Кіріспе

Уганданың ерте тарихы – қазіргі Уганда аумағы 19 ғасырдың соңында британдық протекторат болардан бұрынғы Уганда тарихын қамтиды. Осыған дейін аймақ бірнеше жақын байланысты патшалықтарға бөлінген.

Ерте тарихы

Угандада адам қызметінің палеолиттік дәлелі кем дегенде 50 000 жылға, ал болжам бойынша 100 000 жылға дейін жетеді. Бұл Виктория көлінің бұрынғы аймағынан табылған ашеулдік тас құралдарымен расталады, олар Кагера өзені аңғарының бойында, әсіресе Нсонези маңында жатыр. Угандадағы тас өнері, әсіресе елдің шығыс бөлігіндегі өнер, Кейінгі тас дәуірінде де адамдар қоныстанғанын көрсетеді. Уганданың Орталық Африка жарылыс аймағындағы орналасуы, 1200 метрден жоғары биіктіктегі қолайлы климаты және Виктория көлі алабындағы сенімді жауын-шашын оны біздің заманымыздан бұрынғы төртінші ғасырдағы африкалық егіншілер мен малшылар үшін тартымды жерге айналдырды. Виктория көлінің түбінен алынған сынамалар көрсеткендей, бұрын көлдің төңірегін қалың тропикалық орман жапқан. Ғасырлар бойындағы егіншілік көл маңындағы ағаштардың көбісін жойды.

Банту ұлғаюы

Банту тілін меңгерген шаруалар алғаш рет Оңтүстік Угандаға б.з.д. 1000 жылы келді және кейде олардың элиталарымен бірігіп, аралас некелер құрды. Теория бойынша, қамқоршылық-клиенттік қатынастар жүйесі қалыптасты, нәтижесінде мал шаруашылығының элитасы пайда болды. Олар малдың күтімін өздеріне тапсырды, ал олар малдың тыңайтқыштарын қолданып, өңделген баулары мен егістіктерінің құнарлылығын арттырды. Кейбір аймақтарда малшы элиталары ішінара нилоттық тектен шыққан, ал басқаларында олар негізінен банту халқынан шыққан болуы мүмкін (лингвист Дэвид Л. Шоенбрунның пікірінше, бай банан өсірушілердің мұрагерлікке құқығы жоқ туыстарынан). Соңғылары аймақтың жайлы жайылымдарында мал шаруашылығын байлық көзі ретінде біртіндеп қабылдады. Алғашқы мемлекеттерді 15-шы ғасырда Чвези деп аталатын малшы билеушілер тобы құрған болуы мүмкін. Бұл жерде, батыс Танзаниядағы Хая патшалығындағыдай, билеуші топтың байлығы малға қарағанда банан алқаптары мен бау-бақшаларына көбірек тәуелді болды және шаруалар мен малшылар арасында қатаң касталық айырмашылық қалыптаспады. Буганда, алайда, Буньоро билігінен қашуға тырысқандарға немесе билік үшін күресте жеңілген Буньороның топтарына пана берді. Буньородан келген мұндай топтың бірін, ханзада Кимера басқарды, ол 15-шы ғасырдың басында Бугандаға келді. Патшалық бойынша хабар алмасу үшін хабаршылар барабанның сигналдарымен жұмыс істеді. Алайда, Угандадағы көптеген қауымдар мұндай кең саяси ұйымдастырылмаған. Сыртқы әлемнен келген әсерлер, негізінен, піл сүйегі үшін алыс сауда түрінде болды. Піл сүйегі Шығыс Африка жағалауында христиандық дәуірден бұрынғы кездерден бері маңызды сауда тауары болып келді. Британдық зерттеуші Самуэль Бейкерді Буньоро шекарасына әскери экспедицияға жіберді, мақсаты – сол жердегі құл саудасын тоқтату және сауда мен өркениетке жол ашу еді. Кедив Бейкерді жаңа Экватория аумағының генерал-губернаторы етіп тағайындады. Баниоро Бейкерге қарсылық көрсетті, ол кері шегіну үшін қаһарлы шайқасқа түсуге мәжбүр болды. Спейк пен Стэнли (оның 1875 жылы Угандада болған уақытына сүйене отырып) багандалықтардың ұйымдастырушылық қабілеттерін және жаңаруға дайындығын мақтап кітаптар жазды. Стэнли одан да әрі барып, патшаны христиан дініне көндіруге тырысты. 1892 жылдың қаңтар айында протестанттар мен католиктерге багандалықтар арасында қақтығыс басталды. Католиктер тез арада басымдыққа ие болды, сонда Лугард Максим деп аталатын автоматтың прототипін (оның американдық ойлап табушысы Хайрам Максимнің атымен аталған) қолданды. Максим британдық протестанттардың пайдасына мәселені шешті; француз католик миссиясы толығымен өртенді, ал француз епископы қашып кетті. Осы оқиғадан туған дау Еуропада британ үкіметі француз миссиясына өтемақы төлегеннен және 1890 жылғы ағылшын-неміс келісімінде немістер Угандаға деген Петерстің талабынан бас тартқаннан кейін шешілді. Лугардтың Буганданы қамтамасыз етуімен және немістердің енді бақылау үшін күреспеуімен британдықтар Виктория көлінің солтүстігіндегі жерді «Нілдің бастауы» деп атап, өздерінің талаптарын кеңейте бастады. Протестант багандалық басшылармен одақтасып, британдықтар бұрын Мысыр хадивіне қызмет еткен нубиялық жалдамалы әскерлердің көмегімен елдің қалған бөлігін жаулап алуға кірісті. Буньоро Буганданың діни азаматтық соғыстарынан аман қалды және патшасы Кабареганың бірнеше полкімен қаруланған әскерімен тығыз бірікті. Бес жылдық қанды қақтығыстан кейін британдықтар Буньороны басып алып, Ачоли және солтүстік аймақты жаулап алды, содан кейін Уганда протекторатының негізгі контурлары қалыптасты. Оңтүстік-батыстағы Анколе патшалығы сияқты басқа африкалық мемлекеттер, сондай-ақ Бусоганың әмірліктері британдықтармен келісімдерге қол қойды, бірақ Шығыс және Солтүстік-Шығыс Уганданың туыстық қатынастарға негізделген халықтарын әскери күшпен бағындыру қажет болды. 1897 жылы нубиялық жалдамалы әскерлердің көтерілісі екі жылдық ұрыстан кейін ғана басылды, оның барысында британдықтардың багандалық христиан одақтастары отаршылдық билікке деген қолдауын тағы бір рет көрсетті. Осы қолдау үшін сыйақы ретінде және Буганданың айтарлықтай әскери күшін мойындау үшін британдықтар Бугандамен жеке келісімшарт жасасты, оған үлкен протекторат ішіндегі жанама басқару арқылы автономия мен өзін-өзі басқару құқығы берілді. Буньороның жаулап алынған территориясының жартысы Бугандаға берілді, соның ішінде патшалықтың тарихи орталығы, онда бірнеше Ньоро (Буньоро) патшалық қабірлері орналасқан. Буганда он округтен жиырма округке дейін екі есе ұлғайды, бірақ Буньороның «жоғалған округтері» 1960 жылдары Буганданы қайтадан мазалаған мәселе болып қала берді.