Үганда тарихының бастаулары: ежелгі дәуірден британдық протекторатқа дейін
Early history of Uganda
Уганда тарихы: ежелгі дәуірден британдық протекторатқа дейінгі кезең. 50-100 мың жылдық палеолиттік дәуір, тас өнер, алғашқы қоныстанушылар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уганданың ерте тарихы – қазіргі Уганда аумағы 19 ғасырдың соңында британдық протекторат болардан бұрынғы Уганда тарихын қамтиды. Осыған дейін аймақ бірнеше жақын байланысты патшалықтарға бөлінген.
The early history of Uganda comprises the history of Uganda before the territory that is today Uganda was made into a British protectorate at the end of the 19th century. Prior to this, the region was divided between several closely related kingdoms.
Ерте тарихы
Угандада адам қызметінің палеолиттік дәлелі кем дегенде 50 000 жылға, ал болжам бойынша 100 000 жылға дейін жетеді. Бұл Виктория көлінің бұрынғы аймағынан табылған ашеулдік тас құралдарымен расталады, олар Кагера өзені аңғарының бойында, әсіресе Нсонези маңында жатыр. Угандадағы тас өнері, әсіресе елдің шығыс бөлігіндегі өнер, Кейінгі тас дәуірінде де адамдар қоныстанғанын көрсетеді. Уганданың Орталық Африка жарылыс аймағындағы орналасуы, 1200 метрден жоғары биіктіктегі қолайлы климаты және Виктория көлі алабындағы сенімді жауын-шашын оны біздің заманымыздан бұрынғы төртінші ғасырдағы африкалық егіншілер мен малшылар үшін тартымды жерге айналдырды. Виктория көлінің түбінен алынған сынамалар көрсеткендей, бұрын көлдің төңірегін қалың тропикалық орман жапқан. Ғасырлар бойындағы егіншілік көл маңындағы ағаштардың көбісін жойды.
Paleolithic evidence of human activity in Uganda goes back to at least 50,000 years, and perhaps as far as 100,000 years, as shown by the Acheulean stone tools recovered from the former environs of Lake Victoria, which were exposed along the Kagera River valley, chiefly around Nsonezi. Rock art in Uganda, particularly in the eastern part of the country, attests to occupation during the Later Stone Age as well. Uganda's position along the central African Rift Valley, its favourable climate at an altitude of 1,200 meters and above, and reliable rainfall around the Lake Victoria Basin made it attractive to African cultivators and herders as early as the fourth century BCE. Core samples from the bottom of Lake Victoria have revealed that dense rainforest once covered the land around the lake. Centuries of cultivation removed almost all the original tree cover.
Банту ұлғаюы
Банту тілін меңгерген шаруалар алғаш рет Оңтүстік Угандаға б.з.д. 1000 жылы келді және кейде олардың элиталарымен бірігіп, аралас некелер құрды. Теория бойынша, қамқоршылық-клиенттік қатынастар жүйесі қалыптасты, нәтижесінде мал шаруашылығының элитасы пайда болды. Олар малдың күтімін өздеріне тапсырды, ал олар малдың тыңайтқыштарын қолданып, өңделген баулары мен егістіктерінің құнарлылығын арттырды. Кейбір аймақтарда малшы элиталары ішінара нилоттық тектен шыққан, ал басқаларында олар негізінен банту халқынан шыққан болуы мүмкін (лингвист Дэвид Л. Шоенбрунның пікірінше, бай банан өсірушілердің мұрагерлікке құқығы жоқ туыстарынан). Соңғылары аймақтың жайлы жайылымдарында мал шаруашылығын байлық көзі ретінде біртіндеп қабылдады. Алғашқы мемлекеттерді 15-шы ғасырда Чвези деп аталатын малшы билеушілер тобы құрған болуы мүмкін. Бұл жерде, батыс Танзаниядағы Хая патшалығындағыдай, билеуші топтың байлығы малға қарағанда банан алқаптары мен бау-бақшаларына көбірек тәуелді болды және шаруалар мен малшылар арасында қатаң касталық айырмашылық қалыптаспады. Буганда, алайда, Буньоро билігінен қашуға тырысқандарға немесе билік үшін күресте жеңілген Буньороның топтарына пана берді. Буньородан келген мұндай топтың бірін, ханзада Кимера басқарды, ол 15-шы ғасырдың басында Бугандаға келді. Патшалық бойынша хабар алмасу үшін хабаршылар барабанның сигналдарымен жұмыс істеді. Алайда, Угандадағы көптеген қауымдар мұндай кең саяси ұйымдастырылмаған. Сыртқы әлемнен келген әсерлер, негізінен, піл сүйегі үшін алыс сауда түрінде болды. Піл сүйегі Шығыс Африка жағалауында христиандық дәуірден бұрынғы кездерден бері маңызды сауда тауары болып келді. Британдық зерттеуші Самуэль Бейкерді Буньоро шекарасына әскери экспедицияға жіберді, мақсаты – сол жердегі құл саудасын тоқтату және сауда мен өркениетке жол ашу еді. Кедив Бейкерді жаңа Экватория аумағының генерал-губернаторы етіп тағайындады. Баниоро Бейкерге қарсылық көрсетті, ол кері шегіну үшін қаһарлы шайқасқа түсуге мәжбүр болды. Спейк пен Стэнли (оның 1875 жылы Угандада болған уақытына сүйене отырып) багандалықтардың ұйымдастырушылық қабілеттерін және жаңаруға дайындығын мақтап кітаптар жазды. Стэнли одан да әрі барып, патшаны христиан дініне көндіруге тырысты. 1892 жылдың қаңтар айында протестанттар мен католиктерге багандалықтар арасында қақтығыс басталды. Католиктер тез арада басымдыққа ие болды, сонда Лугард Максим деп аталатын автоматтың прототипін (оның американдық ойлап табушысы Хайрам Максимнің атымен аталған) қолданды. Максим британдық протестанттардың пайдасына мәселені шешті; француз католик миссиясы толығымен өртенді, ал француз епископы қашып кетті. Осы оқиғадан туған дау Еуропада британ үкіметі француз миссиясына өтемақы төлегеннен және 1890 жылғы ағылшын-неміс келісімінде немістер Угандаға деген Петерстің талабынан бас тартқаннан кейін шешілді. Лугардтың Буганданы қамтамасыз етуімен және немістердің енді бақылау үшін күреспеуімен британдықтар Виктория көлінің солтүстігіндегі жерді «Нілдің бастауы» деп атап, өздерінің талаптарын кеңейте бастады. Протестант багандалық басшылармен одақтасып, британдықтар бұрын Мысыр хадивіне қызмет еткен нубиялық жалдамалы әскерлердің көмегімен елдің қалған бөлігін жаулап алуға кірісті. Буньоро Буганданың діни азаматтық соғыстарынан аман қалды және патшасы Кабареганың бірнеше полкімен қаруланған әскерімен тығыз бірікті. Бес жылдық қанды қақтығыстан кейін британдықтар Буньороны басып алып, Ачоли және солтүстік аймақты жаулап алды, содан кейін Уганда протекторатының негізгі контурлары қалыптасты. Оңтүстік-батыстағы Анколе патшалығы сияқты басқа африкалық мемлекеттер, сондай-ақ Бусоганың әмірліктері британдықтармен келісімдерге қол қойды, бірақ Шығыс және Солтүстік-Шығыс Уганданың туыстық қатынастарға негізделген халықтарын әскери күшпен бағындыру қажет болды. 1897 жылы нубиялық жалдамалы әскерлердің көтерілісі екі жылдық ұрыстан кейін ғана басылды, оның барысында британдықтардың багандалық христиан одақтастары отаршылдық билікке деген қолдауын тағы бір рет көрсетті. Осы қолдау үшін сыйақы ретінде және Буганданың айтарлықтай әскери күшін мойындау үшін британдықтар Бугандамен жеке келісімшарт жасасты, оған үлкен протекторат ішіндегі жанама басқару арқылы автономия мен өзін-өзі басқару құқығы берілді. Буньороның жаулап алынған территориясының жартысы Бугандаға берілді, соның ішінде патшалықтың тарихи орталығы, онда бірнеше Ньоро (Буньоро) патшалық қабірлері орналасқан. Буганда он округтен жиырма округке дейін екі есе ұлғайды, бірақ Буньороның «жоғалған округтері» 1960 жылдары Буганданы қайтадан мазалаған мәселе болып қала берді.
Bantu speaking farmers first arrived in Southern Uganda in the year 1,000BC. and with whose elites they sometimes joined and intermarried. It is theorized a system of patron client relationships developed, whereby a pastoral elite emerged, entrusting the care of cattle to subjects who used the manure to improve the fertility of their increasingly overworked gardens and fields. In some regions, pastoral elites were of partly Nilotic descent, while in others they may have derived mainly from the Bantu population (so theorized by the linguist David L. Schoenbrun from certain of those relatives of wealthy banana cultivators who were not eligible for inheritance). The latter had gradually adopted specialist pastoralism as a source of wealth in the area's rich grasslands. The earliest states may have been established in the 15th century by a group of pastoral rulers called the Chwezi. There, as in the nearby Haya kingdom of west Tanzania, the wealth of the ruling class continued to depend more on banana lands and groves than cattle, and no sharp caste like distinction between farmers and herders formed. Buganda became a refuge area, however, for those who wished to escape rule by Bunyoro or for factions within Bunyoro who were defeated in contests for power. One such group from Bunyoro, headed by Prince Kimera, arrived in Buganda early in the 15th century. For communication across the kingdom, the messengers were supplemented by drum signals. Most communities in Uganda, however, were not organized on such a vast political scale. When intrusion from the outside world finally came, it was in the form of long distance trade for ivory. Ivory had been a staple trade item from the coast of East Africa since before the Christian era. sent a British explorer, Samuel Baker, on a military expedition to the frontiers of Bunyoro, with the object of suppressing the slave trade there and opening the way to commerce and civilisation. The khedive appointed Baker Governor General of the new territory named Equatoria. The Banyoro resisted Baker, and he had to fight a desperate battle to secure his retreat. Both Speke and Stanley (based on his 1875 stay in Uganda) wrote books that praised the Baganda for their organisational skills and willingness to modernise. Stanley went further and attempted to convert the king to Christianity. In January 1892, fighting broke out between the Protestant and Catholic Baganda converts. The Catholics quickly gained the upper hand, until Lugard intervened with a prototype machine gun, the Maxim (named after its American inventor, Hiram Maxim). The Maxim decided the issue in favour of the pro British Protestants; the French Catholic mission was burned to the ground, and the French bishop fled. The resultant scandal was settled in Europe when the British government paid compensation to the French mission and agreed with the Germans who gave up Peters' claim to Uganda in the Anglo German Agreement of 1890. With Buganda secured by Lugard, and the Germans no longer contending for control, the British began to enlarge their claim to the "headwaters of the Nile" as they called the land north of Lake Victoria. Allying with the Protestant Baganda chiefs, the British set about conquering the rest of the country, aided by Nubian mercenary troops who had formerly served the khedive of Egypt. Bunyoro had been spared the religious civil wars of Buganda and was firmly united by its king, Kabarega, who had several regiments of troops armed with guns. After five years of bloody conflict, the British occupied Bunyoro and conquered Acholi and the northern region, and the rough outlines of the Uganda Protectorate came into being. Other African polities, such as the Ankole kingdom to the southwest, signed treaties with the British, as did the chiefdoms of Busoga, but the kinship based peoples of eastern and northeastern Uganda had to be overcome by military force. A mutiny by Nubian mercenary troops in 1897 was only barely suppressed after two years of fighting, during which Baganda Christian allies of the British once again demonstrated their support for the colonial power. As a reward for this support, and in recognition of Buganda's formidable military presence, the British negotiated a separate treaty with Buganda, granting it a large measure of autonomy and self government within the larger protectorate under indirect rule. One half of Bunyoro's conquered territory was awarded to Buganda as well, including the historic heartland of the kingdom containing several Nyoro (Bunyoro) royal tombs. Buganda doubled in size from ten to twenty counties , but the "lost counties" of Bunyoro remained a continuing grievance that would return to haunt Buganda in the 1960s.