Кіріспе
Мозамбик пен Танзанияның банту этносы Макуа халқы, сондай-ақ Махуа немесе Вамакуа деп те аталады, бұл Мозамбиктің солтүстігінде және Танзанияның оңтүстік шекаралық провинцияларында, мысалы Мтвара аймағында таралған банту этносы. Олар Мозамбиктегі ең ірі этникалық топ болып табылады және Замбези өзенінің солтүстігіндегі кең аумақта негізінен шоғырланған. Социологтар оларды төрт географиялық және тілдік топқа бөліп зерттейді: төменгі немесе Лоло Макуа, жоғарғы немесе Ломве Макуа, Мауа және Ниасса Макуа немесе Медо. Олар макуа тілінің түрлерін қолданады, оны Эмакуа деп те атайды, бұл банту тілдері тобына жатады. Макуа халқының жалпы саны шамамен 3,5 миллионға жетеді, оның 1 миллионнан астамы төменгі (оңтүстік) диалектіде, ал шамамен 2 миллионы жоғарғы (солтүстік, Ломве) нұсқасында сөйлейді. Аумақтың үлкендігі мен халықтың көптігін ескере отырып, Макуа халқымен бірге тұратын басқа да этникалық топтар Эмакуа тілінде сөйлейді.
The Makua people, also known as Makhuwa or Wamakua, are a Bantu ethnic group found in northern Mozambique and the southern border provinces of Tanzania such as the Mtwara Region. They are the largest ethnic group in Mozambique, and primarily concentrated in a large region to the north of the Zambezi River. They are studied by sociologists in four geographical and linguistic sub divisions: the lower or Lolo Makua, the upper or Lomwe Makua, the Maua and the Niassa Makua or Medo. They speak variants of the Makua language, also called Emakua, and this is a Bantu group language. The total Makua population is estimated to be about 3.5 million of which over 1 million speak the lower (southern) dialect and about 2 million the upper (northern, Lomwe) version; given the large region and population, several ethnic groups that share the region with the Makua people also speak the Emakua.
Тарих
Макуа халқының ауызша дәстөріндегі миф бойынша, олардың ата-бабалары алғашқы адам мен әйел ретінде Намулиден – олардың бастапқы мекенінен туған, ал басқа тірі жандар жақын жердегі таулардан келген. Ғалымдар олардың шығу тегі тауларда ма, Малауи көлінің батысында ма, әлде Танзания сияқты солтүстік елдерде ме, не оңтүстікте ме екеніне нақты көзқарас білдіре алмайды.
Металдар, өңдеу және сауда
Макуа халқының металл кенін өңдеу және құрал жасау тарихы жазылған. Мысалы, отаршылдық дәуірдегі португал табиғат зерттеушісі Мануэль Гальвао да Сильва Макуа халқының темір кендерін сипаттаған. Ал алынған металлдан балта, пышақ, найза, жүзік және басқа да заттар жасалған. Макуа халқы дәстүрлі түрде егіншілік және аң аулаумен айналысқан, алайда орта ғасырлық құжаттар Макуа халқының Малави көлі мен Атлантика жағалауы арасындағы сауда жолдарын бақылаған, табысты саудагерлер болғанын көрсетеді. Олар отаршылдық дәуір басталғанға дейін суахили (Шығыс Африка) және гужарати (Үндістан) саудагерлерімен қарқынды сауда жасаған. 18 ғасырда пил сүйегі саудасы күрт өсіп, оның салдарынан көптеген пілдер қырғынға ұшырады.
Колониялық және құлдық
Мозамбикке 16 ғасырдың басында келген португалдар оларды сауда қатынастары мен біліктілігі үшін сипаттады. Колониялық қоныс салушылар 16 ғасырдың басында макуа халқымен байланыс жасады. Макуа халқы 1749 жылдан бастап Үнді мұхитымен шектесетін Африка жағалауындағы араб сұлтандарына, португалдарға және колониялық мүдделерді қолдаған басқа африкалық этностарға қарсы тозу соғысын жүргізді. Эдвард Альперс 18 ғасырдың басында макуа халқынан және жалпы Мозамбиктен құлға деген басты талап Португалиядан немесе Гоа сияқты Үнді мұхитындағы оның колонияларынан келмегенін айтады, себебі Оңтүстік Азияда жұмыс күші жеңілдікпен қолжетімді болды және Азиядағы португалдық отарлық империясы шағын болды. 19 ғасырда макуа басшылары құлдарды жеткізуге қатысып, табысты саудаға қосылды, жақын жердегі этностық топтарға шабуыл жасап, тұтқынға алынған адамдарды сол саудагерлерге және экспорттаушыларға сатты. Макуа халқының экспортталуы осы этностық топтың Мадагаскар, Кариб аймағы, АҚШ және басқа да көптеген Үнді мұхиты аралдарында болуына әкелді. Палмер мен Ньюитттің сөзіне сәйкес, африкалық және араб құл ұрлаушылары мен саудагерлері қолданған стратегиялардың бірі – макуа және ломве қауымдастықтарын «жабайы және қарапайым тайпалар» деп жариялап, оларды адамгершіліксіз ету болды. Бұл 1800 және 1880 жылдар аралығында құл сатып алушылардың оларды «пайдалануға, өркениетке жеткізуге» құқылы екенін сезінуіне себеп болды. Шындығында, қазіргі заманғы ғалымдардың пікірінше, макуа халқының тарихи дәлелдері мен экономикалық жетістіктері олардың бейбіт және еңбекқор болғандығын көрсетеді. Аңыз бойынша, Мулуку жердегі екі ойықтан бірінші ер адам мен әйелді жаратты және оларға құралдарды пайдалану өнерін үйретті. Адамдар бағынбағандықтан, Мулуку екі маймылды шақырып, оларға да сондай құралдар мен нұсқаулар берді. Маймылдар құралдарды жақсы пайдаланғанын көрген Мулуку олардың құйрықтарын кесіп, еркек пен әйелге байлап, маймылдарға адам, ал адамдарға маймыл болуын айтты. Макуа халқы көбінесе ата-бабалар мен табиғат рухтарына табынуды қамтитын осы дәстүрлі дінді ұстанып келеді (66-70%). Бұл ережеден жағалаудағы халық ғана ерекшеленеді, онда макуа саудагерлері (араб суахили тұтынушыларының ықпалымен) исламның шафии мектебіне көшті. Макуа халқы жағалаудағы мұсылман халқын Мака деп атайды, бұл Меккеден немесе «тұз» немесе «жағалау» сөздерінен шыққан болуы мүмкін, екеуі де макуа тілінде Мака деп аударылады.
Макуа диаспорасы
Макуа халқы отарлық дәуірде әлемнің көптеген жерлеріне таралып кеткен. Макуа халқының этнографиялық сипаттамаларының бірі 1847 жылы Эжен де Фробервиль тарапынан жарияланды. Ол Маврикий плантацияларында үш жүзден астам макуа халқынан сұхбат алып, олардың дәстүрлері мен мәдениетін зерттегеннен кейін жариялаған. Макуа халқы бұрын Оңтүстік Африкада, Дурбан қаласының жанындағы Блафф деген аймақта тұрған. Бірақ, апартеид кезеңіндегі топтық аймақтар заңына байланысты, 1960 жылы Блаффтан күштеп шығарылып, Дурбан қаласындағы Бэйвью, Чатсвортқа қоныстандырылды. Кейбір макуалар Вентворт, Марианхилл, Марианридж, Умлази, Ньюлендс Шығысы және Батысы, Питермарицбург, Кейптаун және Йоханнесбургте де қоныстанды. Макуа тілі – банту тілдерінің бірі, әлі де көбінесе халық арасында қолданылады. Оған қоса, Оңтүстік Африкада африкаанс және зулу тілдері, Мозамбикте португал тілі, қауымның егдеулері арасында кейбір суахили тілі, ал Танзания-Мозамбик шекарасында көптеген адамдар бұл тілде сөйлейді. Сонымен қатар, Оңтүстік Африка мен Танзанияда ағылшын тілі де қолданылады.