Кіріспе

Солтүстік-Орталық Африканың этносы – азанде халқы. Олар Орталық Африкада занд тілдерінде сөйлейді (олардың жіктелуі нақты емес). Азанделер Орталық Африка Республикасының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Конго Демократиялық Республикасының солтүстік-шығыс бөлігінде, сондай-ақ Оңтүстік Суданның оңтүстік-батыс және оңтүстік-орталық бөліктерінде қоныстанған. Конголық азанделер Ориенталь провинциясында, Уэле өзені бойындағы Исиро, Дунгу, Кисангани және Дурумада тұрады. Орталық Африканың азанделері Рафаи, Бангасу және Обо аудандарында мекендейді. Оңтүстік Суданның азанделері Орталық, Батыс Экватория және Бахр әл-Газал штаттарында, Йе, Мариди, Ямбио, Томбура, Дейм Зубейр, Вау қаласы және Момоиде өмір сүреді.

Тарих

Азанделер 18 ғасырдың бірінші жартысындағы әскери жаулап алу нәтижесінде қалыптасқан деп есептеледі. Оларды екі әулет басқарды, олардың тегі және саяси стратегиясы әртүрлі болды. Вунгара тайпасы саяси, тілдік және мәдени құрылымның көп бөлігін жасады. Занде емес Бандия әулеті Солтүстік Заирге кеңейіп, занде дәстүрлерінің бір бөлігін қабылдады. 19 ғасырдың басында Бандия халқы Вунгараны биледі, ал екі топ бірігіп Азанде халқына айналды. Олар қазіргі Орталық Африка Республикасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі саванналарда мекен етті. Патша қайтыс болған соң, оның ұлдары мұрагерлік үшін күресті. Жеңілген ұл көбінесе көршілес аймақтарда патшалықтар құрып, Азанде патшалығының шығысқа және солтүстікке қарай кеңеюіне себеп болды. 19 ғасырдың соңында Судан шабуылдары солтүстікке қарайғы кеңеюді тоқтатты. 19 ғасырдағы еуропалық колонизация салдарынан Азанделер қоныстанған аумақ Бельгия, Франция және Англо-Мысыр Суданы арасында бөлінді. 1870-ші жылдардың соңында саяхат еткен австриялық фотограф Ричард Бухта Азанделердің суреттерін түсірді, олар Орталық Африка туралы еуропалық жарияланымдарда пайдаланылды және маңызды тарихи құжаттама көзі болып табылады. Азанделер аймаққа соңғы көшіп келген этностардың бірі саналады және ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығымен айналыспаған жалғыз топ болды. Азанделер колониялық Суданда шебер металл өңдеушілер ретінде танымал болды. Азанделер Оңтүстік Суданда пайда болмаса да, аймақтағы көптеген басқа этностық топтар да көшіп келді, бірақ Азанделердің кешіккен келуі оларды этностық антагонизмнің нысанасына айналдырды. 2015 жылы Батыс Экватория штатының Ямбио қаласында Азанде және Динка этностары арасындағы қақтығыс SPLA басшысы Пол Малонг Аванды оның бұйрықтарына бағынбағандарға оқ атуға әскерилерге бұйрық беруге итермеледі. Аван аймақтағы жағдайды басып тату үшін жоспарларды іске асырды. 2021 жылы Amnesty International үлкен Динка және Нуер этностарының қақтығысқа қатысқан топтары Батыс Экватория аймағындағы Азанде және Баланда Бвири этностарына шабуыл жасаған соғыс қылмыстарының куәліктерін анықтады. Азанде және Баланда топтары арасында да қосымша қақтығыс орын алды.

Занде бағдарламасы

1938 жылы Суданның губернаторы қазіргі Оңтүстік Судан аймақтарын зерттеуді доктор Дж. Д. Тотиллге тапсырды. Тотилл бұрын Британдық Угандадағы ауыл шаруашылығын басқарған еді. Зерттеу мақсаты – аймақтың ауыл шаруашылығы өндірісіне қабілетін бағалау. Азық-түлікпен қамтамасыз етілгендіктен, Азанде аймағы ауыл шаруашылығы тәжірибелерін жүргізу үшін таңдалды. Британдықтар тайпа және жергілікті басшыларды жоспарды қолдауға көндірді және халықты «Азанде жобасын» сақтауға шақыру үшін үгіт-насихат науқанына тырысты. Жоба импортқа тәуелділікті азайту және өзін-өзі қамтамасыз етуді дамыту мақсатында ұйымдастырылды. Ол жергілікті тұтыну мен экспортқа арналған құнды тауарларды өсіру және өңдеуге баса назар аударды. Экспорттан түскен қаражат қажетті импортты төлеуге тиіс болды. Бастапқыда көптеген ғалымдар жобаны сәтті деп бағалағанмен, ол көбінесе сәтсіз аяқталды. Бұл себебі Азанделердің сауда портына қатысты оқшауланғандығы және осындай ауылдық жерде өңдеу және өндіріс секторын құруға қажетті инфрақұрылымның жеткіліксіздігі болды. Сонымен қатар, жолдар экспорт үшін жеткілікті сапалы болмады және британ үкіметі бағаларды ақтауға тым жоғары деп есептеді. Жобаға ауқымды адам және қаржылық капитал инвестициясы қажет болды, британ үкіметі мұның тым көп екенін түсінді. Осы оқшауланғандықтан көптеген Азанделер негізгі жолдарға жақын қалаларға көшіп кетті. Жоспарда мақтаға басымдық берілгенімен, топырақтың құнарлылығын сақтайтын дақылдар да өсірілді және пальма майы өндірісі үшін жетерлік көлемде және сапалы өнім алу үшін жер бөлінді. Жобаның сәтсіздігін дереу талдау жоспардың қағидаларын сақтау бойынша бюрократиялық бақылаудың жетіспеушілігін көрсетті, бұл шаруашылықтарды тиімсіз басқаруға әкелді. Ескірген егіншілік әдістерін өзгерту қиын болғандықтан, тәжірибелік егіншілік әдістері тиімсіздікті өтеу үшін қосымша инвестицияларды қажет етті. Бұл қосымша шығындар британдықтардың жобадан бас тартуына себеп болды.

Атауы

Азанде сөзі "көп жерге ие болған халық" деген мағынаны білдіреді және олардың жаулап алушы жауынгерлер ретіндегі тарихын көрсетеді. Оның басқаша жазылу түрлері: Занде, Азанде, Азандех, Азенде, Базенде. Бұл атау, Азанделердің аймақтық жаулап алу кезеңінде басқа этникалық топтарды қорқыту үшін әдейі таратылған болуы мүмкін.

Елді мекендер

Азанделер салған үйлер саздан және шөптен жасалған, ағаш қанаттармен тіреліп, шатыры шөппен жабылған. Әрбір шаңырақтың ауласы болды, осылайша олар жиналып, әңгімелесе алатын. Осы аулалардың жанында ананас және манго сияқты ірі егін шаруашылығын қажет етпейтін өсімдіктер өсірілетін асүй бақтары орналасқан. Занде жобасын іске асыру мақсатында британдықтар аймақта мақта тазалау фабрикаларын құрып, олардың төңірегінде жаңа елді мекендер салуға ұмтылды.

Бейнелеу өнері мен музыка

Африканың басқа да қоғамдарындағыдай, қолданбалы өнер, заттар, музыка және ауызша әдебиет – занде мәдениетінің маңызды элементтері. Олар ең әйгілі "шонго" деп аталатын лақтыруға арналған пышақтарымен танымал. Бұл пышақтар занде металл өңдеушілердің икемділігін, қисық және көп жүзді пішіндерімен көрсетеді. Олардың көркем өнері ағаштан немесе саздан жасалған мүсіндерді қамтиды. Олардың көпшілігі маңызды жануарларды немесе ата-бабаларды бейнелейді. Занделер сонымен қатар барабандар мен "санса" деп аталатын саусақ пианиноларын жасады, олар кейде адамдар, жануарлар және абстрактілі пішіндерге ұқсайтын болды. Бұл аспаптар үйлену тойлары мен қоғамдық билер сияқты мерекелерде қолданылды.

Дін

Бұрын азандықтардың көпшілігі дәстүрлі африкалық дінді ұстанатын, бірақ оны христиан діні көбінесе ығыстырды. Олардың дәстүрлі діні барлық нәрсеге құдіреті жететін Мбори құдайға сенуді қамтиды. Алайда, XIX ғасырдың соңында көптеген зандэлер христиан дінін қабылдауды бастады. Азанделердің 85 пайызы өзін христиан деп санайды, ал 15 пайызы дәстүрлі дінін сақтайды. Азанделердің жартысынан астамы католик дінін ұстанады. "Алаяқтар" туралы халық әңгімелері әлеуметтік мінез-құлықтың негізін қалыптастыруға және әлеуметтік талаптарды бұзудың салдарына көмектесті. Азанделік алаяқ, Туре, дұрыс емес шешімдер мен асығыс әрекеттердің символы болып табылады және қоғамда осындай әрекеттерге қарсы ескерту ретінде қызмет етеді. Азанделер діни дәстүрлерінде оракулдарды қолданады, олардың әрқайсысы ерекше мақсаттарға қызмет етеді және үлкен қоғамда әртүрлі деңгейде беделге ие. Кейде сиқыршылар өздерінің күштерін білмейді және қасақана зұлымдық ниеті жоқ адамдарға кездейсоқ зиян келтіруі мүмкін. Өлім жағдайында ханзада сиқыршыға немесе кісі өлтірушіге кек алуды белгілейді. Бұл сиқыршыны өлтіру, өтемақы төлеу немесе өлімге әкелетін сиқыр арқылы іске асырылуы мүмкін. Сиқыршылықтың әрқашан бар деп есептелетіндіктен, одан қорғау және жою үшін күнтізбелік түрде орындалатын бірнеше рәсімдер бар. Егер біреуге ерекше жағдай орын алса, әдетте бақытсыздық болса, азанделер сиқыршылықты кінәлайды, дәл сол сияқты, зандэ емес адамдар "жаман сәтті" кінәлайды. Сиқыршылық физикалық денеде болғанымен, оның әсері психикалық. Мангудың психикалық жағы – сиқыршылықтың жаны. Әдетте, бірақ әрқашан емес, ол жәбірленуші ұйықтаған кезде сиқыршының денесінен түнде шығып, жәбірленушінің денесіне бағытталатын болады. Ол қозғалғанда, түнде кез келген адам көре алатын жарқын жарық шығарады. Алайда, күндіз оны тек діни мамандар ғана көре алады.

Жас жігіттер арасындағы қарым-қатынастар

Ежелгі Грекияда педерастияға ұқсас әлеуметтік институт болған. Антрополог Э. Э. Эванс Притчардтың солтүстік Конгодағы жазбаларына сәйкес, аймақтағы әйелдердің жетіспеуіне байланысты 20-30 жас аралығындағы зандэ жауынгерлері 12-20 жас аралығындағы жас жігіттерді сүйікті етіп алатын. Олар үлкен серіктестерімен жыныстық қатынасқа түсіп, сонымен қатар шаруашылық жұмыстарын да атқарған. Жас серіктес жауынгер болуға жетілген деп есептелгеннен кейін, ол қару-жарақ алып, қарым-қатынас тоқтатылған. Ал үлкен серіктес "бала әйел" орнына әйелді үйлендірген. Еуропалық отаршылдықтың аймақта күшеюіне байланысты бұл практика 19-ғасырдың ортасына қарай тоқтатылды, бірақ Эванс Притчардпен сөйлескен ақсақалдар осы дәстүр туралы толыққанды білген.

Жас әйелдер арасындағы қарым-қатынастар

1930 жылдары Эванс Притчард еркек азанделердің мәліметтеріне сүйене отырып, әйелдер арасындағы жыныстық қатынастар туралы ақпаратты жазды. Ер азандалардың айтуынша, әйелдер ләззат табу үшін әйел сүйіктілерін іздейтін, ал серіктестер банан немесе фаллос пішінінде ойылған тағамды пайдаланып, бір-біріне енуге тырысқан. Ол бұрынғы каннибализм туралы кітап жариялады. Ол да азанде тайпаларының кейбіреулері ғана, әсіресе соғыс кезінде немесе қылмыскерлерді жазалау үшін адам жегенін айтады. Оның хабаршылары оған жаулардың етін жеудің жеңіске жеткенді тойлаумен қатар, соғыс науқандарында басқа азық-түлік табудың қиындығынан және адам етін шіріуге қалдырудың қажетсіз ысырап екенінен туындағанын жеткізді. Тұтқындар дереу желінетін немесе құл ретінде ұсталатын, бірақ соңғыларын жаза ретінде сойып жеуге немесе аштық шаруаларында азық-түлік таусылғанда мүмкіндік болатын. Кейбір тайпаларда мүмкіндік туғанда, туысқандық байланысы жоқ көршілес топтардың (соның ішінде басқа азанде тайпаларының) жалғыз адамдарын өлтіріп жеу де кең таралған. Құрбандардың көп бөлігі әйелдер мен балалар болды, себебі оларды бағындыру оңай болды және олардың еті еркектерге қарағанда дәмді деп есептелді. Героның сөзіне сүйенсек, авонгара тайпасы каннибализммен айналыспағанмен, басқа азанде тайпаларының бұл әдетіне қарсы болды және қылмыскерлерді көрші каннибал халықтарға сату арқылы жазалаған, олар оларды өлтіріп жеген.