Кіріспе

Жеке тұрғын үйді қамтитын мүлік сақтандыруының түрі. Үйді сақтандыру, сондай-ақ үй иесінің сақтандыруы (АҚШ жылжымайтын мүлік саласында HOI деп қысқартылады) – жеке тұрғын үйді қамтитын мүлік сақтандыруының түрі. Бұл сақтандыру полисі әртүрлі жеке сақтандыру қорғауларын біріктіреді, оларға үйдің өзіне, оның ішіндегі заттарға, пайдалану мүмкіндігінің жоғалтылуына (қосымша тұрмыстық шығындарға) немесе үй иесінің басқа жеке мүліктерінің жоғалтылуына, сондай-ақ полис аумағында үйде немесе үй иесінің әрекеті салдарынан болатын жазатайым оқиғалар үшін жауапкершілік сақтандыруы кіруі мүмкін. Бұған қоса, үйді сақтандыру табиғи апаттарға қарсы қаржылық қорғауды қамтамасыз етеді. Стандартты үйді сақтандыру полисі үйдің өзін және оның ішінде сақталатын заттарды сақтандырады.

Шолу

Үй иесінің полисі – бірнеше түрлі қамтуды қамтитын сақтандыру полисі, яғни ол мүліктік сақтандыру мен жауапкершілік қамтуын біріктіреді, сондай-ақ бөлінбейтін сыйақы төленеді, яғни барлық тәуекелдер үшін бір сыйақы төленеді. Бұл үй иесінің мүлкіне келтірілген зиянды және иесінің немесе оның отбасы мүшелерінің басқа адамдарға келтірген жарақаттары мен мүліктік зиян үшін жауапкершілікті қамтиды. Сондай-ақ, үй жануарларының келтірген зияны да қамтуға ілігуі мүмкін. АҚШ стандартталған полис нысандарын қолданады, олар қамтуды бірнеше санатқа бөледі. Қамту шектері әдетте негізгі А қамтуының пайызы ретінде көрсетіледі, ол негізгі тұрғын үйді қамту болып табылады. Үй иесінің сақтандыру құны көбінесе үйді қайта жаңартуға кеткен шығынға және полиске қосылған қосымша келісімдерге байланысты. Сақтандыру полисі – сақтандыру компаниясы мен сақтандырылған тұлға(лар) арасындағы заңды келісімшарт. Бұл өтемақы шарты болып табылады және сақтандырылғанды зиянға ұшырағанға дейінгі күйіне қайтарады. Әдетте, су тасқыны немесе соғыс (оның анықтамасы кез келген көзден туындаған ядролық жарылысты қамтиды) салдарынан туындаған талаптар, сондай-ақ басқа стандартты ерекшеліктер (мысалы, термиттер) қамтудан шығарылады. Мұндай жағдайлар үшін, соның ішінде су тасқынына қарсы сақтандыруды қоса, арнайы сақтандыруды сатып алуға болады. Сақтандыру әдетте инфляция коэффициентін немесе құн индексін қолдану арқылы ауыстыру құнын ескеретіндей етіп түзетіледі.

АҚШ-та

АҚШ-та үй сатып алушылардың көпшілігі ипотекалық несие түрінде ақша алады, ал ипотекалық несие беруші көбінесе сатып алушыдан үйдің жойылуы жағдайында банкті қорғау үшін несие шарты ретінде үй иесінің сақтандыруын алуды талап етеді. Мүлікке қатысы бар кез келген адам полисте көрсетілуі керек. Кейбір жағдайларда, егер жердің құны ипотекалық қарыздың қалдық сомасынан жоғары болса, ипотека беруші ипотека алушының үй иесінің сақтандыруын жасау қажеттілігінен бас тартады. Мұндай жағдайда, тіпті ғимараттардың толық құлауы да несие берушінің несиені өндіріп алу және қарыздың толық сомасын қайтару қабілетіне әсер етпейді. АҚШ-тағы үйді сақтандыру басқа елдердегіден өзгеше болуы мүмкін; мысалы, Ұлыбританияда үйдің шөгуі және одан кейінгі іргетастың зақымдануы әдетте сақтандыру полисімен қамтылады. АҚШ-тағы сақтандыру компаниялары бұрын іргетас сақтандыруын ұсынған, бірақ ол ақауларға байланысты келген зиянды қамтуға дейін қысқартылып, соңында толығымен жойылды. Сақтандыруды сатып алушылар көбінесе дұрыс түсінбейді; мысалы, көптеген адамдар сақтандыру стандартты түрде қамтылмаса да, көбелек зиянының өтелерін күтеді.

Тарих

АҚШ-та алғашқы үй иесінің сақтандыру полисі 1950 жылдың қыркүйегінде енгізілді, бірақ осыған ұқсас полистер Ұлыбританияда және АҚШ-тың белгілі бір аймақтарында бұрыннан болған. 1940 жылдардың соңында АҚШ-тың сақтандыру заңнамасы реформаланды және осы процесте көп салалы заңдар жазылды, бұл үй иесінің полисінің заңды болуына жағдай жасады. 1950 жылдарға дейін үйге әсер ететін әртүрлі қауіп-қатерлерге жеке полистер болды. Үй иесі өрт, ұрлық, жеке мүлік және басқа да зиянды жағдайларды қамту үшін жеке сақтандыру полисін сатып алуға мәжбүр болды. 1950 жылдары полис үлгілері дамыды, бұл үй иесіне қажетті барлық сақтандыруды бір толық полисте алуға мүмкіндік берді. Дегенмен, бұл полистер сақтандыру компаниясына байланысты әртүрлі болды және оларды түсіну қиын болды. Стандарттау қажеттілігі соншалықты өсті, сондықтан 1971 жылы Нью-Джерси штатының Джерси-Сити қаласында орналасқан жеке компания құрылды, ол Insurance Services Office (ISO) деп белгілі болды. Ол тәуекел туралы ақпарат беру және сақтандыру компанияларына қайта сату үшін үй иесінің полисінің жеңілдетілген үлгілерін шығарды. Бұл полистер жылдар бойы өзгертіліп келді. Қазіргі заманғы дамулар сақтандыру жағдайларын, қолжетімділігін және бағасын өзгертті. Үй иесінің сақтандыруы салыстырмалы түрде тиімсіз болды, себебі оның себебі дауылдар сияқты апаттар және реттеушілердің бағаны көтеруге рұқсат бермеуі болды. Тұрғын үйлердің 73,8%-ы меншік иесінің баспаналы үй иесі полисімен қамтылған. Олардың 79,52%-ы HO 3 арнайы полисіне, ал 13,35%-ы қымбат HO 5 толық полисіне ие. Бұл екі полис те "барлық тәуекелдер" немесе "ашық қауіптер" болып табылады, яғни олар нақты көрсетілмегеннен басқа барлық қауіптерді қамтиды. HO 2 кең ауқымды полисімен қамтылған үйлер 5,15%-ды құрады, ол тек нақты аталған қауіптерді қамтиды. Қалған 2%-ы HO 1 негізгі және HO 8 өзгертілген полистерді қамтиды, олар ұсынылатын қамту бойынша ең шектеулі. HO 8, сондай-ақ ескі үйді сақтандыру деп те аталады, зиян үшін нақты ақшалай құнын төлейді, орнын толтырмайды. Қалған 21,3% тұрғын үйді сақтандыру полисі жалға алушының немесе пәтерлік сақтандырумен қамтылған. Олардың 14,8%-ы HO 4 мазмұны кең формасы, сондай-ақ жалға алушылардың сақтандыруы деп белгілі, ол кешен үшін жазылған жалпы полисте нақты қамтылмаған пәтердің мазмұнын қамтиды.

Қосалқы қорды қорғау бойынша сақтандыру

Егер үйді сақтандыру мүмкін болмаса, оған ипотека алу қиын немесе мүмкін емес. Егер ипотекалық келісім күшіне енгеннен кейін үй иесінің сақтандыруы тоқтатылып, үй сақтандыруға жарамсыз деп танылса, үй иесінің сақтандыруын талап ететін стандартты ипотекалық шарты несие берушіге кепілдікті қорғау сақтандыруын (кейде "мәжбүрлі сақтандыру" деп аталады) сатып алуға және оның сым ақысын үй иесінен эскроу арқылы алуға мүмкіндік береді. Кепілдікті қорғау сақтандыруы үй иесі ипотека төлемдерін төлемеген жағдайда ипотека бойынша берешекті төлейді, ал кейбіреулері үйге келтірілген залалды, оның қайта сату құнына әсер ететін залалды да жабады. Бұл жөндеу қамтамасыз етілуі үй иесіне пайдалы болуы мүмкін, бірақ келісімшарт бойынша пайда ипотека берушіге тиесілі. Егер құрылыс сақтандыруға жарамсыз деп табылса, үй иесі несие берушінің ипотеканы талап етуінен де қорғалады. Кепілдікті қорғау сақтандыруы болмаған жағдайда, үй иесі шарттық міндеттемелерін өтеусіз бұзушы болар еді.

Жоғалу себептері

2008 жылғы Сақтандыру ақпараттық институтының деректер жинағына сәйкес, 2005 жылы әрбір 100 долларлық сақтандыру сыйлықақысының 16 доллары өрт пен молнияға, 30 доллары жел мен градусқа, 11 доллары судан келген зақымдар мен қатуға, 4 доллары басқа себептерге, ал 2 доллары ұрлыққа жұмсалған. Тағы 3 доллар жауапкершілік және медициналық төлемдерге, 9 доллар талаптарды өтеу шығындарына кеткен, ал қалған 25 доллары сақтандырушының шығындарына бөлінген. Өрттерді зерттеудің бірі көрсеткендей, көптеген өрттерді қыздыру құралдарынан туындаған оқиғалар себеп болған, бірақ темекі шегу қазақтарға әкелетін өрттердің қауіпті факторы болып табылды.

Талап қою процесі

Залал болғаннан кейін, сақтандырылған тұлға залалды азайту үшін қадамдар жасауы тиіс. Сақтандыру шарты бойынша, сақтандырушыға оңайлы мерзімде хабарлау талап етіледі. Содан кейін, талапкер сарапшысы талапты тексеріп, сақтандырылған тұлғадан түрлі ақпараттарды ұсынуды сұрауы мүмкін. Талап арызын беру нәтижесінде тарифтердің өсуіне, немесе сақтандыру шартын жаңартпауға немесе тоқтатуға әкелуі мүмкін. Бұған қоса, сақтандырушылар талаптар туралы мәліметтерді салалық деректер базасында (негізгі екеуі CLUE және A PLUS) бөліседі, соның ішінде Choicepoint Claim Loss Underwriting Exchange (CLUE) компаниясы АҚШ сақтандырушыларының 98%-ынан дерек алады.

Ұлыбританияда

АҚШ-тағы сияқты, Ұлыбританиядағы ипотекалық несие берушілер несие шартының бір шарты ретінде мүліктің қайта құру құнын (мүлік зақымдалған немесе жойылған жағдайда оны қазіргі күйіне қайта салудың нақты құны) талап етеді. Дегенмен, қайта құру құны көбінесе мүліктің нарықтық құнынан төмен болады, себебі нарықтық құн мүліктің кірпіш пен бетон құнынан гөрі, оның жалғасумен жұмыс істейтін кәсіпорын ретіндегі құнын көрсетеді. Ұлыбританияда үйді сақтандыру сыйақысының өсуіне алаяқтықтың көбеюі және ауа райының болжамсыздығы сияқты бірнеше факторлар ықпал етті. Осы себепті Ұлыбританияда үйді сақтандыруды сатып алу тәсілі өзгерді – клиенттер бағаға көбірек сезімтал болғандықтан, бағаны салыстыру сайттары арқылы сатылатын полистердің саны күрт өсті. Стандартты үйді сақтандырудан өзге, Ұлыбританиядағы 8 миллионға жуық үй шаруашылығы "стандартты емес" тәуекел санатына жатады. Бұл үй шаруашылықтарына қылмыстық істері бар немесе мүлкі құлдыраған немесе бұрын нығайтылған адамдардың үйді сақтандыру қажеттіліктерін қамтамасыз ететін мамандандырылған немесе стандартты емес сақтандырушы қажет.