessup, Iowa, USA). Just like the world's first petrol powered automobile (1885, Carl Benz), it was a three wheeler. The single front wheel provided direction, both on land and in the water. A three cylinder petrol combustion engine powered the oversized rear wheels. In order to get the wheels to provide propulsion in the water, fins or buckets would be attached to the rear wheel spokes. Remarkably the boat like hull was one of the first integral bodies ever used on a car.

Циклдер

Амфибиялық велосипед – су және құрлықта жүре алатын, адам күшімен қозғалатын көлік құралы. "Сайдулланың велосипеді" төрт тікбұрышты, ауа толтырылған жүзу құралдарын (флоттарды) қалықтау үшін пайдаланады, ал қозғалысқа келтіру үшін спицаларға бекітілген екі желдеткіш қанатшасы қолданылады. Мораганың "Cyclo Amphibious" велосипеді үш жүзу құралын (флоттарды) ұстап тұратын қарапайым үш дөңгелекті шассиге ие, олар қалықтау және итеру күшін қамтамасыз етеді. Дөңгелектерге орнатылған қанаттар көлікті судағы қалақ дөңгелегі сияқты қозғалтады. SBK Engineering Shuttle Bike велосипед пен жолаушыны тасымалдауға арналған белбеулері бар екі үрмелі жүзу құралынан тұрады. Жинақталған конструкция, ауасы түсірілгенде, велосипедшіге арналған рюкзакқа сыйып, көтеріп жүруге ыңғайлы. Бірнеше амфибиялық велосипедтер студенттердің университет жобалары ретінде жасалған. Gibbs Sports Amphibians Inc. компаниясы судағы гидроциклге, ал құрлықтағы мотоциклге ұқсайтын амфибиялық велосипедтің моторлы нұсқасын ұсынды. Бұл модель құрлықта сағатына 80 миль, суда 45 миль жылдамдыққа жете алады.

Төрт бұрышты көлік

Ең кішкентай ауа жастығымен жабдықталмаған қосмекенді көліктердің ішінде қосмекенді ATV (барлық жерге жүретін көлік) бар. Олар 1960 және 1970 жылдардың басында Солтүстік Америкада кең танымал болды. Әдетте, қосмекенді ATV (AATV) – кішкентай, жеңіл, тас жолдан тыс жүретін көлік, берік пластиктен немесе шыны талшықтан жасалған, алты (кейде сегіз) жетекші дөңгелегі бар, төмен қысымды, үлкен доңғалақты болады. Аспасы жоқ (доңғалақтар ұсынатыннан басқа) және рульдік дөңгелектері болмағандықтан, бағытты басқару тежегіштер арқылы жасалады – дәл қайыс көлігіндегідей, немесе кездік бұрылысқа қажетті жақтан дөңгелектерді тежеу арқылы немесе қарсы жақтан дөңгелектерге көбірек қуат беру арқылы. Көптеген қазіргі заманғы үлгілерде бақша тракторы типті қозғалтқыштар қолданылады, олар құрлықта шамамен 25 миль/сағ (40 км/сағ) ең жоғары жылдамдыққа жетеді. Осылай құрылған AATV жеткілікті мөлшерде су үстінде қалады және батпақтар, көлдер, өзендер және құрғақ жерлерде жүре алады. Құрлықта бұл көліктер жоғары тұрақтандыруға және жолдан тыс өтуге қабілетті, оны дөңгелектерге тікелей орнатылатын жолдар жиынтығымен одан да жақсартуға болады. Доңғалақтың айналуы көлікті су арқылы жылжытуға жеткілікті болса да, суды ұзақ пайдалану үшін сыртқы моторларды қосуға болады. 2013 жылдың қазанында Gibbs Amphibians көптен күткен Quadski-ді таныстырды – құрлықта немесе суда 45 миль/сағ жылдамдықпен жүре алатын алғашқы қосмекенді көлік. Quadski Гиббстің жоғары жылдамдықты қосмекенді технологиясын пайдаланып жасалды, ал бұл технология бастапқыда Aquada қосмекенді автокөлігі үшін әзірленген, бірақ компания нормативтік мәселелерге байланысты оны әлі өндірген жоқ.

Көліктер

Амфибиялық автомобильдер шамамен 1900 жылдан бері ойластырылып келеді; алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс олардың дамуын едәуір серпілтті. Бүгінгі күнге дейін екі ең маңызды амфибиялық автомобиль Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған. Ең көп тарағаны – неміс Schwimmwagen, 1942 жылы Porsche инженерлік фирмасы жобалаған, джип сияқты 4x4 көлік және Екінші дүниежүзілік соғыста кеңінен қолданылған. Амфибиялық кузовты фирманың кузов құрастырушысы Эрвин Коменда Kübelwagen-нің қозғалтқышы мен күш беру жүйесін пайдаланып жобалаған. Willys MB джипінің амфибиялық нұсқасы Ford GPA немесе 'Seep' (теңіз джипі деген қысқаша атау) де Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалды. Half Safe деп аталатын арнайы модификацияланған GPA-ны 1950 жылдары австралиялық Бен Карлин айдап, әлемді айналып келді. Соғыстан кейінгі ең қабілетті амфибиялық жолдан тыс көліктердің бірі – неміс Amphi Ranger, оның корпусы теңіз суына төзімді AlMg2 алюминий қорытпасынан жасалған. Күрделі инженерлік еңбекпен жасалған бұл қымбат көлік Солтүстік теңіз жағалауында 10 балдық дауыл кезінде теңізге лайықты екені дәлелденді (Pohl, 1998). Барлығы шамамен 100 дана ғана жасалды – оны иеленушілердің барлығы дерлік Англия арнасын аса қиындықсыз кесіп өте алатынын анықтады. Таза демалыс үшін арналған амфибиялық автомобильдерге 1960 жылдардағы Amphicar және қазіргі Gibbs Aquada жатады. 4000-қа жуық данасы жасалған Amphicar әлі күнге дейін ең сәтті өндірілген азаматтық амфибиялық автомобиль болып табылады. Gibbs Aquada су үстінде жоғары жылдамдықпен сырғанау қабілетімен ерекшеленеді. Gibbs 2000 жылдардың басында елу Aquada құрастырды, оны компанияның қозғалтқыш жеткізушісі Rover қозғалтқыштармен қамтамасыз етуді тоқтатқанға дейін, негізін қалаушы Алан Гиббс құрастырған команда әзірледі. Гиббс және жаңа серіктесі Нил Дженкинс компанияны қайта құрды және қазір Aquada үшін АҚШ-тың нормативтік мақұлдауын алуда. 2010 жылы Оңтүстік Калифорнияда орналасқан WaterCar компаниясы өз прототипі The Python арқылы ең жылдам амфибиялық көлік үшін Гиннес рекордтарын орнатты, ол құрлықта 204 км/сағ (127 миль/сағ) жылдамдыққа және суда 96 км/сағ (60 миль/сағ; 52 түйін) жылдамдыққа жетті. Содан бері компания өзінің алғашқы коммерциялық көлігі The Panther-ді шығарды, ол ABC телеарнасының The Bachelor және USA телеарнасының Royal Pains бағдарламаларында көрсетілді. WaterCar құрлықта 80 миль/сағ (129 км/сағ), суда 44 миль/сағ (38 түйін; 71 км/сағ) жылдамдықпен жүзе алады және 15 секундтан кем уақыт ішінде құрлықтан суға өтуге қабілетті. Шығарылғаннан бері WaterCar Таяу Шығыста танымал болды, Біріккен Араб Әмірліктерінің елшілігіне сатылды, ал Дубайдың тәж мұрагер ханзадасына тағы алты көлік сатылды. WaterCar технологияны ұнататындарға және Кремний алқабының тұрғындарына да сатылды. Басқа амфибиялық автомобильдерге АҚШ-тың Hydra Spyder және Spira4u жатады.

Amphibious automobiles have been conceived from ca. 1900; however, the Second World War significantly stimulated their development. Two of the most significant amphibious cars to date were developed during World War II. The most proliferous was the German Schwimmwagen, a small jeep like 4x4 vehicle designed by the Porsche engineering firm in 1942 and widely used in World War II. The amphibious bodywork was designed by Erwin Komenda, the firm's body construction designer, using the engine and drive train of the Kübelwagen. An amphibious version of the Willys MB jeep, the Ford GPA or 'Seep' (short for Sea jeep) was developed during World War II as well. A specially modified GPA, called Half Safe, was driven and sailed around the world by Australian Ben Carlin in the 1950s. One of the most capable post war amphibious off roaders was the German Amphi Ranger, that featured a hull made of seawater resistant AlMg2 aluminium alloy. Extensively engineered, this costly vehicle was proven seaworthy at a Gale force 10 storm off the North Sea coast (Pohl, 1998). Only about 100 were builtthose who own one have found it capable of crossing the English Channel almost effortlessly. Purely recreational amphibian cars include the 1960s Amphicar and the contemporary Gibbs Aquada. With almost 4,000 pieces built, the Amphicar is still the most successfully produced civilian amphibious car to date. The Gibbs Aquada stands out due to its capability of high speed planing on water. Gibbs built fifty Aquadas in the early 2000s after it was developed by a team assembled by founder Alan Gibbs before the company's engine supplier, Rover, was unable to continue providing engines. Gibbs and new partner Neil Jenkins reconstituted the company and are now seeking U. S. regulatory approval for the Aquada. In 2010, a Southern California based company named WaterCar set the Guinness World Record for Fastest Amphibious Vehicle, with their prototype, The Python, which reached top land speeds of 204 km/h (127 mph) and water speeds of 96 km/h (60 mph; 52 knots). Since then, the company launched their first commercial vehicle, The Panther, which has been featured on ABC's The Bachelor as well as USA's Royal Pains. The WaterCar can do 80 mph (129 km/h) on land, and 44 mph (38 knots; 71 km/h) on sea, and can transition from land to sea in less than 15 seconds. Since its release, WaterCar has been popular in the Middle East, selling to the Embassy of the United Arab Emirates, with six additional vehicles being sold to the Crown Prince of Dubai. The WaterCar has also been sold to tech enthusiasts and residents of Silicon Valley. Other amphibious cars include the US Hydra Spyder and the Spira4u.

Автобустар

Нидерландының Ниммеген қаласында Голландиялық Амфибиялық Көлік (DAT) компаниясы жасаған "Amfibus" амфибиялық автобустары "Splashtours" брендімен Амстердам, Роттердам және Любек қалаларында экскурсиялар жүргізу үшін пайдаланылады. Автобустар Volvo шассиімен жабдықталған және 43 жолаушыны тасымалдай алады. Операция 2010 жылы Роттердамдағы Катендрехтте басталды, 2011 жылы Амстердамда қайталанды, бірақ техникалық мәселелерге байланысты 2012 жылы тоқтатылып, кейін 2019 жылы қайта іске қосылды. 2014 жылы Любекке саяхат ұйымдастырылды. 2010 жылы Шотландиядағы Ренфрюде паромды алмастыру мақсатында сынақтан өтті, бірақ қабылданылмады. Порто қаласында да басқа көлік түрлерімен ұқсас қызмет көрсетіледі.

Қайық

Кейбір қосмекенді көліктер құрлықта жүруге қабілетті су көлігі ретінде емес, су арқылы өтуге қабілетті құрлықтағы көлік ретінде жобаланған. Айырмашылығы – көліктер суда жоғары өнімділікке ие, ал құрлықта жүру мүмкіндігі негізгі функция емес, қосымша мүмкіндік ретінде қарастырылған. Sealegs Amphibious Craft осыған бір мысал, бұл 2005 жылдан бері Жаңа Зеландияның Окленд қаласында жобаланып, өндірілетін алюминийден жасалған үш дөңгелекті қайықтар (көбінесе RIB). Бұл көліктер суда 39 түйінге дейін жылдамдыққа жете алады, бірақ құрлықта сағатына 7,5 шақырымдық жылдамдықпен ғана жүреді, бұл дизайнды жасауда су өнімділігіне басымдық берілетінін көрсетеді. Осы типтегі қосмекенді қайық дизайнының әртүрлі нұсқалары жасалды, соның ішінде француздық Iguana Yacht – барлық жерлерде жүре алатын қосмекенді моторлы қайық (төмендегі "Тректік" бөлімінде сипатталған). Жақында Gibbs Amphibians су мен құрлықта жоғары жылдамдыққа қол жеткізе алатын жаңа типтегі қосмекенді көлікті жасады. Көліктер дөңгелектерін дөңгелектерге арналған қуыстарға көтеру үшін патенттелген гидравликалық жүйе қолданылады, бұл көліктердің суда жылға қабілеттілігін қамтамасыз етеді. Бұл көліктер құрлық пен су режимдерін шамамен бес секундта ауыстыра алады. Gibbs компаниясының бірінші жылдам қосмекенді көлігі – Quadski, 2012 жылдың қазанында таныстырылды. Ол 2013 жылдың қаңтар айында сатылымға шықты.

Остерлер қайықтары

1977 жылдан бері Бреттаньдағы бірнеше кеме жасаушылар аймақтағы мидия және устрица шаруашылығында пайдалану үшін арнайы қосмекендік көліктер жасап келеді. Бұл қайықтар алюминийден жасалған, салыстырмалы түрде жазық түбіне ие және қайықтың көлеміне байланысты үш, төрт немесе алты доңғалақты болады. Толқын кеткен кезде қайықтар дөңгелектері арқылы таяз суларда жүре алады. Толқын келгенде, олар су арқылы жылжу үшін винт пайдаланады. Джерсидегі устрица шаруалары да осындай қайықтарды пайдаланады. Қазіргі таңда Constructions Maritimes du Vivier Amphibie компаниясы түрлі модельдерді ұсынады.

Жүк машиналары мен баржалар

20 000-нан астам данасы шығарылған DUKW Екінші дүниежүзілік соғыстың ең сәтті амфибиялық жүк көлігі болды. Бұл 9 метрлік 6x6 жүк көлігі жағажайларда бекіністер құру және оларды жабдықтау үшін қолданылды. Ол Sparkman & Stephens яхта дизайн фирмасымен соғыс уақытындағы жоба ретінде жасалған, олар Ford GPA 'Seep' үшін де корпус жобалаған. Ұлыбритания 79-шы бронетанкі дивизиясы Валхерен операциясында қолданған "Террапин" 8x8 амфибиялық жүк тасымалдаушысын жасады. "Террапин" DUKW-қа қарағанда артық сыйымдылыққа ие болғанымен, пайдаланудың қарапайымдығы DUKW-ты басып озды. "Террапиннің" жетілдірілген нұсқасы прототиптік деңгейден асып түспеді. Соғыс кезінде Германия "Ландвассершлеппер" амфибиялық көлігін өндірді. 1950 жылдары Кеңес Одағы ГАЗ-46, БАВ-485 және ПТС машиналарын жасады. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ армиясы Оңтүстік-Шығыс Азияның каналдары мен күріш далалары арқылы жабдықты тасымалдау үшін буынтты амфибиялық Gama Goat және үлкен M520 Goer жүк көліктері сериясын пайдаланды. Соңғысы 1950 жылдардағы азаматтық құрылыс машинасының негізінде жасалған және HEMTT оны алмастырмас бұрын АҚШ армиясының стандартты ауыр тактикалық жүк көлігі болды. Көлік құралдарының доңғалақтары серіппесіз және рульдік басқарусыз орнатылғандықтан, 32 км/сағ-тан жоғары жылдамдықпен жүру ұсынылмады, бірақ буынтты конструкциясы жақсы маневрлеуді қамтамасыз етті және төрт доңғалақты да тегіс емес жерде сенімді ұстауға көмектесті. Амфибиялық қабілетімен қатар, Вьетнам соғысында M520 Goer басқа жүк көліктері бара алмайтын жерлерге жете алады деген репутацияға ие болды. АҚШ жағажайларға көлік құралдарын және жабдықты тасымалдау үшін 1950 жылдары жасалған LARC V және 60 тонна жүк көтере алатын LARC LX амфибиялық машиналарын пайдаланды. Британ армиясы 6x6 дөңгелекті Alvis Stalwart амфибиялық жүк тасымалдаушысын қолданды. Суда векторлық итеруге арналған су реактивті қозғалтқыштар оны шамамен 6 теңіз шақырымы жылдамдықпен қозғалтады. M3 амфибиялық құрылғысын паром ретінде немесе жүк көліктері мен ауыр соғыс машиналарын жүзбелі көпір ретінде пайдалануға болады. Gibbs сонымен қатар Phibian (бірінші кезекте жауап беретін мамандар нарығына бағытталған 9 метрлік амфибия) және Humdinga (экстремалды жерлерде жүре алатын 21 фут (6 метр) амфибия) сияқты жылдам амфибиялардың басқа түрлерін де жасады.

With more than 20,000 units produced, the DUKW was the most successful amphibious truck of World War II. This 31 feet (9 m) 6x6 truck was used to establish and supply beachheads. It was designed as a wartime project by Sparkman & Stephens, a yacht design firm who also designed the hull for the Ford GPA 'Seep'. Britain developed the Terrapin 8x8 amphibious cargo carrier which was used by 79th Armoured Division during the Walcheren campaign. While offering greater capacity than the DUKW, ease of operation favoured the DUKW. An improved version of the Terrapin never got beyond prototype stage. During the war, Germany produced the Landwasserschlepper. In the 1950s, the Soviets developed the GAZ 46, BAV 485, and PTS. During the Vietnam War, the US Army used the amphibious articulated Gama Goat and the larger M520 Goer truck series to move supplies through the canals and rice paddies of Southeast Asia. The latter was based on a 1950s civil construction vehicle and became the US Army's standard heavy tactical truck before its replacement by the HEMTT. Although the vehicles' wheels were mounted without suspension or steering action, and land speeds over 20 mph (32 km/h) were ill advised, its articulated design provided it with good maneuverability and helped it to keep all four wheels firmly in touch with uneven ground. Coupled with its amphibious capability, in the Vietnam War, the M520 Goer developed a reputation of being able to go where other trucks could not. For taking vehicles and supplies onto the beaches the US used the 1950s designed LARC V and the huge LARC LX which could carry 60 tons of cargo. The British Army used the 6x6 wheeled Alvis Stalwart as their amphibious cargo carrier. In the water vectored thrust water jet propulsion units drove it along at about 6 knots. The M3 Amphibious Rig can be used as a ferry or as a floating bridge for trucks and heavy combat vehicles. Gibbs has also developed other types of fast amphibians including the Phibian, a 30 feet (9 m) amphibian that is aimed at first responder market, and the Humdinga, a 21 feet (6 m) amphibian that is capable of traversing extreme terrain.

Қалқанды

Көптеген заманауи әскери көліктер, жеңіл дөңгелекті командалық және барлау машиналарынан бастап, бронетранспортерлер (БТК), танктер мен амфибиялық соғыс кемелері амфибиялық қабілеттермен жабдықталған. Француздық Panhard VBL – бұл ықшам, жеңіл броньды 4x4 жол талғамайтын көлік, ол толық амфибиялық және жүзе алады. VAB – француздық толық амфибиялық БТК, суда екі су реакторымен қоздырылады, олар артқы корпустың екі жағына орнатылған (жоғарыдағы егжей-тегжейлі суретті қараңыз). Ол 1976 жылы қолданысқа енгізілді және көптеген конфигурацияларда 5000-ге жуық данасы шығарылды. Суық соғыс кезінде Кеңес блогының елдері дөңгелекті және табанды бірнеше амфибиялық БТК, жауынгерлік машиналарын және танктарды жасады. Кеңес одағы жасаған көліктердің көпшілігі амфибиялық болды немесе терең суды кесіп өте алатын. Дөңгелекті үлгілерге BRDM 1 және BRDM 2 4x4 брондалған барлау машиналары, сондай-ақ BTR 60, BTR 70, BTR 80 және BTR 94 8x8 БТК және BTR 90 жаяу әскерінің жауынгерлік машинасы жатады.

M29 Қасқыр

M29 Weasel (Studebaker Weasel) бастапқыда қар көлігі ретінде жобаланған, бірақ алдыңғы және артқы жүзу құралдарын қосу арқылы амфибиялық режимде де сәтті пайдаланылды. Көліктің өзі жүзуге қабілетті, бірақ алдыңғы бөлігі тікбұрышты болғандықтан, қосымша жүзу құралдары тұрақтылықты және жүк көтергіштік қабілетін арттырады.

Қалқанды

Амфибиялық мүмкіндіктері бар рельсті бронетранспорт құралдары амфибиялық шабуылдарда қолдануға арналғандарын қамтиды. АҚШ 1940 жылдардың басынан бастап LVT (Landing Vehicle Tracked) машиналарының ұзақ тізбегін жасауды бастады. Көптеген рельсті бронетранспорт құралдары, негізінен құрлықта пайдалануға арналған, мысалы, бронетранспорттық машиналары мен бронетранспорттық көліктері, дегенмен амфибиялық қабілетке де ие, тактикалық тұрғыдан құрлықта пайдалы, жойылатын және оңай нысанаға алынатын көпірлерге тәуелділікті азайтады. Қозғалыс энергиясын қамтамасыз ету үшін олар өз рельстерін пайдаланады, кейде қосымша винт немесе су реактивті қозғалтқыштарымен бірге. Егер қарсы жағалау жеткілікті көлбеу болса, көлік бірнеше шақырымға дейін шығып кетуі мүмкін, олар өзендер мен су кедергілерін кесіп өте алады. Американдық мысал – M113 бронетранспорттығы. Кеңес үлгілері – PT-76 амфибиялық танк және оның шассиі негізінде жасалған BTR-50 және MT-LB бронетранспорттық машиналары. Кейбір ауыр танктерде суға түсу үшін матадан жасалған қоршау қажет. D-Day операциясында қолданылған Sherman DD танк осындай жүйемен жабдықталған. Суға түскенде су өткізбейтін экран көтеріліп, винттер жұмыс іске қосылады. M2 және M3 Bradley машиналарына да осындай қоршау қажет.

Танкілер

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Mark IX танкісіне бүйірлері мен алдына барабандар орнатылып, Хендон суқоймасына амфибиялық көлік ретінде сынақтан өткізілді. Өзгертілген Medium Mark D Крайстчерч маңындағы өзенде сәтті жүзіп өтті. 1930 жылдардың басында Vickers амфибиялық танкты жасады. Өте жұқа броньды пайдалану арқылы, сыртқы жүзу құралдарынсыз жүзуге қол жеткізілді. Британ армиясы Vickers Carden Loyd жеңіл амфибиялық танкын сынақтан өткізді, бірақ оны қарулануға қабылдамады. Vickers компаниясына КСРО шағын көлемде танкке тапсырыс берді. Польшаның Vickers танкын сатып алу бойынша келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, олар өздерінің PZInż 130 үлгісін жасады, бірақ амфибиялық танктер идеясын ескірген деп санады. 1939 жылы Vickers L1E3 танкын өндірді. Екінші дүниежүзілік соғыста британдықтар амфибиялық танктерді одан әрі жетілдірді. Crusader танкысы екі понтонмен сынақтан өтті, оларды қосып немесе алып тастауға болатын, ал гусеницалар танкты суда қозғалтты. "Medium Tank A/T 1" – ұзындығы 7 метр, биіктігі 3 метр болатын, суға жүзуге қабілетті танк. Valentine, содан кейін M4 Sherman орта танктарына жүзу қабілетін арттыру үшін резеңкеленген кенептен жасалған экран және негізгі қозғалтқышпен басқарылатын винттер қосылды. Бұл DD танктері ("Duplex Drive") болды және Sherman DD D күні алғашқы шабуыл кезінде жағажайларда тікелей оттық қолдау көрсету үшін қолданылды. Sherman DD су бетінде атуға жарамсыз болды, өйткені жүзу экраны қарудан биік орналасқан. Операция кезінде бірнеше танк ауа райының нашарлауына (кейбір танктер тым алыс шығарылды) және ағымға қарсы бұрылып, майданның белгілі бір нүктесіне жақындасуына байланысты суға батып кетті, бұл толқындардың экрандардан асып өтуіне әкелді. Дегенмен, жағаға жеткендер алғашқы қиын сағаттарда маңызды оттық қолдау көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кеңестіктер T-37A және T-38 деп аталатын жеңіл амфибиялық танктерді өндірді. Үшінші сериялық үлгі – T-40 соғыс басталғаннан кейін өндіріске түсті. 14 тонналық PT-1 танк жасалды, бірақ жаппай өндірілмеді. Сонымен қатар, T-26 танкысына понтонды орнатуға әрекет жасалды. Жоба сәтті болғанымен, конструкцияның жоғары осалдығы мен қиындығына байланысты жабылды. PT-76 сияқты кейбір жеңіл танктер амфибиялық, әдетте суда гидрореактивтер немесе гусеницалар арқылы қозғалады. 1969 жылы АҚШ армиясы Вьетнамға жаңа M551 Sheridan танкын жіберді. Бұл 17 тонналық жеңіл танк алюминий корпусымен, болат мұнарасымен және 152 мм "оқ-ракета ұңғысымен" (MGM 51 Shillelagh зымырасын атуға қабілетті) жасалған және су тобынан өте алатын. Вьетнамға келгеннен кейін M551 барлық атты әскер эскадрильяларында M48A3 Patton танкын ауыстыра бастады, Вьетнамдағы АҚШ армиясының үш бронетанкті батальонында тек M48A3 қалды: 1/77-ші, 1/69-шы және 2/34-ші бронетанкті. Sheridan өзендерден өту үшін ешқандай өзгерістерді қажет етпеді: экипаж мүшелері корпустың жоғарғы жиектері бойындағы резеңке түтіктердің ішіне тығылған мата жақтарын көтерді, жүргізуші акрил шыны терезесі бар алдыңғы қалқанын көтерді, жүргізуші су асты сорғыларын қосты, беріліс рычагын су операцияларына ауыстырды және Sheridan суға кірді. Жаңа келген Sheridan үшін бұл жобаланғандай жұмыс істеуі мүмкін. "Соғысқа тозығы жеткен" M551 үшін жүргізушінің терезесі көбінесе "сарыланған" немесе жарылып, көруін қиындатқан, ал қапталдағы қаптамалар салынған резеңке түтіктер көбінесе жарылып немесе тоңған. Sheridan әлі де су тобынан өте алатын, бірақ оның жүзу туысы, M113 бронетранспортері сияқты (сонымен қатар алюминийден жасалған) өзен тар болуы керек еді, барлық жағдайларда су асты сорғылары дұрыс жұмыс істеуі керек еді, тіпті содан кейін Sheridan немесе БТР екінші жаққа жеткен кезде су көбінесе ішкі жақтарын бронеленген шатырларына дейін толтырып, люктердің жарықтары арқылы ағып, құрлықта қауіпсіз жерге түсетін. Көбінесе су қоймасының алдыңғы жағына су ағып кетуін тоқтату үшін төмен қарай бүгілетін жапсырма орнатылды, сондай-ақ жүргізушінің люгі арқылы суға бату қаупін азайту үшін. Салқын соғыс кезінде шведтік Stridsvagn 103 негізгі ұрыс танкысі үнемі жүзу жабдығын алып жүрді және сондықтан теориялық түрде әрқашан амфибиялық болды.

At the end of World War I a Mark IX tank had drums attached to the side and front and was tested as an amphibious vehicle launched into Hendon Reservoir. A modified Medium Mark D successfully swam in a river near Christchurch. By the early 1930s, Vickers had developed an amphibious tank. By using very thin armour, flotation could be achieved without external buoyancy aids. The British Army trialled the Vickers Carden Loyd Light Amphibious Tank but did not adopt it for service use. An order was placed with Vickers by the USSR for a small number of tanks. After negotiations to purchase the Vickers tank by Poland failed, they developed their own design the PZInż 130 but dropped the idea of amphibious tanks as obsolete. A pontoon based tank, the L1E3, was produced by Vickers in 1939. In World War II the British further developed amphibious tanks. The Crusader was trialled with two pontoons that could be attached or removed, the tracks driving the tank in the water. The "Medium Tank A/T 1" was a tank with inbuilt buoyancy some 24 feet (7 m) long and 11 feet (3 m) tall. The Valentine, then the M4 Sherman medium tank were made amphibious with the addition of a rubberized canvas screen to provide additional buoyancy and propellers driven by the main engine to give propulsion. These were DD tanks (from "Duplex Drive") and the Sherman DD was used on D Day to provide close fire support on the beaches during the initial landings. The Sherman DD could not fire when afloat as the buoyancy screen was higher than the gun. A number swamped and sank in the operation, due to rough weather in the English Channel (with some tanks having been launched too far out), and to turning in the current to converge on a specific point on the battlefield, which allowed waves to breach over the screens. Those making it ashore, however, provided essential fire support in the first critical hours. Before World War II, The Soviets produced light amphibious tanks called the T 37A and T 38. A third serial model, the T 40, started production after the beginning of the war. A 14 ton tank, the PT 1, was created but was not mass produced. In addition, an attempt was made to attach pontoons to the T 26. While successful, the project was closed due to the high vulnerability and unwieldiness of the construction. Some light tanks such as the PT 76 are amphibious, typically being propelled in the water by hydrojets or by their tracks. In 1969, the U. S. Army rushed the new M551 Sheridan to Vietnam. This 17 ton light tank was built with an aluminium hull, steel turret, and the 152 mm "gun launcher" (which could fire the MGM 51 Shillelagh missile), and could swim across bodies of water. The M551 upon arrival in Vietnam began replacing the M48A3 Patton in all cavalry squadrons, leaving only the M48A3 in the U. S. Army's three armored battalions in Vietnam, the 1/77th, 1/69th, and the 2/34th Armor. The Sheridan needed no modifications for river crossings: crewmen simply raised the cloth sides that were tucked inside rubber tubes along the hull's upper edges, raised the driver's front shield which had an acrylic glass window, the driver turned on his bilge pumps, shifted his transmission lever to water operations and the Sheridan entered the water. For newly arrived Sheridans, this might work as engineered. For "war weary" M551s, the driver's window was often "yellowed" or cracked as to obscure his vision, and the rubber tubes that contained the rolled up side sleeves were often cracked or frozen into place. The Sheridan could still cross a body of water, but like its swimming cousin, the M113 armoured personnel carrier, also built of aluminium) the river had to be narrow, less than In all cases, the bilge pumps had to be working properly, and even then by the time the Sheridan or the APC reached the other side, water would often fill the insides up to their armoured roofs, spilling through the hatches' cracks and emptying onto the earth once safely ashore. Often a fold down trim vane is erected to stop water washing over the bow of the tank and thus reducing the risk of the vehicle being swamped via the driver's hatch. During the Cold War, the Swedish Stridsvagn 103 main battle tank carried flotation gear all the time and was, therefore, theoretically, always amphibious.

Көп бірлік

1999 жылы "Military Parade" журналында жарияланған мақалаға сәйкес, көп бөлімді, кез келген жерге жүре алатын көліктерді алғаш рет 1913 жылы британдықтар ұсынған, ал 1950 жылдары 40-тан астам буынды табанды көліктер (ATV) өндіріске түскен. Буынды табанды конструкция жоғары маневрлік қабілеті, қиыр-қиыр жерлерде жүру мүмкіндігі және жүк көтеру сыйымдылығының үйлесімі үшін таңдалады. Кейбір жағдайларда конструкция су өткізбейтін етіліп, оларға шынайы мағынадағы барлық жерге қабілеттілікті береді. Әдетте, алдыңғы бөлімде кемінде қозғалтқыш, қоробкалар, жанармай бактары және жүргізушінің кабинасы орналасады, сондай-ақ жүк немесе жолаушыларға орын қалдырылуы мүмкін, ал артқы бөлім негізгі жүк тасымалдаушы болып табылады. Бұл концепцияның мысалдары – ресейлік "Витязь", шведтік "Volvo Bv202" және "Hagglunds Bv206" модельдері, сондай-ақ Сингапурдың "Bronco All Terrain Tracked Carrier" көлігі. Ерекше мамандықталған нұсқа – "ARKTOS Craft", ол екі бөлімді екі буынмен байланыстырады және әр бөлімде тәуелсіз жүйелер болады, бұл жылдамдықты және сенімділікті арттырады. Олар ашық судан тік мұз қабаттарына көтеріле алады.

Терең бұрғылау

Кейбір әскери көліктер жоғарғы корпусты құрғақ ұстау үшін су өткізбейтін экрандарды қолдана отырып, "суға батуға" қабілетті. Екінші дүниежүзілік соғыста Шерман DD танктерінен кейін жүрген танктердің корпустары су өткізбейтін етілді, ал қозғалтқыштарының ауа тартқыштары мен шығаратын тесіктеріне су өткізбейтін бөліктер орнатылды, бұл оларға жағалауға шалғын суда тікелей кемеден түсуге мүмкіндік берді. Немістер өздерінің "Тигр" танктеріне командирдің люгіне орнатылған ұзын түтік – шнорхель берді, ол төрт метрге дейін судың ішінде жүруге мүмкіндік берді. Leopard 2 танктері ұзын түтік жасау үшін бірнеше сақинаны пайдалана алады. Бұл түтік командирдің люгіне орнатылады және экипажға ауа берумен қатар, қашу жолын да қамтамасыз етеді. Түтіктің биіктігі шамамен үш метрмен шектелген. Ресейдің Т-90 танктері де терең судан өтуге қабілетті. Ресейлік шнорхельдің диаметрі бірнеше сантиметр ғана, ол экипажға қашу жолын қамтамасыз етпейді, бірақ танкте сақтауға болады. Кейбір азаматтық терең судан өтуге арналған көліктер өздерінің мүмкіндіктерін дөңгелектерден көтеріп тұратын аяқтар немесе тіреулер арқылы жүзеге асырады. Мысалы, "теңіз тракторы" – жүргізуші мен жолаушылары жоғары платформада орналасқан, шалғын суда жүре алатын моторлық көлік. Тағы бір мысал – Брайтон мен Роттиндин жағалауындағы электр теміржолы, ол 1896-1901 жылдар аралығында Англия арнасының жағалауындағы шалғын суда су астындағы рельстер арқылы жүрген.

Ховеркрафт

Ауалық төсекті көлік (АӨК) немесе әуе шамалы көліктік кеме жерде немесе суда, астындағы бетке қарсы төмен қарай итерілген ауа төсегінің көмегімен қозғала алады. Принцип бойынша, әуе шамалы көліктік кеме кез келген жеткілікті тегіс бетте жүре алады: қатты, сұйық, аралас немесе олардың арасындағы кез келген бетте. Бірнеше метрлік қалқандармен ұсталған ауа төсегінде жүретін үлкен әуе шамалы көліктік кемелер 1-2 метрлік кедергілерді жеңе алады. Ең кішкентай жеке әуе шамалы көліктік кемелер жердің бедеріне сәйкес маневр жасай алады. Осы типтегі қосмекенді көліктердің артықшылықтарының бірі – оларды үлкен ету мүмкіндігі, мысалы, британдық SR.N4 Mk.3 паромдары ондаған көліктерді тасымалдай алатын. АӨК суда жоғары жылдамдыққа ие (SR.N4 Mk.1 83 түйінге (95 миль/сағ немесе 154 км/сағ) жете алады) және дөңгелекті немесе табанды қосмекенді көліктердің көпшілігінен айырмашылығы, жер мен су арасында жылдамдықпен өте алады. Кемшіліктері – жоғары жанармай тұтыну және шу деңгейі. Кейбір әскери мақсаттар үшін дөңгелекті және табанды қосмекенді көліктер ауа төсегіндегі десанттық кемелермен бірте-бірте алмастырылуда. Әуе шамалы көліктік кеменің жүгін төменгі бетке тең бөліп тарату қабілеті оны десанттық кеме ретінде пайдалануға өте қолайлы етеді. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің LCAC кемелері әскерлер мен материалдарды (қажет болған жағдайда M1 Abrams танкін) кемеден жағаға жеткізе алады және конвенциялық десанттық кемелерге қарағанда, олар жағалаудың 17% ғана түсуге қабілетті болса, әлемнің 70% астам жағалауына қол жеткізе алады.

Медиада

BBC телехикаясы Top Gear бірнеше рет амфибиялық көліктерді сынақтардың негізі ретінде пайдаланды. S08E03 сериясында Кларксон, Хаммонд және Мэй өздері таңдаған қолданылған көліктерден бастап, ең жақсы амфибиялық машинаны кім құрастыра алатынын анықтау үшін жарысты. Кларксон "Toybota" деп атаған Toyota Hilux көлігін пайдаланды және оны үлкен сыртқы мотормен жабдықтады. Хаммонд Volkswagen Vanagon көлігін қайық корпусымен біріктіріп, "Dampervan" деп аталатын жүргізілетін кабиналы лайнер жасады. Мэй Triumph Herald көлігімен бастады және оған желкен орнатты. Су қоймасынан өту сынағы барысында "Toybota" көлігі айналып түспей, көлдің соңына дейін жетті, бірақ сосын суға кетті, "Dampervan" бірден батып қалды, ал Triumph сапарды аяқтаған жалғыз көлік болды, бірақ бұл үшін көп уақыт кетті. Бағдарлама S10E02 сериясында бұл идеяға қайта оралды, онда жүргізушілер алғашқы сынақтан алған тәжірибелерін пайдаланып, өз дизайндық шешімдерін жаңартты. Кларксон Nissan Hardbody көлігінен "Nissank" көлігін жасады, оның жалпы дизайны "Toybota" көлігіне өте ұқсас болды, бірақ енді тұрақтандырушылар ретінде мұнай барабандары қолданылды. Хаммонд алдыңғы үлгісімен көптеген мәселелері бар ұқсас "Dampervan" көлігін жасады. Мэй бұрынғыдай нақты көлігін пайдаланды, тек шағын жақсартулар енгізді (соның ішінде қайырылатын кескіш). Міндет – көліктерді Англия арнасынан өткізу болды. Хаммонд пен Мэйдің кемелері жолға шыққаннан кейін көп ұзамай батып кетті, ал үш жүргізуші де Кларксонның көлігімен сапарға шықты. Сапар барысында олар Ричард Брэнсонның амфибиялық көлікпен арнаны кесіп өту жөніндегі әлемдік рекордын жаңаруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Көлік арнаны сәтті кесіп өтіп, Францияға қонды, бірақ олар мақсатты жері Кале емес, Сангаттеге жетті. Top Gear USA бағдарламасының S04E06 сериясында да ұқсас сынақтар болды. Олардың көліктері Volkswagen Golf (Ратледж Вуд оны Sea Ray қайығымен біріктірді), Jeep Wrangler YJ (Адам Феррара оны әуе қайығына айналдырды) және Plymouth Conquest (Таннер Фост оны "Turboat" деп аталатын жылдамдық қайығына айналдырды) болды. Бастапқы сынақтарда VW су мен құрлықта да қиындықтарға тап болды, Jeep суда жақсы жұмыс істеді, бірақ құрлықта емес (әуе қайығының моторы оны тас жолда қалдырды), ал "Turboat" құрлықта жақсы жұмыс істеді, бірақ суға бірден батты. Фауст пен Феррара араздасқаннан кейін Jeep те суға кетті. Содан кейін үш жүргізуші де VW көлігімен Онтарио көлінен өтуге тырысты. Фауст сапардың ортасында досының яхтасымен жолға шықты. Вуд пен Феррара Канада шекарасына жетті, бірақ паспорттарын алып келмегендіктен, кері қайтарылды.

The BBC television series Top Gear has, on several occasions, used amphibious vehicles as the basis for challenges. In S08E03, Clarkson, Hammond and May competed to see who could build the best amphibious car, starting with a used vehicle of their choice. Clarkson used a Toyota Hilux, which he nicknamed the "Toybota", and powered it with a large outboard motor. Hammond used a Volkswagen Vanagon, which he combined with a boat hull to build a drivable cabin cruiser called the "Dampervan". May started with a Triumph Herald and fitted it with a sail. During the challenge, which was to drive across a reservoir, the Toybota made it almost all the way to the end before capsizing, the Dampervan immediately sank, and the Triumph was the only vehicle to complete the trip, although it took a very long time to do so. The show returned to the concept in S10E02, when the presenters built updated versions of their designs with lessons learned from the first time. Clarkson built his "Nissank" out of a Nissan Hardbody, the overall design being very similar to the Toybota, but now with oil drums as stabilizers. Hammond built a near identical Dampervan, which had many of the same problems as its predecessor. May used the same actual vehicle as before, with only minor improvements (including a retractable daggerboard). The challenge was to drive the cars across the English Channel. Both Hammond and May's vessels sank shortly after departing, and all three presenters ended up making the trip aboard Clarkson's vehicle. Along the way, they attempted to beat Richard Branson's world record for crossing the channel in an amphibious vehicle, but failed. The pickup truck successfully crossed the channel and landed in France, although they ended up in Sangatte instead of Calais, their intended destination. Top Gear USA featured a very similar challenge in S04E06. Their vehicles were a Volkswagen Golf, which Rutledge Wood combined with a Sea Ray boat; a Jeep Wrangler YJ, which Adam Ferrara turned into an airboat; and a Plymouth Conquest, which Tanner Foust turned into a speedboat called the "Turboat". In the initial tests, the VW had issues on both water and land, the Jeep worked well on water but not on land (the airboat motor left him stranded on the highway), and the Turboat performed well on land but sank immediately in the water. The Jeep sank as well after Foust and Ferrara got into an impromptu sea battle. All three presenters then attempted to cross Lake Ontario in the VW. Foust abandoned the trip halfway through, being picked up by a friend's yacht. Wood and Ferrara made it to the Canadian border, but were turned away because they did not bring passports.