Кіріспе

Малави аймағының тарихы Малави тарихы қазіргі Малави аумағын қамтиды. Бұл аймақ бір кезде Марави империясының бір бөлігі болған (Марави – 16 ғасырда қазіргі Малави, Мозамбик және Замбия мемлекеттерінің шекараларында орналасқан патшалық). Колониялық кезеңде аймақ британдықтардың басқаруында болды, олардың билігінде алғаш Британдық Орталық Африка, кейін Ньясаленд деп аталды. Ол Родезия және Ньясаленд Федерациясының құрамына кірді. 1964 жылы Малави толық тәуелсіздік алды. Тәуелсіздік алғаннан кейін 1994 жылға дейін Гастингс Банда басқаруымен Малави бір партиялық мемлекет ретінде басқарылды.

Тарихқа дейінгі дәуір

1991 жылы Ураха ауылының жанында 2,3–2,5 миллион жылдық гоминид жақ сүйегі табылды. Ерте адамдар Малави көлі маңында 50 000–60 000 жыл бұрын қоныстанған. Б.з.д. 8000 жылға тарта датирленген адам қалдықтары Африка мүйізінде бүгінде өмір сүретін халықтарға ұқсас физикалық ерекшеліктерді көрсетті. Б.з.д. 1500 жылға датирленген тағы бір жерде Сан халқына тән белгілер анықталды. Олар Лилонгведен оңтүстікке қарай Ченчерере және Мфунзиде табылған тас суреттерінің авторлары болуы мүмкін. Чева мифологиясы бойынша, аймақтағы алғашқы адамдар – Akafula немесе Akaombwe деп аталатын аласа бойлы садақшылар тегі болған. Банту тілді халықтар "Ортақ заманның" алғашқы төрт ғасырында бұл аймаққа келіп, темірді пайдалану және жарып егіс салу технологиясын әкелді. 13-15 ғасырлардағы бантулердің келесі толқындары ертерек банту және бантуға дейінгі тұрғындарды ығыстырып немесе олардың құрамына сіңіріп алды.

Марави империясы

Малави атауы Марави сөзінен шыққан деп есептеледі. Марави империясының халқы темір өңдеумен айналысқан. Марави сөзі "Жалын" деген мағынаны білдіреді деп саналады және бұл түнгі аспанды жарықтандырған көптеген пештердің көрінісінен туындаған болуы мүмкін. 15 ғасырдың соңында Амарави халқы Марави империясы деп аталатын династияны құрды. Амаравилер, кейіннен шева (бұл сөз, мүмкін, "шет елдік" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан) деп аталды, қазіргі Конго Республикасының аймағынан Малавиге наразылық пен аурулардан қашу үшін көшіп келді. Шевалар қазір жоқ болған акафула тайпасына шабуыл жасады. Малавидің қазіргі аумағының көп бөлігін, сондай-ақ қазіргі Мозамбик пен Замбияның аймақтарын қамтыған Марави империясы Малави көлінің оңтүстік-батыс жағалауында құрылды. Империяның кеңею кезеңіндегі басшысы Калонга (кейде Каронга деп те жазылады) болды. Калонга Манхембадағы бас кеңсесінен билік жүргізді. Калонганың басшылығымен жаңа аймақтарды иелену және бағындыру үшін кіші басшылар тағайындалды. 18 ғасырдың басында империяның құлдырауы басталды, себебі кіші басшылар арасындағы қақтығыстар мен құл саудасының өркендеуі Марави империясының билігін әлсіретті.

Португалияның ықпалы

Бастапқыда Марави империясының экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына, әсіресе қарақұмық пен сорго өндірісіне тәуелді болды. Еуропалықтар Малави халқымен алғаш рет 16 ғасырда, Марави империясы кезінде байланыс жасады. Марави империясы тұсында чева тайпалары қазіргі Мозамбик жағалауына қол жеткізді. Осы жағалау арқылы чевалар португалдар мен арабтармен піл сүйегі, темір және құл саудасын жүргізді. Сауданы Марави империясының барлық аймақтарында қолданылған чева (Нянжа) тілі жеңілдетті. 1616 жылы португал саудагері Гаспар Бокарро қазіргі Малави арқылы саяхат жасап, ел және оның халқы туралы еуропалықтардың алғашқы жазбасын жасады. Португалдықтар осы аймаққа жүгерінің енгізілуіне де жауапты болды. Жүгері ақырында Малави халқының негізгі тағамына айналды. Малави тайпалары португалдармен құл саудасын жүргізді. Бұл құлдар көбінесе Мозамбик немесе Бразилиядағы португал плантацияларында жұмыс істеу үшін жіберілді.

Нгони

Марави империясының құлдырауы Малави аймағына екі күшті топтың кіруіне байланысты болды. 19 ғасырда Ангони немесе Нгони халқы және олардың басшысы Звангеманба қазіргі Оңтүстік Африканың Наталь аймағынан келді. Ангонилер Зулу империясының басшысы Шака Зулудан қашып келген адамдардан тұратын, "мфекане" деп аталатын үлкен көші-қонның бір бөлігі болды. Нгони халқы негізінен қазіргі Малавидің орталық бөлігінде қоныстанды; әсіресе Нтчеу және Дедза ауданының бір бөлігінде. Алайда, кейбір топтар солтүстікке қарай жол тартты, Танзанияға кіріп, Виктория көлінің маңына қоныстанды. Бірақ, олардан бөлініп шыққан топтар оңтүстікке қайта бет алды; қазіргі солтүстік Малавиде, әсіресе Мзиба ауданында қоныстанды, онда олар Малави көлінің ар жағынан келген Баволока деп аталатын басқа көшіп келушілер тобымен араласты. Мфекане Оңтүстік Африкаға елеулі әсер етті. Ангонилер Шаканың әскери тактикасын қабылдап, жолында кездескен Маравиді қоса алғанда, кішігірім тайпаларды бағындырды. Тасты жерлерден шабуыл жасаған Нгони импилері Чева (немесе Ачева) тайпаларына шабуылдап, азық-түлік, өгіздер мен әйелдерді тонады. Жас жігіттер жаңа әскерлік күштерге қосылды, ал егде жастағы ерлер үй құлдарына айналдырылды және/немесе Малави көлі аймағындағы араб құл саудагерлеріне сатылды.

Яо

Бұл кезде билікті қолға алған екінші топ – Яо тайпасы болды. Яолар Макуа тайпасынан бай және тәуелсіз болды. Олар солтүстік Мозамбиктен Малавиге не Макуа тайпасымен болған қақтығыстан қашу үшін, не Занзибардан келген арабтармен, португалдармен және француздермен құл және азу сүйегі саудасынан пайда табу үшін келді. Қай жағдайда болса да, 1800 жылдары Малавиге көшіп келгеннен кейін, олар Чева және Нгони тайпаларынан құл сатып ала бастады. Яо тайпасы оларды тұтқынға алып, кейін құл ретінде сатқандары да жазылған. Осы кезде Дэвид Ливингстон саяхаты барысында оларды кездестіріп, олардың құлдықпен айналысқанын жазды. Олар Зимбабведегі Рвози тайпасымен, қазіргі Замбиядағы Луангва өзеніндегі Биса тайпасымен, тіпті Конго және шығыс жағалауындағы халықтармен сауда жасады. Олардың ауқымды экспедицияларына білімді саудагерлер мен қолөнершілер қажет болды, олар араб әліпбиін жақсы меңгерген. Шеберлер көлде жүзу үшін доу (dhow) қайықтарын жасады, шаруалар күріш өсіру үшін суару жүйелерін құрды, ал қоғамның белгілі өкілдері медреселер мен интернат мектептерін ашты. Яо тайпасы бірінші болып, сондай-ақ ұзақ уақыт бойы басқа тайпалармен қақтығыста, оның ішінде Зулу тайпасынан қоныс аударған Макололо тайпасымен атыс қаруын қолданды, олар осы қаруды еуропалықтар мен арабтардан сатып алған. 1860 жылдары Яо тайпасы ислам дінін қабылдады. Дінгеріне өтуге сауда экспедициялары кезінде, әсіресе Килва сұлтандығы мен Занзибармен байланыс жасағанда мүмкіндік болды. Салим бин Абдалланың жазбаларынан көрінетіндей, бұл өзгеріс 1840 жылдарға дейін басталған, ол Нхотакотаның Джумбесі ретінде танымал. Яо тайпасы ислам дінін қабылдамас бұрын анимизмді ұстанбаған, бірақ олар ата-бабаларының рухтары арқылы қол жетімді Құдайға сенеді. Дінгеріне өткен соң, Яо жағалаудан келген суахили және араб шейхтерін жұмысқа алды, олар сауаттылықты насихаттады және мешіттер құрды; Мангочидегі басшы Мпонда 1875 жылы христиан миссионерлері келгенге дейін онға жуық медресе ашты. Олардың жазбалары суахили тілінде болды, ол 1870 жылдан 1960 жылға дейін Малавидің лингва франкасы болды.

Арабтар мен олардың суахили одақтастары

Яомен тығыз қарым-қатынас орнатып, араб саудагерлері Малави көлінің жағалауында бірнеше сауда бекеттерін құрды. Яоның шығысқа жасаған жорықтары суахили арабтарының назарын аударды. Малави көлінің бар екенін және географиясын Яо, суахили және арабтар білді. Жумбе (Сәлім Абдалла) Яо сауда жолымен Малави көлінің шығыс жағынан Нхотакотаға дейін сапар шекті. 1840 жылы Нхотакотаға келгенде, ол Яо және Биса тайпаларының жақсы орналасқанын көрді. Нхотакотада кездескен Яо тайпасының бір бөлігі ислам дінін қабыланған еді, сондықтан ол мұсылман емес чева тайпаларын жұмысқа алудың орнына оларды жұмысқа алды. Өкімет билігінің шарықталу кезеңінде Жумбе Нхотакота арқылы жыл сайын 5000-нан 20 000-ға дейін құлдарды тасымалдады. Нхотакотадан құлдар кемінде 500 адамнан тұратын керуендермен қазіргі Танзанияның жағалауындағы Килва Кисивани аралына жеткізілді. Осы бекеттердің құрылуы Малавидегі құл саудасын Мозамбиктегі португалдардан Занзибар арабтарына ауыстырды. Яо және Ангони тайпалары үнемі қақтығысқа түссе де, ешқайсысы да шешуші жеңіске жете алмады. Алайда, Дедзадағы Нгони тайпасы Мпонда Яоларын жұмысқа алуды жөн көрді. Дегенмен, Марави империясының қалған бөлігі екі жақтан келген шабуылдардың салдарынан жойылуға айналды. Кейбір Ачева басшылары араб құл саудагерлерімен одақтасқан суахилилермен одақ құрып, өзін-өзі сақтап қалды.

Малавидің Ломве

Малавидің ломвелері 1890 жылдары ғана келді. Ломве Мозамбиктегі uLomwe төбесінен, Замбези өзенінің солтүстігінде және Малавидегі Чилу көлінің оңтүстік-шығысында пайда болды. Олардың тарихы да көбінесе португалдық жайлаушылардың uLomwe маңындағы жерлерге қоныстануынан туған аштық туралы. Жамандықтан құтылу үшін ломвелер солтүстікке бет бұрып, Чилу көлінің оңтүстік ұшы арқылы Ньясалендке кірді және Пхаломбе мен Муланже аймақтарына қоныстанды. Муланжеде Яо және Манганжа тайпаларының бұрыннан қоныстанғанын көрді. Яо басшылары, мысалы Чикумбу, Мтиламаня, Матипвили, Джума, Чиута, ломвелерді Мозамбиктен келген туыстарын ретінде қарсы алды. Көптеген ломвелерге Яо және Манганжа тайпалары жер берді. Кейіннен ломвелер Муланже тауының етегінде британдық компаниялар құрған шай плантацияларында жұмысқа орналасты. Олар біртіндеп Тийоло және Чирадзулуға тарады. Ломвелер жергілікті Манганжа тайпаларымен оңай араласты, және тайпалық қақтығыстар туралы ешқандай хабарлама жоқ.

Еуропалық байланыстар

Малавиді алғаш рет португалдар ашқан деп айтылады. 1859 жылы португалдық дерек көзінен алған ақпарат бойынша Дэвид Ливингстон Малави көлін ашты. Яо тайпасы оған көрген су кеңістігінің аты Ньяса екенін айтты. Чияо тілін білмейтін Ливингстон, Ньясаның көлдің нақты аты деп ойлаған болуы мүмкін. Дегенмен, Чияо тіліндегі «Ньяса» сөзі ағылшын тілінде «көл» дегенді білдіреді. Оның 1861 жылы UMCA-дан келген епископ Чарльз Маккензибен жасаған келесі сапарында мұсылман Яо мен мұсылман емес Манганжа тайпалары арасында қақтығыс туды, епископ соңғысына уағыз айтуды жөн көрді. Ислам діні мен құлдықпен айналысқан Яо тайпасы христиан миссионерлеріне қарсы болды. Маккензидің безгекке шалып қайтысынан кейін қақтығыстар ақырындап тоқтады. 1875 жылы Шотландияның еркін шіркеуінен келген миссионерлер Малави көлінің оңтүстік жағасындағы Маклеар мысында база құрды. Бұл жолы Яо тайпасының мұсылмандарының христиан дініне өтуіне де күш салынды. Амангочи Яо тайпасының бір бөлігі дін аударуға дайын болғанымен, үдеріс баяу болды. Кейбір талқылардан кейін епископ Роберт Лоус жетекші етіп тағайындалды. Медицина саласындағы білімімен танымал болған Лоус солтүстікке қарай, Тонга тайпасының Бандаве және Нгони тайпасының Канигина аймақтарында миссионерлік бекеттер құруды жоспарлады. Ол жерде миссионерлер тұрақсыз саяси ахуалда тиімді жағдай тапты: миссионерлік бекеттер Тонга тайпасы үшін Нгони шабуылдарынан қорғаныс аймағына айналды. Тонга тайпасының мұғалімдерінің кейбіреуі Мангочидегі Маклеар мысында христиан дінін қабылдаған Ньянья тайпасынан шыққан еді. 1878 жылы Глазгодан келген бірнеше саудагерлер миссионерлерді тауарлармен және қызметтермен қамтамасыз ету үшін «Африка көлдері компаниясын» құрды. Содан кейін саудагерлер, аңшылар, плантаторлар және тіпті басқа конфессиялардан келген миссионерлер де келді. 1889 жылдан бастап католик «Ақ әкелер» Яо тайпасын христиан дініне өткізуге тырысты. 1894 жылы миссия Тумбука тайпасына дейін кеңейтілді, олар да күшті Нгони тайпасының шабуылдарына ұшырады. Лоус сол жылы Румпи маңында миссионерлік бекет ашты. Тумбука тайпасы, Тонга тайпасы сияқты, миссионерлер арасында пана тапты және христиан дінін қабылдады. Керісінше, Яо тайпасы әлі де христиан дінінен алшақ болды және Малавиде көп ұзамай мойындалмауы мүмкін араб тілінде жазып оқыды, бұл оларға зиян келтіретін еді. Яо мұсылмандарын христиан дініне өткізе алмауы дәстүрлі еуроцентристік тарихта Яо тайпасының жағымсыз бейнесіне әкелді. Яо тайпасының Малавиге әлеуметтік-экономикалық үлесі мойындалмады, олар құл саудагерлері ретінде бағаланды. Х.Х. Джонсон басшылығымен британдықтар Маканджила және Мпонда Джаласи сияқты Яо басшыларымен бес жыл бойы соғысты, содан кейін оларды жеңді. Бүгінде Яо тайпасының көпшілігі сауаттылықты талап ететін жұмыстарда жұмыс істемейді, сондықтан олардың көпшілігі Оңтүстік Африкаға жұмыс іздеуге көшкен. Яо тайпасының өкілдері билік тарапынан діни нанымына байланысты әдейі шеттетуге ұшырағанын айтады. Малавиде олар негізінен фермерлер, тігіншілер, күзетшілер, балықшылар немесе білікті емес жұмыстарда жұмыс істейді. Бір кезде Яо тайпасының көптеген өкілдері білім алуда жетістікке жету үшін өздерінің нақты есімдерін жасырды: Мариам – Мэри, Юсиф – Жозеф, Че Сигеле – Жаннет болып өзгерді.

Британдық билік

1883 жылы британ үкіметінің консулы «Орталық Африканың патшалары мен басшыларына» аккредиттелді, ал 1891 жылы британдықтар Британдық Орталық Африка протекторатын құрды. 1907 жылы атау Ньясаленд немесе Ньясаленд протектораты деп өзгертілді (Ньяса – чияо тілінде «көл» деген сөз). 1950 жылдары Ньясаленд 1953 жылы Солтүстік және Оңтүстік Родезиямен бірігіп, Родезия және Ньясаленд Федерациясын құрды. Федерация 1963 жылдың 31 желтоқсанында таратылды. 1915 жылдың қаңтар айында баптист пасторы Джон Чилембве Ньясалендтің оңтүстік-шығысында британдық отаршылдыққа қарсы сәтсіз көтеріліс жетекшісі болды, ол Чилембве көтерілісі деп белгілі болды. Чилембве Ньяса азаматтарын Бірінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс Африка кампаниясына жүктөсушілер ретінде жұмысқа алуға, сондай-ақ отаршылдық билік жүйесіне қарсы болды. Чилембведің ізбасарлары жергілікті плантацияларға шабуыл жасады, бірақ үкіметтік күштердің жылдам қарсы шабуылы көтерілісшілерді жеңді. Чилембве қаза тауып, оның көптеген ізбасарлары жазаланды. 1944 жылы Африка Ұлттық Конгресінің 1914 жылғы Бейбітшілік хартасынан шабыттанған Ньясаленд Африкалық Конгресі (NAC) құрылды. NAC көп ұзамай Оңтүстік Африкаға тарады, оның қуатты бөлімшелері Оңтүстік Родезиядағы Солсбериде (қазіргі Харареде) және Солтүстік Родезиядағы Лусакада көшіп келген малавилік жұмысшылар арасында пайда болды. Мыңдаған ньясаландтықтар Екінші дүниежүзілік соғыста қатысты. 1958 жылдың шілдесінде доктор Хастингс Камузу Банда АҚШ, Ұлыбритания және Ганада ұзақ болғаннан кейін елге оралды. Ол кейін Малави Конгресс партиясына (МКП) айналған NAC-тің жетекшісі болды. 1959 жылы Банда саяси қызметі үшін Гвело түрмесіне қамалды, бірақ 1960 жылы Лондондағы конституциялық конференцияға қатысу үшін босатылды. 1961 жылдың тамызында МКП жаңа Заң шығарушы кеңестің сайлауында үлкен жеңіске жетті. Ол сондай-ақ жаңа атқарушы кеңесте маңызды рөл атқарды және бір жылдан кейін Ньясалендтің барлық істерін басқарды. 1962 жылдың қараша айында Лондонда өткен екінші конституциялық конференцияда британ үкіметі келесі жылы Ньясалендке өзін-өзі басқару мәртебесін беруге келісті. Хастингс Банда 1963 жылдың 1 ақпанында премьер-министр болды, бірақ британдықтар елдің қаржы, қауіпсіздік және сот жүйесін әлі де бақылап отырды. 1963 жылдың мамыр айында жаңа конституция күшіне енді, ол іс жүзінде толыққанды ішкі басқару құқығын қамтамасыз етті.

Тәуелсіздік

Малави 1964 жылғы 6 шілдеде Британ Достастығының (бұрынғы Британ Достастығы) толық тәуелсіз мүшесі атанды. Содан кейін, 1964 жылғы тамыз және қыркүйек айларында Банда 1964 жылғы Кабинеттік дағдарыста өз кабинетінің көптеген министрлерінің наразылығына тап болды. Дағдарыс 1964 жылғы 26 тамызда премьер-министр Банда мен қатысқан барлық кабинет министрлері арасындағы қақтығыспен басталды. Олардың шағымдары қарастырылмады, бірақ 7 қыркүйекте үш министр қызметтен босатылды. Осы босатулардың ізінен, сол күні және 9 қыркүйекте үш министр тағы да отставкаға кететін болды, бірақ олардың бірі бірнеше сағат ішінде отставкасын кері қайтарды. Бұрынғы министрлердің қарсыласу мен одан кейінгі отставкаларының себептері Банданың басқа министрлермен кеңеспеуі, билікті өз қолында ұстауы, Оңтүстік Африка және Португалиямен дипломатиялық қарым-қатынасты сақтап қалуға талап етуі және бірқатар ішкі үнем шараларын енгізуі болды. Жағдайды ушықтырып, олардың және Банданың жақтастары арасында қақтығыстар мен тәртіпсіздіктер болғаннан кейін, бұрынғы министрлердің көпшілігі қазан айында Малавиден кетіп қалды. Бұрынғы министрлердің бірі Генри Чипэмбере 1965 жылғы ақпанда сәтсіз қарулы көтеріліс ұйымдастырды. Ол сәтсіз аяқталғаннан кейін, АҚШ-қа ауысуды ұйымдастырды. Тағы бір бұрынғы министр, Ятута Чизиза 1967 жылы Мозамбик арқылы кішігірім шабуыл ұйымдастырды, оның салдарынан қаза тапты. Бұрынғы министрлердің бірнешеуі жер аударылып қайтыс болды, ал Ортон Чирва Малави түрмесінде қайтыс болды. Бірақ кейбіреулері 1993 жылы Банда биліктен қуылғаннан кейін Малавиге оралып, қоғамдық өмірге қайта оралды. Екі жылдан кейін Малави республикалық конституцияны қабылдады және Гастингс Банданың басшылығымен бір партиялық мемлекетке айналды.

Бір партиялық билік

1970 жылы Гастингс Банда МКП-ның өмірлік президенті деп жарияланды, ал 1971 жылы Банда билігін нығайтып, Малавидің өмірлік президенті атанды. Малави Конгресі партиясының жартылай әскери бөлімі – «Жас пионерлер» 1990 жылға дейін Малавиді тоталитарлық бақылауда ұстауға көмектесті. Банда әрқашан «Ең ардақты өмірлік президент Нгази доктор Х. Камузу Банда» деп аталатын диктатор болды. Оған деген адалдық барлық деңгейде қатаң сақталды. Әрбір кеңсе ғимаратында Банданың ресми суреті ілініп тұруы керек еді. Президенттің суретінен жоғарырақ ешбір плакат, сағат немесе сурет орналастырылмады. Ұлттық әнұран көптеген іс-шаралардан бұрын орындалды, оның ішінде кино, театр және мектеп жиындары да бар. Кинотеатрларда әнұран орындалғанда, президенттің қолда буынып тұрған бейнесі көрсетілді. Банда қалаға келгенде, әуежайда әйелдер тобы оны қарсы алып, би билеуі күтілді. Бұл қойылымдарға президенттің суреті бар арнайы мата кию қажет болды. Елдегі жалғыз радиостанция президенттің сөздерін және үкіметтік насихатты таратумен айналысты. Полиция тұрғындарға үйден шығуға және есіктер мен терезелерді жабуға бұйрық берді, президент Банда өткенге дейін кем дегенде бір сағат бұрын. Барлығы қолда буынып амандасуы керек еді. Банданың заңдары бойынша әйелдерге тізеден жоғары көтерілген киім, кез келген шалбар немесе юбка киюге тыйым салынды. Бұған екі ерекшелік болды: егер олар спорт түрлері ойналатын «Кантри-клубта» немесе демалыс орындарында/қонақүйлерде болса, онда оларды жалпы халық көрмеді (қонақүй қызметкерлерін қоспағанда). Ер адамдарға мойыннан төмен шаш өсіруге рұқсат етілмеді. Шетелден келгендердің шашы ұзын болса, әуежайдан шығар алдында шашын қырып тастауға мәжбүр болды. Шіркеулер мемлекеттік бекітуді қажет етті. Кейбір діни топтардың мүшелері, мысалы, «Куәгерлер» қудаланды және бір кезде елден кетуге мәжбүр болды. Үндістандық тегі бар барлық малави азаматтары үйлері мен бизнестерін тастап, ірі қалалардағы үнділіктерге арналған белгілі бір аудандарға көшіп кетуге мәжбүр болды. Бір кезде олардың барлығына елден кетуді бұйырды, содан кейін таңдап алынғандарға ғана оралуға рұқсат берілді. Жеке табыспен тапқан қаражатты елден шығаруға тыйым салынды, егер тиісті арналар арқылы рұқсат алынбаса; бұрын елге эквивалентті немесе одан да көп сомада шетел валютасы әкелгенін растайтын құжаттар ұсынылуы керек еді. Кеткендердің кейбіреулері мүлкін және табысын қалдырып кетті. Кинотеатрларда көрсетілетін барлық фильмдерді алдымен Малавидің цензуралық кеңесі қарады. Жарамсыз деп танылған мазмұн, әсіресе жалаңаш немесе саяси мазмұн, өңделді. Пошта да цензуралық кеңес бақылауында болды. Кейбір халықаралық пошта ашылып, оқылды және кейде өңделді. Видеокассеталар цензуралық кеңеске қарау үшін жіберілді. Өңделгеннен кейін фильмге оны көруге жарамды екенін көрсететін стикер жабыстырылып, иесіне қайтарылды. Телефон қосылыстары бақыланды және әңгіме саяси сипатта болса, үзіліп қалды. Кітап дүкендерінде сатылатын кітаптар да өңделді. «Ньюсуик» және «Тайм» сияқты журналдардың беттері немесе бөліктері қиылып немесе қаралап жасырылды. Доктор Банда көптеген, егер барлық емес, әлемдік көшбасшылар сияқты бай адам болды. Оның үйлері (сарайда тұрды), бизнесі, жеке тікұшақтары, көліктері және басқа да сәнді заттары болды. Президентке қарсы сөйлеуге қатаң тыйым салынды. Бұлай істегендер көбінесе елден қуылды немесе түрмеге қамалды. Банда мен оның үкіметі «Human Rights Watch» және «Amnesty International» ұйымдары тарапынан адам құқықтарын бұзғаны үшін сынға алынды. Ол биліктен алынғаннан кейін Банда кісі өлтіргені және дәлелдерді жоюға тырысқаны үшін сотталды. Өзінің билігі кезінде Банда апартеид режимімен дипломатиялық қарым-қатынас сақтаған апартеидтен кейінгі Африка көшбасшыларының бірі болды.

Көппартиялы демократия

Ішкі тәртіпсіздіктің күшеюі және Малави шіркеулері мен халықаралық қауымдастықтың қысымы Малави халқына көп партиялық демократияны немесе бір партиялық жүйенің сақталуын таңдауды ұсынған референдумға әкелді. 1993 жылдың 14 маусымында Малави халқы көп партиялық демократияны басым көпшілікпен қолдады. 1994 жылдың 17 мамырында уақытша конституция негізінде еркін және әділ жалпыұлттық сайлаулар өтті, ол келесі жылы толық күшіне енді. Осы сайлауда Біріккен демократиялық фронттың (БДФ) төрағасы Бакили Муллузи президент болып сайланды. БДФ Ұлттық Ассамблеядағы 177 орынның 82-сін жеңіп алып, Демократия Альянсымен (AFORD) коалициялық үкімет құрды. Бұл коалиция 1996 жылдың маусым айында таратылды, бірақ оның бірқатар мүшелері үкіметте қалды. Президент 1995 жылы Миссури штатындағы Линкольн университетінен құрметті диплом алғандықтан, доктор Муллузи деп аталды. Малавидің жаңа Конституциясы (1995) бұрын Малави Конгресс партиясына ғана берілген арнайы өкілеттіктерді жойды. Саяси өзгерістермен бірге экономикалық либерализация және құрылымдық реформалар да жүргізілді. 1999 жылдың 15 маусымында Малавиде екінші демократиялық сайлау өтті. Бакили Муллузи президенттік лауазымға екінші бес жылдық мерзімге қайта сайланды, UDF-қа қарсы шыққан MCP-AFORD альянсы бірлескен тізіммен сайлауға қатысқандарына қарамастан. Сайлаудан кейін ел азаматтық соғысқа жақын келді. Солтүстікте үстемдік құратын Тумбука, Нгони және Нконде христиан тайпалары оңтүстіктен шыққан мұсылман Бакили Муллузидің сайлануына наразылық білдірді. Христиандар мен Муллузидің тайпасы – Яо тайпасының мұсылмандары арасында қақтығыс орын алды. Миллиондаған долларлық мүлік зардап шекті немесе ұрланды, ал 200 мешіт өртелді.

ХХІ ғасырдағы Малави

2001 жылы ҰҚД 96 орынға ие болды, АФОРД – 30 орынға, ал МКП – 61 орынға. Алты орын тәуелсіз саясаткерлерге тиесілі болды, олар Ұлттық демократиялық альянс (ҰДА) оппозициялық тобын құрады. Сол кезде ҰДА ресми саяси партия ретінде танылмаған еді. Ұлттық Ассамблеяның 193 мүшесі болды, оның ішінде 17-сі әйелдер, соның ішінде спикердің орынбасары да бар. Малавиде демократиялық жолмен сайланған президенттер арасындағы алғашқы ауысу 2004 жылдың мамыр айында болды, онда ҰҚД президенттік үміткері Бингу ва Мутарика оппозициялық партиялардың біріккен тобының қолдауымен МКП үміткері Джон Тембо мен Гванда Чакуамбаны жеңді. Дегенмен, ҰҚД 1994 және 1999 жылғы сайлаулардағыдай парламентте көпшілік орындарды жеңе алмады. Ол бірнеше оппозициялық партиялармен «ұлттық бірлік үкіметін» құрып, көпшілікті қамтамасыз етті. Бингу ва Мутарика 2005 жылдың 5 ақпанында ҰҚД партиясынан шығып кетті, себебі партиямен арасында, әсіресе сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресі мәселесінде келіспеушіліктер туды. 2009 жылы ол жаңа құрылған Демократиялық прогрессивті партияның төрағасы ретінде екінші мерзімге сайланды. 2012 жылдың сәуір айында Мутарика жүрек талмасынан қайтыс болды, ал президенттік лауазым вице-президент Джойс Бандаға (бұрынғы президент Бандамен туыс емес) өтті. 2014 жылғы Малавидің жалпы сайлауында Джойс Банда жеңіліске ұшырады (үшінші орын алды) және оның орнына бұрынғы президент Мутариканың інісі Питер Мутарика сайланды. 2019 жылғы Малавидің жалпы сайлауында президент Питер Мутарика шамалы артықшылықпен жеңіске жетіп, қайта сайланды. 2020 жылдың ақпан айында Малави Конституциялық соты заңбұзушылықтар мен кең таралған алаяқтықтарға байланысты сайлау нәтижесін мойынға алмай, жойды. 2020 жылдың мамыр айында Малави Жоғарғы соты бұл шешімді бекітіп, 2 шілдеде жаңа сайлау өтетінін жариялады. Бұл сайлау нәтижесі заңды түрде алғаш рет күдік тудырды. Оппозиция жетекшісі Лазар Чаквера 2020 жылғы Малави президенттік сайлауында жеңіске жетіп, Малавидің жаңа президенті болып ант берді. 2021 жылдың тамызында Конституциялық сот Питер Мутариканың Демократиялық прогресс партиясы ұсынған шағымды қарады. Ол 2020 жылғы президенттік сайлауды тоқтатуды талап етті, өйткені оның төрт өкіліне Сайлау комиссиясының құрамына кіруге тыйым салынған. Алайда, 2021 жылдың қараша айында елдің Конституциялық соты оппозициялық Демократиялық прогресс партиясының 2020 жылғы Малави президенттік сайлауына қатысты шағымын қабылдамады.