Текэ этносы – Орталық Африкадағы банту тайпасы. Конго Республикасы, ДР Конго және Габонда қоныстанған. Тарихы, мәдениеті және Омар Бонго туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Банту этносы – Орталық Африкадағы банту этносы. Теке халқы немесе Батеке, сондай-ақ Тьо немесе Тио деп те аталады, – теке тілдерінде сөйлейтін және негізінен Конго Республикасының оңтүстігінде, солтүстігінде және орталығында, Конго Демократиялық Республикасының батысында, Габонның оңтүстік-шығысында аз ғана бөлігі тұратын Орталық Африка банту этносы. Габонның 20 ғасырдың соңында президенті болған Омар Бонго осы теке этносынан шыққан.
Bantu ethnic group in Central Africa
the Bantu ethnic group
The Teke people or Bateke, also known as the Tyo or Tio, are a Bantu Central African ethnic group that speak the Teke languages and that mainly inhabit the south, north, and center of the Republic of the Congo, the west of the Democratic Republic of the Congo, with a minority in the south east of Gabon. Omar Bongo, who was President of Gabon in the late 20th century, was a Teke.
Тарих
Банту экспансиясының бір бөлігі ретінде Теке тайпасы біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында қазіргі Конго Республикасы аумағында қуатты патшалық құрды, оның билігі дін негізінде сақталды. Теке патшалығы 12-13 ғасырларда гүлденді, бірақ 15 ғасырға таяп Конго патшалығының қарауына өтіп, көптеген басқа халықтардың шекарасына қол сұғуына ұшырады. Бастапқыда Манианга мен Малебо ойпаты аралығын мекендеген Теке тайпасы, Конго шабуылдары мен эмиграцияның салдарынан, Атлантикалық құл саудасының қоршауы болған Батеке үстіртіне қарай біртіндеп ығыстырылды. Француздар қазіргі Конго Республикасына алғаш рет 1880 жылдары келді және Конгоны 1960 жылға дейін оккупациялады. Осы колониялық кезеңде Теке тайпасының дәстүрлі рәсімдері азайып кетті. Француз үкіметі тұсында Теке халқы колониялық езгіден ауыр зардап шекті. Француз үкіметі өз пайдалануы үшін жер жинап, дәстүрлі экономиканы жойып, халықты жаппай көшіруге ұшыратты. Теке патшалығы 1883 жылы француздермен қорғау үшін жер беру туралы келісімге келді. Пьер Саворгнан де Бразза француз мүдделерін бақылады. Конго өзені бойындағы шағын елді мекен Бразавиль деп аталды және ақырында Француздық Экваторлық Африканың федералды астанасы болды. 1960 жылдары Теке халқы тәуелсіздігін қайта жеңіп алды және дәстүрлі өмір қайта гүлденді.
As part of the Bantu expansion, the Teke established a powerful kingdom in what is now the Republic of Congo in the first millennium C. E. with religion as the basis of legitimacy. The Teke Kingdom flourished around the 12th and 13th centuries, but by the 15th had become a vassal of the Kingdom of Kongo and faced encroachment on their frontiers by numerous other peoples. Initially occupying the area between Manyanga and the Malebo Pool, the Teke were gradually pushed north by Kongolese raids and emigration, itself a product of the violence of the Atlantic slave trade, into the Batéké Plateau. The French first arrived in what is now the Republic of Congo in the 1880s, and occupied the Congo until 1960. During this colonial period, traditional Teke ceremonies were very few. Under the French, the Teke people suffered heavily from colonial exploitation. The French government was gathering land for its own use and damaging traditional economies, including massive displacement of people. The Teke Kingdom signed a treaty with the French in 1883 that gave the French land in return for protection. Pierre Savorgnan de Brazza oversaw French interests. A small settlement along the Congo River was renamed Brazzaville and eventually became the federal capital of French Equatorial Africa. In the 1960s the Teke people started to regain their independence and traditional life started to flourish once again.
Этнография және дәстүрлер
Бұл рудың аты олардың қызметін көрсетеді: сауда. "Тэке" сөзі "сату" деген мағынаны білдіреді. Тэке тайпасының экономикасы негізінен жүгері, қарақұмық және темекі өсіруге құрылған, бірақ тэкелер сонымен қатар аңшылар, шебер балықшылар және саудагерлер де болған. Тэкелер Конго Республикасы, Демократиялық Конго Республикасы және Габон аумақтарында мекен еткен. Әке – отбасының басшысы болған, ал оның ықпалы отбасы мүшелерінің саны артуымен бірге өскен. Тэке тайпасы кейде ұсталарды басшы етіп тағайындаған. Ұсталар қоғамда маңызды рөл атқарған және осы кәсіп әкеден балаға мұра болып берілген. Тэке тайпасының тұрмысына келсек, ауыл басшысы діни көшбасшы ретінде таңдалған, ол тайпаның ең беделді мүшесі болған және дәстүрлі рәсімдерде рухтармен байланысу үшін қолданылатын барлық құралдар мен қасиетті сүйектерді сақтап, халқының қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. Тэке маскалары негізінен той, жерлеу және жас жігіттердің ересек өмірге қадам басқандағы бастамалау рәсімдері сияқты дәстүрлі билерде қолданылады. Маска сонымен қатар тайпа немесе отбасы ішіндегі әлеуметтік құрылымды анықтайтын әлеуметтік және саяси белгі ретінде де пайдаланылған. Тэке немесе Кидуму тайпасы өздерінің Теке маскаларымен әйгілі, олар дөңгелек, жалпақ диск тәрізді ағаштан жасалған, абстрактілі суреттері мен геометриялық өрнектері бар, көбінесе қою көк, қара, қоңыр және саз түстерімен боялған. Тәке маскаларының барлығының мүрі үшбұрышты болып келеді. Масканың көздері тар, бұл оның көрінбестен көруіне мүмкіндік береді. Шеттерінде қауырсын мен жіптерден тоқылған рафиядан тігілген киімді бекіту үшін тесіктер жасалған. Киім масканың киім-кешегін толықтырып, киген адамды жасырады. Бұл маскалар Жоғарғы Огове аймағынан шыққан.
The name of the tribe shows what the occupation of the tribe was: trading. The word teke means 'to sell'. The economy of the Teke is mainly based on farming maize, millet and tobacco, but the Teke are also hunters, skilled fishermen and traders. The Teke lived in an area across Republic of Congo, the Democratic Republic of the Congo and Gabon. The mfumu was the head of the family and his prestige grew as family members increased. The Teke sometimes chose blacksmiths as chiefs. The blacksmiths were important in the community and this occupation was passed down from father to son. In terms of life of the Teke, the village chief was chosen as religious leader, he was the most important tribal member and he would keep all the potions and spiritual bones that would be used in traditional ceremonies to speak to the spirits and rule safety over his people. Teke masks are mainly used in traditional dancing ceremonies such as wedding, funeral and initiation ceremonies of young men entering adult hood. The mask is also used as a social and political identifier of social structure within a tribe or family. The Teke or Kidumu people are well known for their Teke masks, which are round flat disk like wooden masks that have abstract patterns and geometric motifs with horizontal lines that are painted in earthly colors, mainly dark blue, blacks, browns and clays. The traditional Teke masks all have triangle shaped noses. The masks have narrow eye slits to enable the masker to see without being seen. They have holes pierced along the edge for the attachment of a woven raffia dress with feathers and fibers. The mask is held in place with a bite bar at the back that the wearer holds in his teeth. The dress would add to the mask's costume and conceal the wearer. The masks originate from the upper Ogowe region.
Батеке иттері мен мысықтары
Тектер тарихи түрде үй шаруалығы үшін иттер мен мысықтарды өсірген. Батеке иті – қысқа, орташа сұр түсті, жұқа денелі, кішкентай аң аулау иті. Батеке мысығы – итке ұқсас түстес, ірі мысық. Бұл жануарлар нақты тұқымдар емес, жергілікті тұқымдасқа жатады (оларды ең ірі өсірушілер мен селекционерлер ұйымдары мойындамайды). Конго өзеніне жақын аймақтардағы үй жануарларының көп бөлігі осы тұқымдарға жатады, бірақ жалпы алғанда, аймақта үй жануарларын ұстау сирек кездеседі.
The Teke historically breed dogs and cats for domestic purposes. The chien Bateke is a small lean hunting dog with a short, medium gray coat. The chat Bateke is large cat with nearly the same coloring as the dog. These animals constitute landraces, rather than formal breeds (they are not recognized by any major fancier and breeder organizations). A majority of domesticated cats and dogs in areas bordering the Congo River are of these breeds, though ownership of domesticated animals in general is rare in the region.